Fatmir Terziu: „Ardhmëria“ prek numrin 50

Shkolla shqipe në Britani dhe sfida e një komuniteti që po hyn në brezin e tretë

„Ardhmëria“ ka emrin e saj. Ajo ka stafin profesional. Ka drejtuesin e saj. Ka Bordin. Por „Ardhmëria“ është vetvetiu ngjarje. Si e tillë në aspektin filozofik, si ngjarje mbetet tek ato filozofi realiste që nuk maten me numrin e njerëzve që marrin pjesë, as me fotografitë që shpërndahen në rrjetet sociale dhe as me fjalimet që mbahen në një ditë inaugurimi. Puna e prezenca e saj matet me atë që lë pas vetes, me një derë që hapet sot dhe që mund të mbetet e hapur për dekada, me një fëmijë që hyn në një klasë dhe, ndoshta pa e kuptuar ende peshën e atij çasti, merr me vete një gjuhë, një kujtesë dhe një pjesë të identitetit të familjes së tij. Pikërisht në këtë kuptim, mbërritja e Shoqatës „Ardhmëria“ drejt numrit 50 të shkollave shqipe në Mbretërinë e Bashkuar nuk është thjesht një shifër që mund të shënohet në një statistikë komunitare. Ajo është një pikë ku një përpjekje e nisur vite më parë kërkon të lexohet si histori, por edhe si përgjegjësi për të ardhmen.

Mbi pesëdhjetë shkolla të arsimit plotësues në gjuhën shqipe janë sot pjesë e një rrjeti që synon të mbajë gjallë atë që emigracioni rrezikon ta humbasë më shpejt se çdo gjë tjetër, gjuhën e trashëguar. Pas kësaj pune qëndron emri i Lutfi Vatës, drejtuesit të Shoqatës „Ardhmëria“, një intelektuali dhe patrioti që rreth dy a tre dekada më parë e pa më larg se realiteti i asaj kohe dhe e kuptoi se komuniteti shqiptar në Britani nuk mund të ndërtonte një të ardhme të qëndrueshme vetëm duke u integruar ekonomikisht e shoqërisht në vendin pritës, ai duhej të ruante edhe një marrëdhënie të gjallë me gjuhën, kulturën dhe kujtesën e vet.

Sot, ajo ide ka marrë formë konkrete

Dhe ndoshta një nga momentet më të fuqishme për ta kuptuar këtë nuk është një sallë ceremoniale, por një radhë prindërish dhe fëmijësh që presin për të hyrë në një shkollë shqipe.

„Kurrë më i emocionuar se sot nuk jam ndier!“, është shprehur Lutfi Vata, duke përshkruar atë që pa përpara syve, bashkatdhetarë, prindër dhe fëmijë, duke pritur për të hyrë në shkollën shqipe. Për dikë që e ka ndjekur këtë rrugëtim për vite, ai nuk ishte thjesht një çast gëzimi, por një lloj kthimi te pyetja e parë, te arsyeja pse një nismë e tillë ishte ndërmarrë. Sepse ndonjëherë puna e gjatë e një njeriu bëhet e dukshme vetëm atëherë kur sheh fëmijët e të tjerëve duke ecur mbi gjurmët e një ideje që dikur dukej ende larg realizimit.

Në ditët kur u hapën 30 shkolla shqipe dhe dhjetë të tjera u parashikuan të hapeshin gjatë ditës pasuese dhe javës në vijim, emocioni i prindërve dhe mësuesve mori një kuptim më të gjerë. Nuk ishte thjesht fillimi i një viti të ri mësimor. Ishte një dëshmi se shqipja, edhe larg hapësirës së saj natyrore, mund të ndërtojë hapësirën e vet kulturore, nëse pas saj qëndrojnë njerëz që besojnë se një gjuhë nuk mbijeton vetëm sepse flitet në shtëpi, por sepse mësohet, shkruhet, lexohet, këndohet dhe u përcillet fëmijëve me vetëdijen se ajo është pjesë e tyre.

Pse duhen shkollat shqipe?

Kjo është pyetja që duhet të bëhet gjithnjë e më shpesh, jo për të vënë në dyshim nevojën e tyre, por për të kuptuar thellësinë e misionit që mbartin. Në brezin e parë të emigracionit, shqipja vinte natyrshëm. Prindërit kishin lindur, ishin rritur dhe shkolluar në Shqipëri, Kosovë, Maqedoni të Veriut, Mal të Zi apo në hapësira të tjera shqiptare; ajo ishte gjuha e mendimit të tyre të parë, e kujtimeve të fëmijërisë, e marrëdhënieve familjare dhe e përvojës së jetës. Në brezin e dytë, situata ndryshon: fëmija lind ose rritet në një mjedis ku anglishtja është gjuha e shkollës, shoqërisë, televizionit, internetit dhe jetës së përditshme. Në brezin e tretë, sfida bëhet edhe më e madhe, sepse shqipja mund të mbetet një gjuhë që dëgjohet në disa biseda familjare, por jo domosdoshmërisht një gjuhë që fëmija e zotëron në lexim dhe shkrim.

Këtu fillon rëndësia e shkollës plotësuese

Ajo nuk konkurron me shkollën britanike dhe nuk duhet parë si një hapësirë që e vendos fëmijën përballë dy identiteteve. Përkundrazi, shkolla shqipe mund t'i japë fëmijës mundësinë të jetë plotësisht pjesë e shoqërisë britanike, ndërkohë që njeh dhe ruan edhe trashëgiminë e familjes së vet. Integrimi dhe ruajtja e gjuhës së origjinës nuk janë domosdoshmërisht dy rrugë që përjashtojnë njëra-tjetrën.

Pikërisht këtu qëndron edhe një nga vlerat më të mëdha të këtyre shkollave: ato i japin fëmijës mundësinë që të mos e trashëgojë prejardhjen vetëm si një mbiemër, një flamur apo një fotografi familjare, por edhe si gjuhë.

Sepse një fëmijë mund ta dijë se gjyshi i tij është shqiptar, por pyetja më e rëndësishme është nëse ai mund të ulet përballë gjyshit dhe ta dëgjojë historinë e tij në gjuhën në të cilën ajo histori ka lindur.

Çfarë ndodh kur emigracioni bëhet trebrezësh?

Kjo është sfida që po afrohet gjithnjë e më shumë për komunitetin shqiptar në Mbretërinë e Bashkuar. Në vitet e para të emigrimit flitej për mbijetesën, punën, dokumentet, shtëpinë dhe stabilizimin e familjes. Më pas erdhi brezi i fëmijëve që u rritën në Britani. Sot kemi gjithnjë e më shumë familje ku fëmijët e emigrantëve shqiptarë po bëhen vetë prindër, duke krijuar kështu një realitet të ri: shqiptarët në Britani nuk janë më vetëm një komunitet emigrantësh, por një komunitet që po krijon historinë e vet në disa breza. Dhe këtu ndryshon edhe pyetja. Nuk është më vetëm: „A do ta ruajmë shqipen?“ Pyetja bëhet: „Si do ta bëjmë shqipen të vlefshme dhe të dashur për brezin e tretë?“

Kjo kërkon më shumë se një orë mësimi në javë. Kërkon libra, biblioteka, teatro, këngë, valle, histori, konkurse, takime me shkrimtarë, projekte digjitale, filma për fëmijë, aktivitete sportive e kulturore dhe mbi të gjitha një mënyrë moderne për t'ua treguar fëmijëve se shqipja nuk është vetëm gjuha e prindërve, por edhe një hapësirë ku ata mund të krijojnë vetë.

Shkolla shqipe e Kingston upon Thames është një shembull domethënës i këtij vizioni. E vendosur në një zonë me lidhje të mira transporti, me parqe, hapësira sportive, biblioteka, institucione arsimore dhe një mjedis të gjerë kulturor, ajo nuk duhet parë vetëm si një adresë e re ku fëmijët shqiptarë shkojnë për të mësuar gjuhën. Ajo mund të bëhet një pikë takimi për familjet shqiptare të Richmond, Teddington, Twickenham, Molesey, Esher, Walton-on-Thames, Claygate, Surbiton, Berrylands, Chessington, Tolworth, New Malden, Morden, Ewell, Epsom, Wimbledon, Putney, Sheen, Kew dhe zonave përreth. Kjo është ajo që e kthen një shkollë në një institucion komunitar.

Çfarë mund të mësojmë nga komunitetet e tjera?

Komunitetet me histori më të gjatë migrimi në Britani kanë kaluar shumë më herët nëpër këtë sfidë të brezave. Komunitete irlandeze, hebraike, greke, qipriote, italiane, polake, indiane, pakistaneze, bangladeshe, kineze dhe të tjera kanë ndërtuar, në forma të ndryshme, institucione, shoqata, shkolla të gjuhës, qendra kulturore, biblioteka dhe organizime familjare që e kanë ndihmuar trashëgiminë e tyre të kalojë nga një brez te tjetri. Ajo që vlen të shihet tek këto përvoja nuk është kopjimi i modeleve të tyre, sepse çdo komunitet ka historinë dhe kushtet e veta, por kuptimi i një parimi të thjeshtë: një komunitet nuk ruhet vetëm nga nostalgjia. Ruhet nga institucionet.

Nostalgjia mund të të sjellë mall për vendin e origjinës, por nuk mund t'ia mësojë fëmijës alfabetin. Një fotografi nga Shqipëria mund t'i tregojë atij se nga vijnë gjyshërit, por nuk mund t'i japë mundësinë të lexojë një përrallë në shqip. Një flamur mund të vendoset në një mur, por gjuha duhet të vendoset në mendje dhe në përdorim.

Prandaj komuniteti shqiptar në Britani duhet të mendojë tashmë përtej modelit të „shkollës së fundjavës“. Duhet të mendojë për një ekosistem kulturor shqiptar, ku shkolla, familja, shoqata, libri, media komunitare, arti dhe aktivitetet kulturore të mos funksionojnë si ishuj të veçuar, por si pjesë të një rrjeti të përbashkët.

Nga 50 shkolla te një brez i ri institucionesh

Numri 50, në këtë rast, nuk është fundi i një udhëtimi. Është një pikë prej së cilës duhet të fillojë një pyetje tjetër. Çfarë bëjmë tani? Sepse hapja e shkollave është vetëm hapi i parë. Sfida e vërtetë është cilësia e mësimit, përgatitja e mësuesve, tekstet bashkëkohore, përfshirja e prindërve, krijimi i programeve që i flasin fëmijës së lindur në Britani dhe ndërtimi i një marrëdhënieje të re mes shqipes standarde dhe mënyrës moderne të komunikimit të brezit të ri. Duhet bërë më shumë për ta kthyer shkollën shqipe në një vend ku fëmija shkon me dëshirë, jo vetëm sepse e çojnë prindërit.

Kjo do të thotë që krahas gjuhës të ketë muzikë, teatër, histori, teknologji, letërsi për fëmijë, konkurse krijuese, podkaste, gazetari të vogël shkollore, aktivitete artistike dhe takime ku fëmijët të mund të përdorin shqipen si gjuhë krijuese. Nëse duam që brezi i tretë ta mbajë shqipen, duhet t'i japim atij arsye për ta dashur dhe përdorur, jo vetëm arsye për ta ruajtur si një detyrë familjare. Dhe pikërisht këtu „Ardhmëria“ merr kuptimin e emrit të saj. Sepse „Ardhmëria“ nuk është vetëm një emër shoqate. Në këtë rast është një fjalë që përmbledh një vizion: të mendosh sot për fëmijën që nesër do të jetë prind dhe pasnesër gjysh, të mendosh për një gjuhë që nuk duhet të mbetet peng i nostalgjisë së brezit të parë, por të bëhet pjesë e jetës së brezave që do të vijnë.

Në këtë kuptim, Lutfi Vata dhe njerëzit që kanë punuar rreth kësaj nisme nuk kanë hapur vetëm dyer klasash. Ata kanë ndihmuar të hapet një debat më i madh për atë se çfarë do të thotë të jesh shqiptar në Britani pas njëzet, tridhjetë apo pesëdhjetë vitesh. Dhe ndoshta pamja më domethënëse e gjithë kësaj historie është pikërisht ajo që përshkroi vetë Vata: prindër dhe fëmijë në radhë, duke pritur të hyjnë në shkollën shqipe. Një radhë e zakonshme, në një ditë të zakonshme. Por brenda saj fshihet një histori e jashtëzakonshme. Sepse pas prindit që shoqëron fëmijën është gjyshi që dikur erdhi nga Shqipëria, Kosova apo trojet shqiptare; përpara fëmijës është një Britani ku ai do të rritet, do të studiojë, do të punojë dhe ndoshta do të krijojë familjen e vet; ndërsa mes këtyre dy botëve qëndron një gjuhë që kërkon të mos humbasë. Kjo është arsyeja pse shkollat shqipe duhen. Jo për ta kthyer fëmijën pas në një vend ku ai nuk ka jetuar, por për t'i dhënë mundësinë të ecë përpara pa harruar se nga erdhi familja e tij.

Dhe kur „Ardhmëria“ prek numrin 50, pyetja më e bukur nuk është sa shkolla u hapën. Pyetja është se sa fëmijë do të dalin prej tyre pas dhjetë, njëzet apo tridhjetë vitesh, duke e ditur se gjuha që mësuan të shtunën ose të dielën në një klasë të vogël shqiptare në Britani ishte më shumë se një lëndë mësimore. Ishte zëri i gjyshërve të tyre, kujtesa e familjes, me siguri ishte një pjesë e historisë së tyre. Dhe, mbi të gjitha, ishte një premtim për të ardhmen. Për gjuhën shqipe, për fëmijët tanë, për rrënjët tona dhe për një „Ardhmëri“ që tashmë nuk është më vetëm një ëndërr, por një rrjet shkollash, njerëzish dhe brezash.