Fatmir Terziu: Dekonstruksioni i mitit, i subjektit dhe i kuptimit, ritmi dhe enjambmenti

Pandeli Koçi (Sazan Goliku): dekonstruksioni i mitit, i subjektit dhe i kuptimit

Pandeli Koçi (Sazan Goliku) i përket brezit të poetëve që, pas viteve ’70, kontribuan në modernizimin e poezisë shqipe, duke u larguar nga vargu i rregullt dhe patetizmi deklarativ. Poezia e tij ndërtohet mbi mendimin filozofik, ironinë morale dhe simbolikën mitike, duke reflektuar krizën e njeriut modern, zhgënjimin ideologjik dhe konfliktin mes idealit dhe realitetit. Cikli i dhënë përmbledh poezi meditative, kritike dhe alegorike, të cilat funksionojnë si fragmente të një drame ekzistenciale të pandërprerë. Në poezinë “Prometeu”, miti klasik rikonceptohet: heroi që sakrifikoi për njerëzimin kthehet në figurë egoiste dhe të korruptuar, që e shndërron zjarrin mitik në “monedhë të artë”.

“dhe e futi monedhën

në honin pa fund të xhepit të vet.”

Këtu Prometeu simbolizon intelektualin apo njeriun e pushtetit modern, i cili idealin e shndërron në kapital personal. Në “Dehje”, poeti përmbys dualizmin shpirt–trup:

“Së fundi u binda. Shpirti

nuk qenka tjetër veç trup.”

Kjo poezi shënon një hedonizëm ekzistencial, ku bukuria fizike dhe natyra përjetohen si të vetmet forma të së vërtetës. Në “Dramë pa zgjidhje”, njeriu paraqitet si subjekt i manipulimit: buka dhe mishi si metafora të nevojës dhe lakmisë, goditja pas koke si dhunë ideologjike, rrjeta e merimangës si sistem shtypës. Kjo poezi ka një dimension alegorik-politik, por edhe universal. Në poezinë “Besimi”, poeti ironizon kërkimin modern për Zotin: “Zoti s’u gjet që s’u gjet!” Zoti paraqitet si emër, ide e manipuluar, objekt privatizimi subjektiv. Në “Brenda meje”, njeriu ndahet në tri figura simbolike: zogu i artë – shpresa dhe arti, korbi – vdekja dhe nihilizmi, shqiponja – pushteti që ushqehet me mishin e vet poetit. Kjo poezi është psiko-alegori e vetëshkatërrimit njerëzor.

Cikli është i pasur me: Simbolikë mitologjike (Prometeu, shqiponja), Metafora sociale (xhepi, monedha, tregu), Alegori morale (rrjeta e merimangës, kisha, kambanat). Simbolet janë të zhveshura nga patetizmi, të ftohta dhe ironike. Poezitë janë të shkruara në varg të lirë, pa skemë të qëndrueshme metrike apo rimë. Numri i rrokjeve ndryshon vazhdimisht. Metri klasik është refuzuar qëllimisht.

Pandeli Koçi shfaqet si poet që nuk predikon, por demaskon, duke përdorur vargun e thyer si pasqyrë të një bote të thyer. Ky cikël poetik dëshmon se ritmi, forma dhe përmbajtja janë të pandara. Enjambment-i, vargu i lirë dhe ritmi i brendshëm nuk janë zgjedhje formale, por domosdoshmëri kuptimore. Poezia e Koçit është poezi e mendimit kritik, ku çdo varg është një pyetje morale drejtuar lexuesit dhe vetë shoqërisë ndaj duhet lexuar nga ristrukturimi poststrukturialist.

Poststrukturalizmi (Derrida, Foucault, Barthes, Kristeva) e koncepton tekstin si hapësirë lëvizëse të kuptimeve, jo si sistem të mbyllur domethëniesh. Kuptimi nuk është i fiksuar, por prodhohet përmes diferencës, zhvendosjes dhe thyerjes së strukturave tradicionale. Në këtë kuadër, poezia e Pandeli Koçit nuk artikulon një “mesazh” të vetëm, por e vë në krizë vetë mundësinë e kuptimit stabil, duke përdorur vargun e lirë, fragmentin dhe enjambment-in si forma tekstuale të kësaj krize.

Cikli poetik funksionon si një tekst i hapur, ku miti dekonstruktohet, besimi relativizohet, subjekti poetik fragmentohet, morali rrëshqet drejt ironisë. Nuk ka narrativë përmbyllëse, as zgjidhje dramatike (“Dramë pa zgjidhje”), çka përputhet me idenë derridiane të shtyrjes së kuptimit (différance).

Në leximin poststrukturalist, Prometeu nuk është më shenjë e sakrificës heroike, por një shenjë që zhvendoset, “Zjarri mitik/iu shndërrua në monedhë të artë…” Zjarri (dije, dritë, progres) shndërrohet në kapital. Këtu kemi një rrëshqitje semantike, ku shenja humbet referentin e saj etik. Prometeu bëhet një tekst brenda tekstit, një figurë e konsumuar që ekspozon boshllëkun e narrativave të mëdha (Lyotard). Subjekti poetik nuk është unitet koherent. Në poezinë “Brenda meje”, subjekti shpërbëhet në figura antagoniste zog, korb, shqiponjë. Ky pluralizim i “un-it” përkon me shpërbërjen e subjektit kartezian dhe me konceptin e Barthes për “vdekjen e autorit”: kuptimi nuk buron nga një vetëdije e vetme, por nga loja e shenjave.

Në “Dehje”, trupi shfaqet si vend shkrimi, “Shpirti/nuk qenka tjetër veç trup.” Ky pohim shkatërron opozitën binare trup/shpirt, një nga strukturat themelore metafizike që poststrukturalizmi synon të dekonstruktojë. Trupi bëhet tekst i lexueshëm, jo substancë esenciale.

Në “Dramë pa zgjidhje”, mekanizmat e pushtetit nuk janë të jashtëm, por të interiorizuar, buka si shenjë manipulimi, rrjeta e merimangës si metaforë e diskursit kapës, burg i ndërgjegjes si vetëkontroll. Në sens foucault-ian, pushteti vepron përmes diskurseve, jo përmes dhunës së drejtpërdrejtë.

Në poezitë “Besimi” dhe “Kambanat e së dielës”, Zoti shfaqet si shenjë e zbrazët: “Ai që ka vetëm emrin?” Kjo përkon me idenë poststrukturaliste se shenjat nuk garantojnë më kuptim transcendent. Zoti nuk është më prani, por mungesë e artikuluar në gjuhë.

Ritmi dhe enjambment-it si strategji dekonstruktive

a) Ritmi nuk krijon harmoni, por ndërprerje. Ai është i çrregullt, i pabarabartë, duke reflektuar shpërbërjen e rendit simbolik.

b) Enjambment-i vepron si: thyerje e pritshmërisë sintaksore, shtyrje e kuptimit, figurë e diferencës. Ai materializon vizualisht dhe semantikisht pamundësinë e mbylljes së kuptimit.

Ironia te Koçi nuk është figurë retorike klasike, por qëndrim epistemologjik. Ajo shkatërron çdo pretendim për të vërtetë absolute, duke e lënë tekstin në një gjendje lëvizjeje të vazhdueshme kuptimore. Nga perspektiva poststrukturaliste, cikli poetik i Pandeli Koçit: dekonstrukton mitin dhe besimin, shpërbën subjektin dhe moralin, e trajton gjuhën si lojë shenjash, përdor ritmin dhe enjambment-in si mekanizma të différance-it. Poezia e tij nuk kërkon të thotë “çfarë është e vërteta”, por të tregojë se si prodhohet dhe rrëshqet kuptimi. Në ciklin poetik të dhënë të Pandeli Koçit (Sazan Golikut), përdorimi i ritmit, metrit dhe enjambment-it është thelbësor për kuptimin dhe ndikimin estetik të poezisë, edhe pse poezia nuk ndjek skemat tradicionale metrike.

Duhet theksuar se poezitë e këtij cikli nuk janë të shkruara në metër të rregullt tradicional (si vargu tetërrokësh, dhjetërrokësh apo sonetet klasike). Ato i përkasin qartë poezisë moderne në varg të lirë. Numri i rrokjeve ndryshon nga varg në varg. Nuk ka skemë fikse theksimi apo rimimi. Metri klasik është i shpërbërë me vetëdije, për t’i dhënë poezisë liri shprehjeje. Pra, metri nuk është formal, por semantik dhe emocional: ai ndërtohet sipas mendimit dhe ndjesisë, jo sipas rregullit.

Megjithëse mungon metri klasik, poezitë kanë ritëm të fortë të brendshëm, i cili krijohet nga: Përsëritjet sintaksore dhe leksikore, p.sh. “pasi… pasi… pasi…” te “Prometeu”; “Herë-herë brenda meje…” te poezia “Brenda meje”;  “Kur… Kur… Kur…” te “Kur e kur”

Ndërprerjet e shkurtra të vargut, vargje njëfjalëshe ose dyfjalëshe: qëndroi; kryelart. Kontrasti mes vargjeve të gjata dhe të shkurtra, që krijon tension ritmik. Ritmi shërben si instrument kuptimor: ai ngadalëson, përshpejton, ose ndalon mendimin aty ku poeti dëshiron të theksojë një ide morale, filozofike apo ironike.

Ritmi në këtë cikël: Thekson ironinë dhe sarkazmën (p.sh. Prometeu që fut monedhën në xhep). Pasqyron krizën shpirtërore dhe morale (ndarje të shpeshta, vargje të thyera). Jep ndjesinë e dramës pa zgjidhje, të fragmentarizimit të njeriut modern. Pra, ritmi nuk është zbukurim, por bartës i mesazhit filozofik.

Ndaj themi se, poezia e Pandeli Koçit është dukshëm enjambed. Çfarë do të thotë kjo? Enjambment-i ndodh kur: Mendimi nuk mbyllet në fund të vargut, por rrjedh në vargun pasues, pa pikësim përfundimtar. Shembuj të qartë: „dhe e futi monedhën/në honin pa fund të xhepit të vet.“; „Kur fus dorën në xhep,/nxjerr/portofolin/shaminë/çelësat“; „Në thellësitë e syve,/në largësitë e ujit/bluja e errët priste…“

Tek poezia e poetit Koçi, Enjambment-i: krijon rrjedhshmëri mendimi, rrit tensionin emocional, e detyron lexuesin të ecë përpara, ashtu si mendimi poetik. Poezia e Pandeli Koçit është poezi moderne në varg të lirë. Metri tradicional mungon, por zëvendësohet nga ritmi i brendshëm. Ritmi ndërtohet përmes përsëritjes, thyerjes së vargut dhe kontrastit. Enjambment-i përdoret gjerësisht dhe është një mjet kryesor shprehës. Ritmi dhe enjambment-i shërbejnë për të thelluar mesazhin filozofik, kritik dhe ekzistencial të poezive. Në këtë cikël, forma poetike është në shërbim të mendimit: siç është i fragmentuar njeriu modern, ashtu është edhe vargu i tij. Poezia e tij nuk kërkon të thotë “çfarë është e vërteta”, por të tregojë se si prodhohet dhe rrëshqet kuptimi.

Cikli poetik i poetit Pandeli Koçi.

PROMETEU

Pasi kaloi skëterrën e mbitokës e të nëntokës

pasi përbuzi e mohoi thesaret e tokës e të qiellit

pasi shpërtheu zinxhirët e fatit të parathënë

me zjarrin rrëmbyer Zeusit të madh rrufehedhës

Prometeu

qëndroi

kryelart

para njerëzve

e vetes.

Zjarri mitik

iu shndërrua  në monedhë të artë që rrezatonte

si Dielli.

E kush e meriton më tepër se unë! –

thirri sa u trand tokë e det

i pavdekshmi Promete

dhe e futi monedhën

në honin pa fund të xhepit të vet.

DEHJE

Buzëdetit mes dallgëve e shtrirë lakuriq

me bërrylat mbi zajet e bardhë farfuritës

ajo përplaste këmbët dhe

ujët shkumëzonte gëzueshëm.

Nga sipër kundroja, i dehur bukurie

sytë e saj dhe detin:

dhe të kaltër dhe të gjelbër,

dhe të hirtë dhe të yjëzuar.

Në thellësitë e syve,

në largësitë e ujit

bluja e errët priste pa mëshirë si me sharrë

horizontin.

Vallja lozonjare e ngjyrave

prush e zjarr më ndezi

ashtu më këmbë nën teshat e bardha.

Së fundi u binda. Shpirti

nuk qenka tjetër veç trup.

DRAMË PA ZGJIDHJE

Copën e bukës varur në spango

na e tundnin lavjerës para syve

majtas – djathtas – djathtas – majtas…

Kur sytë e pangopur vështronin përtej

një copë mish,

befas hanim pas koke goditje çekiçi

dhe mbeteshim dhe pa copën e bukës

dhe përplasnim duart brenda rrjetës së merimangës

të lumtur që s’ishim të lumtur

dhe treteshim trutharë burgut të ndërgjegjes

dhe  mbetëm shpirtmykur kalasë së urrejtjes.

Vetëmohimi

Kur fus dorën  në xhep,

nxjerr

portofolin

shaminë

çelësat

Botën?

Jo

veten.

Veten?

Po xhepi është i grisur…

Besimi

Në Hënë në mars në Afërditë në qiell…

Zoti s’u gjet që s’u gjet!

Cili Zot?

Ai që ka vetëm emrin?

Ai që ka vdekur me kohë?

Apo ai që dikush e ka në xhep

dikush në zemër

dikush në kokë?

Kambanat e së dielës

Vdekja  pas perdes

jep shfaqje pa spektatorë.

Aktorët kanë shkuar në faltore

me luajt rolin e të penduarve.

Kush po qesh me zë kambane atje

Zoti apo Djalli?

Jeta në treg jep shfaqje lakuriq.

Brenda meje

Herë-herë brenda meje

ngre çerdhen një zog i artë.

I jap kokrra gruri, thekre, elbi… ai

nuk e hap sqepin të këndojë për mua.

Herë-herë brenda meje qëndron një korb.

Asgjë nuk i jap për të ngrënë.

Ai krrokat, krrokat, krrokat

e pret vdekjen time.

Herë-herë brenda meje flatron një shqiponjë…

Me mishin tim të freskët e ushqej,

ajo më shqepon mushkritë,

unë i paguaj taksën.

Kur e kur

Kur heronjtë vishen me lecka

leckamanët bëhen heronj.

Kur truri i ditur ha

mbeturinat e injorancës

injoranca  ushqehet e shkëlqen

me trurin e ditur

dhe vdes.

Kur kostumi vlen më tepër se trupi

trupi ka shpallur me kohë

nekrologjinë e vet.

Kur Hëna rreket të verbojë Diellin

Dielli qesh e nuk rresht së ushqyeri

Hënën e brishtë Hënën pa jetë.