Fatmir Terziu: Aqif Ademi pikturon mjeshtërisht 676 personalitete

Ajo që më duket më interesante në këtë rast është se vëllimi i Aqif Ademit nuk duhet parë vetëm si një libër me portrete dibranësh, por si një akt i organizimit të kujtesës. Vetë refleksioni i Prof. Hasan Shahinajt e vendos veprën në këtë horizont: 973 faqe në vëllimin e tretë, 188 figura dhe, në të tri vëllimet, 2819 faqe me 676 personalitete. Këto shifra nuk janë thjesht statistikë bibliografike; ato tregojnë përpjekjen për të shpëtuar nga harresa një pjesë të historisë njerëzore që zakonisht mbetet jashtë historive të mëdha.

Në traditën moderne europiane, vepra të tilla janë shumë më tepër se fjalorë emrash. Oxford Dictionary of National Biography, për shembull, është ndërtuar mbi idenë se një shoqëri mund të kuptohet përmes jetëve të njerëzve që e kanë formësuar atë; sot ai përfshin dhjetëra mijëra biografi dhe vazhdon të përditësohet. Edhe Dictionary of Welsh Biography e shtrin këtë parim nga letërsia e politika te shkenca, arsimi, industria, sporti, bujqësia e filantropia, duke i parë njerëzit jo vetëm si individë, por si bartës të një historie kolektive. Në një tjetër model, Dictionary of Virginia Biography shprehet qartë se biografia e bën të kaluarën më të kuptueshme përmes jetës konkrete të individëve dhe synon të zgjerojë edhe vetë përkufizimin e asaj që quhet “e rëndësishme” në histori. Këtu qëndron edhe një nga vlerat e veçantë të veprës së Ademit: ajo e zhvendos qendrën e vëmendjes nga historia e abstraktuar te njeriu që e ka jetuar historinë.

Prandaj, pasi lexova refleksionin e Shahinajt dhe duke pasur parasysh se edhe emri im, Fatmir Terziu, përfshihet në këtë vëllim, e shoh këtë botim me një vëmendje tjetër. Nuk do të ishte e drejtë që prania ime aty të merrej thjesht si një nder personal. Në një vepër të kësaj natyre, një emër nuk është më vetëm emër; ai bëhet një pikë në hartën e kujtesës. Në momentin kur një autor mbledh në të njëjtën hapësirë profesorin, mjekun, shkrimtarin, artistin, ushtarakun, biznesmenin, studiuesin, këngëtarin apo figurën qytetare, ai në të vërtetë po përpiqet të rindërtojë një ekosistem njerëzor. Shahinaj e vëren pikërisht këtë shumëllojshmëri kur rendit personalitete nga fusha të ndryshme të jetës shqiptare.

Kjo është edhe arsyeja pse libri më duket i krahasueshëm, në frymë dhe funksion, me disa prej projekteve serioze biografike të vendeve të tjera. Dictionary of Irish Biography, për shembull, përfshin figura nga politika, ligji, feja, letërsia, gazetaria, arkitektura, arti, muzika dhe mjekësia, duke e kuptuar biografinë si një mënyrë për të përshkruar shoqërinë përmes njerëzve të saj. Në Britani ekzistojnë madje edhe projekte të përqendruara në një territor më të ngushtë, si Cumbrian Lives, i cili synon të regjistrojë njerëzit domethënës të historisë dhe kulturës së një qarku nga periudha romake deri në shekullin XXI. Ndërsa Dictionary of Ulster Biography e përcakton qartë vlerën e vet te fakti që jetët përshkruhen nga këndvështrimi lokal, edhe kur ato figura mund të jenë pjesë e fjalorëve më të gjerë biografikë.

Në këtë kuptim, “Me dibranët e shquar ndër vite” është një përpjekje për ta kthyer Dibrën nga një vend gjeografik në një hapësirë kujtese. Dhe ky është një dallim thelbësor. Një territor nuk mbahet gjallë vetëm nga kufijtë, lumenjtë, malet, fshatrat dhe qytetet e tij. Ai mbahet gjallë edhe nga njerëzit që kanë menduar, punuar, krijuar, vuajtur, kundërshtuar, mësuar dhe lënë gjurmë në të. Në këtë pikë, formulimi i Shahinajt për “galerinë” e figurave nuk është thjesht metaforë; libri funksionon realisht si një galeri njerëzore, ku çdo portret është një dritare drejt një kohe dhe një rrethi shoqëror.

Por një vepër e tillë ka edhe një përgjegjësi tjetër: të mos e ngatërrojë kujtesën me lavdërimin. Ky është ndoshta testi më i vështirë për çdo enciklopedi biografike. Kur përzgjidhen qindra figura, autori duhet të përballet me pyetje të tilla si: Kush meriton të përfshihet? Pse ky dhe jo tjetri? Çfarë burimesh përdoren? Si shmanget idealizimi? Si dallohen faktet nga kujtesa familjare, rrëfimi gojor apo miti lokal? Këto pyetje bëhen edhe më të rëndësishme kur libri trajton figura të harruara ose të lëna jashtë narrativave zyrtare, siç nënvizon Shahinaj për disa prej personaliteteve nacionaliste dibrane. Në këtë aspekt, vlera e një vepre të tillë nuk qëndron vetëm te ajo që kujton, por edhe te mënyra se si e dokumenton atë kujtesë.

Këtu do të veçoja një element që më duket veçanërisht modern: historia nga poshtë. Historia klasike shpesh është shkruar përmes shtetarëve, luftërave, qeverive dhe institucioneve. Ndërsa historia sociale dhe biografia moderne pyesin: Çfarë e ndërtoi një shoqëri në jetën e përditshme? Kush e mësoi një brez? Kush shëroi njerëzit? Kush ndërtoi një urë? Kush shkroi një libër? Kush ruajti një këngë? Kush mbajti gjallë një ide? Kush u largua dhe e vazhdoi veprimtarinë në diasporë? Pikërisht kjo hapje e fushës së “figurës së rëndësishme” është një nga karakteristikat e projekteve moderne biografike. Historia e individit bëhet kështu histori e shoqërisë.

Dhe këtu, për mua, qëndron një dimension shumë i bukur i përfshirjes sime në këtë libër. Një njeri mund të shkruajë libra, të botojë, të japë mësim, të jetojë në një vend tjetër, të krijojë në një gjuhë tjetër ose të bëhet pjesë e jetës kulturore larg vendlindjes; por një ditë dikush tjetër e vendos atë jetë në një kontekst më të gjerë. Atëherë biografia personale pushon së qeni vetëm autobiografi e heshtur dhe bëhet pjesë e kujtesës së një komuniteti. Për mua kjo është më domethënëse sesa çdo formulim ceremonial.

Nëse do ta shihnim me syrin e së ardhmes, libri i Aqif Ademit mund të lexohej edhe si një arkiv i gjallë i identitetit dibran. Shahinaj thekson se trilogjia tashmë arrin në 676 personalitete dhe e sheh si një vepër që pasuron bibliotekat personale e publike. Kjo e afron veprën me projekte të tjera rajonale në botë, ku një territor dokumenton njerëzit e vet jo për t'u mbyllur brenda një krenarie lokale, por për të treguar se si një komunitet i vogël lidhet me historinë më të madhe kombëtare dhe ndërkombëtare. Cumbrian Lives, për shembull, pikërisht këtë bën: nis nga një territor i caktuar, por e ndjek ndikimin e njerëzve të tij në një hapësirë shumë më të gjerë.

Kështu, unë nuk do ta lexoja “Me dibranët e shquar ndër vite” vetëm si një libër për Dibrën. Do ta lexoja si një pyetje të madhe mbi mënyrën se si një popull zgjedh të mos e humbasë kujtesën e vet. Dhe ndoshta ky është misioni më i bukur i një libri voluminoz: jo të na bindë se të gjithë emrat e tij janë të përsosur, por të na detyrojë të pyesim se çfarë do të kishte humbur nga historia jonë nëse këta njerëz nuk do të ishin shkruar.

Në këtë këndvështrim, përfshirja ime në vëllim më bën të ndihem jo thjesht i përmendur, por i vendosur në një zinxhir kujtese. Dhe një zinxhir i tillë nuk i përket më vetëm autorit, as vetëm figurave të përfshira. Ai u përket brezave që do të vijnë dhe që një ditë, duke kërkuar të kuptojnë Dibrën, Shqipërinë, diasporën shqiptare dhe rrugët njerëzore që i lidhin ato, do të hapin një libër dhe do të gjejnë aty jo vetëm një emër, por një gjurmë. Sepse, në fund të fundit, harresa e një njeriu është një humbje personale; harresa e qindra njerëzve është një humbje e kujtesës kolektive. Pikërisht këtu qëndron rëndësia më e thellë e kësaj trilogjie.