Fatmir Terziu: A e përgatisim gjeneratën për librin?

Vite më parë, një kushërira ime lexonte shumë. Ajo donte që unë ta pëlqeja dhe “tjetërsia” e saj shprehej pikërisht përmes leximit. Por më pas ajo hyri në një periudhë tjetër, sepse vendosi të integrohej plotësisht në shkollë. Dhe nga izolimi total falë leximit, dhe gjithashtu sepse komunikojmë kryesisht përmes librave dhe me miqtë tanë, ajo kaloi në të kundërtën, duke u rebeluar, duke kërkuar pavarësi. Ajo e kaloi këtë, por jo tamam. Ajo ka shije shumë të saktë. Dhe është e patrembur në lidhje me konjukturën letrare. Por gjithnjë prej asaj kohe në mendje më ka mbetur lidhja nyje e gjeneratës me librin. Shkurt, “A e përgatisim gjeneratën për librin?”

Çështja duhet trajtuar si një problem strukturor i formimit kulturor dhe pedagogjik, jo thjesht si një mangësi në zakonet e leximit. Marrëdhënia e të rinjve me librin ndërtohet brenda një sistemi që, në vend se ta nxisë leximin si proces interpretimi dhe vetëdije kritike, e instrumentalizon atë për qëllime integruese dhe vlerësuese. Shembulli i kalimit nga një përkushtim intensiv ndaj leximit në një fazë rebelimi nuk tregon refuzim të librit, por zhvendosje të tij nga hapësira e lirisë personale në territorin e disiplinimit institucional. Leximi pushon së qeni akt i vetëzgjedhur dhe shndërrohet në detyrë, duke prodhuar rezistencë të heshtur dhe një shije selektive që formohet jashtë kurrikulës zyrtare, shpesh në kundërshti me të.

Një nga problemet themelore të edukimit letrar qëndron në faktin se interpretimi normativ i teksteve kanonike i paraprin kontaktit të drejtpërdrejtë me tekstin. Letërsia trajtohet si dëshmi e historisë kombëtare dhe jo si diskurs estetik dhe kritik. Kjo qasje e ngurtë e zhvesh tekstin nga ambiguiteti dhe kompleksiteti i tij, duke ia imponuar nxënësit një lexim patetik, shpesh heroizues, që përjashton distancën analitike. Një vepër si “Nën zgjedhë”, për shembull, reduktohet në simbol kombëtar, ndërkohë që dimensioni i saj kritik ndaj inteligjencies dhe strukturave shoqërore mbetet i paartikular. Nxënësi mësohet të riprodhojë interpretimin e sanksionuar, jo të problematizojë tekstin. Kjo krijon një paradoks të dukshëm: një shoqëri e prirur drejt ironisë dhe skepticizmit ushqen një edukim letrar të bazuar pothuajse ekskluzivisht në patos, pa ekuilibër midis ndjeshmërisë dhe arsyetimit kritik.

Në këtë kuadër, edukimi letrar shndërrohet në një mekanizëm konkurrues, ku vlera e leximit matet nga rezultatet në provimet e standardizuara dhe nga renditja e shkollave. Letërsia humbet funksionin e saj formues dhe reduktohet në kapital simbolik për sukses akademik. Sistemi aktual i vlerësimit e përforcon këtë deformim, sepse presupozon barazi formale midis subjekteve që janë thelbësisht të pabarabarta në përvojë, kontekst dhe zhvillim. Nota, si abstraksion, fsheh procesin real të të nxënit dhe krijon dy efekte ekstreme: ose perfeksionizëm artificial, ose heqje dorë të parakohshme. Një vlerësim cilësor, i bazuar në komente analitike mbi progresin individual, do të ishte pedagogjikisht më i drejtë dhe më formues, sepse do ta zhvendoste fokusin nga rezultati në proces.

Për më tepër, shkolla shpesh i transferon kontradiktat e saj strukturore në familje, duke krijuar tension midis mospajtimit me rregullat dhe domosdoshmërisë për t’u përshtatur me to për hir të suksesit. Kjo gjendje prodhon cinizëm te nxënësit, të cilët vërejnë se suksesi akademik nuk shoqërohet domosdoshmërisht me formim etik apo kulturor. Figura e “nxënësit A” nuk përfaqëson më modelin e qytetarit kritik, por thjesht atë të individit që ka mësuar të funksionojë me efikasitet brenda sistemit, pavarësisht bindjeve apo qëndrimeve personale.

Dua të them se nëse libri mbetet i lidhur kryesisht me mekanizmat e vlerësimit dhe me narrativat e paracaktuara interpretative, gjenerata nuk përgatitet për leximin si akt kulturor dhe emancipues, por për testin si procedurë teknike. Një edukim letrar që nuk kultivon pyetjen, dyshimin dhe interpretimin pluralist e privon librin nga funksioni i tij thelbësor: të formojë subjekte menduese, jo thjesht bartës korrektë të përgjigjeve të gatshme.

Detyrimi për të lexuar përmes patosit është gjigant. Dhe e gjithë shoqëria jonë po mbytet deri në vesh në ironi. Asnjë ekuilibër. Dhe në krye të problemit është se edukimi letrar në vendin tonë është thjesht një betejë se cila shkollë e mesme do të jetë e para në provimet e maturës. Unë jam një kundërshtar kategorik i sistemit të vlerësimit. Për mua, është shumë më e rëndësishme që të shkruani një faqe komentesh për punën e secilit student dhe të shënoni se ku kanë filluar, sa larg kanë arritur, cilat janë pikat e forta dhe të dobëta të tyre. Përndryshe, e gjithë kjo histori vlerash çon në perfeksionizëm të panevojshëm, ose do të jem i mirë në gjithçka, ose, meqenëse nuk mund të jem perfekt, do të dorëzohem që në fillim të konkursit. Ky sistem është absurd. Ka një ndryshim nga një A në tjetrin, çdo rast është absolutisht i ndryshëm. Shkolla vazhdimisht i transferon problemet në shtëpitë tona, nga njëra anë, unë absolutisht nuk pajtohem me një numër rregullash të shkollës, nga ana tjetër, e di që fëmija të ketë sukses, ai duhet t'i ndjekë këto rregulla. Dhe një i tillë mund të thotë: Pse duhet të jem një nxënës A, meqenëse një nxënës A është një homofob total, një racist, ai është një ndjekës i diktatorit, etj.