Fatmir Terziu: Pala korenti

Pala korenti

(Si një kujtim për At Sofronin, Priftin e parë Arbëresh të pas 1990-ës në Kishën Unite në Elbasan)

Tregim nga Fatmir Terziu

Në qytetin e Elbasanit, pranverat kishin një dritë që dukej sikur e krijonin vetë vajzat me fundet e tyre. Ishin funde me pala. Pala të hekurosura drejt dhe djemtë i quanin funde me pala korenti. Funde me pala, të hekurosura me rregull të rreptë, valë valë, si një det i munguar, por që kishte mësuar të sillej me disiplinë. Në kinema sapo kishte dalë një film, dhe aktorja Drita, me atë buzëqeshjen e qetë, e kishte bërë modën të shpërthente. Vajzat e Elbasanit donin të ecnin si ajo. Djemtë, nga ana tjetër, shikonin dhe bënin sikur nuk shikonin. Në një nga rrugët e qytetit, që njihej si „Rruga e Jasharit“, ose e Sekretarëve të Parë, qëndronte një ndërtesë e bukur, edhe pse ishte evjetëruar. Dikur Kishë pastaj sallë sportive e mundjes dhe ngritjes së peshave, por që në disa raste përdorej edhe si sallë rinie. Ishte Kisha Unite, ose Kisha Lindore Katolike e Elbasanit. Eh, sipas asaj kohe, sipas asaj mode. Çatia e saj e re, me valëzime të bukura, dukej si një fund gjigant i hekurosur. Një mbrëmje, teksa rrinim ulur në shkallë, Arjani lëshoi një batutë. „Shikojeni, more, shikojeni! Qenka bërë ajo ndërtesa, ku vallëzuam mbrëmë, me pala korenti. Mira qeshi. Po i shkon, ore, Arjan. Si vajzë në moshë! Iliri u përtyp paksa dhe foli. „Kujdes, mos na fton për vallëzim!“

U duk sikur qeshi gjithë hapësira. Emri asaj godine ishte i harruar, dhe i vetmi emër i përkiste vetëm sallës së rinisë, ai emër që më në fund i mbeti. Ndërtesa, që kishte parë lutje dhe brohoritje, tashmë kishte një fund të ri. Qyteti u mësua ta shihte si pjesë të jetës së vet, si një vajzë që vesh çdo modë, por nuk tregon gjithçka që mban brenda. Një natë tjetër, shoqëria u mblodh sërish.

Një ditë Mira duke udhëtuar po me të njëjtin grup shokësh u foli ngadalë, sikur mendonte që dikush do ta dëgjonte. „E keni vënë re? Edhe ndërtesat po i rregullojnë si ne, me hekur.“

Arjani, ktheu kokën sa majtas dhe djathtas dhe gati pëshpëriti. „Po të dalë modë tjetër, do t’ia ndërrojnë edhe kujtesën?“ Iliri e preku nga shpatullat dhe pastaj qetësisht foli që të dëgjojnë vetëm ata të tre. „Jo, kujtesa nuk hekuroset, vëllai im. Ajo rrudhoset prapë.“ Ata heshtën për pak. Muzika nga brenda sallës përzihej me rrugën e të parëve të partisë së rrethit. Nga ana tjetër e rrugës kaloi një vajzë me fund të ri. Palët e copës së fundit të saj me pala të hekurosura, ose pala korenti, luhateshin në të njëjtin ritëm me valët e çatisë.

Mira, ishte e para që ktheu kokën. „Shiko, ja edhe “fundi i qytetit”!“ Ndërsa Arjani ktheu kokën dhe bëri sikur nuk kishte interes, „epo, mos u çuditni… te ne, ndërtesat mësojnë nga vajzat.“ Qeshën sërish, pa e ditur se brenda ndërtesës dikush kujtonte kohë të tjera, lutje të tjera, gjurmë të tjera.

Kështu, Elbasani si kudo edhe në Rrugën e Jasharit, jetoi gjatë me atë shaka të ëmbël. Ndonjëherë, dukej se një palë e hekurosur mund të pagëzonte qoftë dhe një ndërtesë, por nuk ia ndryshonte dot shpirtin.

Kur qyteti filloi të fliste me zë të ulët, vitet kaluan ngadalë mbi Kala. “Salla me pala korenti” u bë pikëtakim i të gjithëve. Kishte dasma, mbledhje, prova vallëzimi, koncerte, dhe heshtje që askush nuk guxonte ta komentonte.

Një mbrëmje vjeshte, Arjani u kthye nga kryeqyteti. Qyteti nga Çesmja e Kasinos, iu duk më i vogël, por ndërtesa ishte po ajo, e heshtur, si gjithmonë. Arjani, duke e parë, pasi takoi Mirën dhe Ilirin si gjithnjë, foli, „nuk ka ndryshuar fare“. Mira ia ktheu me kujdes, Eh, ajo s’plaket. Veç ne plakemi. Teksa Iliri e ktheu më në seriozitet, „mos e beso, more. Ajo mban brenda secilën fjalë që kemi thënë këtu.“ Ata hynë brenda. Salla përgatitej për një festival rinor. Punëtorët po vendosnin drita të reja. Atë çast u afrua Petriti, ish-arkitekt i qytetit, tashmë plak, që me një kërshëri tjetër u drejtua tek të tre „Djem, vajza… shumë kujdes me dritat. Kjo çati mban kujtime më shumë se sa kabllo. „Profesor, a është e vërtetë se çatia u bë për modë?“, e pyeti Mira. Petriti kruajti mjekrrën dhe qeshi lehtë. „Jo. U bë që të mos pikonte. Modën ia vutë ju.“

 „Po, po… Dhe emrin ia vumë ne.“ – ndërhyri Arjani. Petriti që rrinte disi i mënjanuar shtoi. „Emrat gjithmonë i vë populli. Pastaj historia përpiqet t’i fshijë… por nuk ia del.“ U shpalos një heshtje e butë. Nga dritaret, Krasta rrihte ngadalë godinat, si për të mbështetur bisedën. Nisi një debat që dukej sikur nuk do të mbaronte. Në pushim, të rinjtë u mblodhën në oborr. Dikush propozoi diçka të pazakontë.

Lauri tha se kishte dëgjuar se duan ta rikthejnë në Kishë. Thonë: “T’i kthejmë gjërat siç kanë qenë.” Ndërsa Mira, që ende mbante në xhep teserën e BRPSH-së, u tulat dhe foli si dikur nëpër mbledhje. „Po ne ku do të provojmë vallet atëherë? Në shesh?“ Eh, tha Arjani, „Gjithmonë dikush do ta veshë ndryshe këtë ndërtesë.“ Po, Iliri e ktheu në shaka tërë atë seriozitet. „Po kush e pyet ndërtesën vetë? Qeshën… por jo të gjithë.

Petriti me zë të ulët, thoshte se qytetet nuk kanë frikë nga ndërtesat. Kanë frikë nga ato që harrojmë për to. Nëse e ktheni prapë në Kishë, mos harroni sallën. Nëse e lini sallë, mos harroni lutjet. Ata e shikuan të befasuar.

„Pra, çfarë është, profesor? Kishë apo sallë?“ iu drejtua Mira. Petriti buzëqeshi lehtë dhe i foli me të butë. „Është… kujtesë. Dhe kujtesa rri gjithmonë me pala, asnjëherë krejt e sheshtë. Ndërsa tutje në sfond i vinte radha një vallëzimi. „Ndoshta vallëzimi i fundit“ – foli dikush. Në natën e festivalit, dritat u ndezën. Vajzat veshën sërish funde që valëzonin. Djemtë provonin hapin e parë pa u dukur nervozë. Ndërsa muzika nisi, Arjani iu afrua Mirës. Vallëzojmë?

Mira u mendua paksa dhe pastaj i foli: „Prit… po na shikon ndërtesa.“

Le të na shohë. Ka parë mjaft lot, le të shohë edhe pak gëzim. Fundja thonë se një kishë e denigruar për qëllime të tjera nuk mund të jetë më kishë, quhet Sconsacrata, pra e pa bekuar.

Çatia, me valët e saj të palosura, dukej sikur vallëzonte bashkë me ta, ndërsa në sy të dritares së madhe mbante një të huaj. Ishte At Sofroni, Prifti i parë i pas tërë atyre viteve, e që vinte nga mesi i arbëreshëve të Italisë. Në fund të mbrëmjes, kur gjithçka u qetësua, Iliri tha me gjysmë zëri, „Po ta shohësh mirë… nuk është më “Salla me pala korenti”.

„Po çfarë është?“, ia ktheu përsëri Mira me të sajën.

At Sofroni nuk priti të fliste Arjani, po me një fjalëshpirtje të brendshme foli: „Është vendi ku për një çast… kujtesa dhe rinia vallëzuan bashkë.“, por kohërat u trazuan dhe ndoshta vetëm kaq.  Ata u ndanë me ngadalë duke mbetur të shoqëruar me shikimin kureshtar të At Sofronit. Ndërtesa mbeti aty, me gjithë emrat që kishte mbajtur ndonjëherë, ashtu e heshtur, por jo e padëgjuar. Sepse, në fund, qyteti kishte mësuar një të vërtetë të thjeshtë, kur njerëzit ndryshojnë rrobat, ndërtesat mbajnë historinë. Edhe kur duken vetëm si “pala korenti”. Në tërë këtë vegim të saj të së shkuarës, si për të pritur modën e saj të merituar shekullore, qëndronin me penela në duar, dy mjeshtrat e pikturës së qytetit të Elbasanit, Fatbardh Marku dhe Arben Jano.