Fatmir Terziu: „451 gradë Fahrenheit“ – Tingëllim aktual dhe mesazh i përhershëm

„451 gradë Fahrenheit“ – Tingëllim aktual dhe mesazh i përhershëm

 Fatmir Terziu

Ishte koha kur romanet me nivel mezi priteshin nga brezi im. Kështu ndodhi dhe me romanin „451 gradë Fahrenheit“ (1953), të cilin dua të jem i sinqertë e sigurova për ta lexuar nga burri i tezes sime, i cili lexonte shumë. Në vitin 1984 e kam lexuar në dy gjuhë. Por le të futemi në temë. Romani „451 gradë Fahrenheit“ i shkrimtarit amerikan Ray Bradbury zë një vend të veçantë në letërsinë botërore të shekullit XX, jo vetëm si vepër e zhanrit fantastiko-distopik, por edhe si një tekst thellësisht kritik ndaj shoqërive totalitare, uniformizuese dhe teknokratike. Megjithëse i shkruar në mesin e shekullit të kaluar, romani ruan një aktualitet befasues, duke komunikuar me forcë me realitetin bashkëkohor, ku rreziku i manipulimit të mendjes, censurës kulturore dhe varfërimit shpirtëror mbetet po aq real sa në kohën e autorit.

Bradbury përdor elemente të fantastikes jo për të ndërtuar një botë imagjinare të shkëputur nga realiteti, por për të theksuar, në mënyrë alegorike, plagët e shoqërisë moderne. Ndryshe nga fantastiko-shkencorja klasike, ku teknologjia shpesh glorifikohet, në „451 gradë Fahrenheit“ ajo shndërrohet në instrument kontrolli dhe dehumanizimi. Shoqëria e përshkruar është e automatizuar, e sheshuar intelektualisht, ku gjithçka është e gatshme: argëtimi, informacioni i filtruar, madje edhe mendimi.

Romani „451 gradë Fahrenheit“ i Ray Bradbury-t bën pjesë në traditën e distopisë moderne, krah veprave si „1984“ i George Orwell-it dhe „Brave New World“ i Aldous Huxley-t. Ndryshe nga utopia, e cila projekton një shoqëri ideale, distopia ndërton një të ardhme negative për të kritikuar të tashmen. Siç thekson teoricieni Darko Suvin, distopia funksionon përmes “shkëputjes njohëse” (cognitive estrangement), duke e detyruar lexuesin të shohë realitetin e vet nga një kënd i huaj, por thellësisht i njohshëm.

Bradbury nuk krijon thjesht një botë fantastike, por një model ideologjik të shoqërisë ku kultura, libri dhe mendimi kritik janë shpallur armiq të rendit shoqëror. Në këtë kuptim, romani merr funksion etik dhe paralajmërues, duke ngritur pyetje themelore mbi marrëdhënien midis pushtetit, dijes dhe lirisë.

Djegia e librave si simbol i totalitarizmit kulturor

Motivi qendror i romanit, djegia e librave, është një simbol i drejtpërdrejtë i censurës dhe shkatërrimit të kujtesës kolektive. Historikisht, djegia e librave ka shoqëruar regjimet totalitare (nazizmi, stalinizmi), ku kontrolli mbi dijen ishte kusht për kontrollin mbi njeriun. Bradbury e universalizon këtë praktikë, duke e zhvendosur nga dhuna e hapur drejt konsensusit të imponuar. Sipas Michel Foucault, pushteti modern nuk vepron vetëm përmes represionit, por përmes disiplinimit të mendjes dhe normalizimit të sjelljes. Në shoqërinë e 451 gradë Fahrenheit, libri nuk ndalohet sepse njerëzit e kërkojnë, por sepse ata janë mësuar të mos e duan më. Kjo e bën sistemin edhe më të rrezikshëm: censura nuk imponohet nga frika, por nga indiferenca.

Në këtë realitet, libri, simboli më i lartë i dijes, kujtesës dhe mendimit kritik, shpallet armik. Djegia e librave bëhet akt institucional, ndërsa zjarrfikësit shndërrohen paradoksalisht në zjarrvënës. Deviza e hapjes së romanit: „Ç’qejf i madh ishte të vije zjarrin!“ nuk është thjesht një fjali narrative, por një shprehje e filozofisë së një shoqërie që shkatërron vetëdijen për hir të një lumturie të rreme dhe të imponuar.

Totalitarizmi i lumturisë së detyruar dhe barazia e rreme

Ideja se njerëzit duhet të jenë “të njëjtë si dy pika uji” për të qenë të lumtur, e shprehur nga kapiteni Bit, përfaqëson konceptin e barazisë së rreme. Kjo filozofi i afrohet shumë vizionit të Aldous Huxley-t, ku shoqëria nuk kontrollohet përmes dhunës (si te Orëell), por përmes kënaqësisë, argëtimit dhe shpërqendrimit. Në këtë kontekst, Bradbury sugjeron se: problemi nuk është vetëm ndalimi i librave, por humbja e dëshirës për të menduar. Njeriu i kësaj shoqërie është i lirë vetëm në dukje; në thelb ai është i “tredhur” intelektualisht, i paaftë për të prodhuar mendim kritik. Kjo përputhet me konceptin e “njeriut njëdimensional” të Herbert Marcuse-s, i cili paralajmëron për shoqëritë industriale ku individi reduktohet në konsumator dhe jo në mendimtar.

Një nga temat qendrore të romanit është ideja e barazisë së rreme, e cila arrihet përmes shkatërrimit të individualitetit. Kapiteni Bit, përfaqësues i ideologjisë shtetërore, artikulon qartë këtë filozofi kur thotë se njerëzit duhet të bëhen të ngjashëm me njëri-tjetrin “si dy pika uji”, në mënyrë që të jenë të gjithë “të lumtur”. Libri, sipas tij, është “një pushkë e drejtuar kundër komshiut”, sepse mendimi i pavarur përbën rrezik për rendin. Kjo logjikë përkujton mekanizmat e regjimeve totalitare historike, nazizmin, stalinizmin, por edhe forma më të sofistikuara të censurës në shoqëritë moderne,  ku kontrolli nuk ushtrohet vetëm përmes dhunës fizike, por edhe përmes amputimit të mendjes kritike. Njeriu i tillë, i “tredhur” intelektualisht, është i padëmshëm për pushtetin, ashtu siç eunuku është i padëmshëm për harremin e sulltanit.

Gaj Montag: drama e ndërgjegjes

Figura e Gaj Montagut përfaqëson njeriun që zgjohet nga gjumi ideologjik. Fillimisht një zjarrvënës i bindur dhe krenar për rolin e tij, Montagu përjeton një transformim të thellë shpirtëror. Drama e tij e brendshme përbën boshtin emocional dhe filozofik të romanit. Ai jeton me Mildredin, një figurë që mishëron njeriun e zbrazët, të shkrirë plotësisht me ekranet, propagandën dhe rutinën mekanike të jetës. Ndryshimi nis me Klarisa Maklellën, vajzën 17-vjeçare, e cila me çiltërsinë, kureshtjen dhe aftësinë për të bërë pyetje, shfaqet si një anomali në këtë botë të uniformizuar. Klarisa simbolizon shpirtin e lirë, mendimin autentik dhe lidhjen e humbur me natyrën dhe ndjenjat njerëzore. Ajo nuk i jep Montagut përgjigje, por e mëson të pyesë, akti më subversiv në një shoqëri që ndalon të menduarit.

Në një fazë më të avancuar të zgjimit të tij, Montagu ndesh Faberin, intelektualin e frikësuar, por të vetëdijshëm. Ndryshe nga Klarisa, e cila zgjon mendimin, Faberi e kanalizon atë drejt veprimit. Kështu, Montagu kalon nga rebelimi i brendshëm në rezistencë aktive, duke mbledhur libra dhe duke u përpjekur të ruajë trashëgiminë kulturore të njerëzimit.

Figura e Gaj Montagut mund të lexohet edhe përmes prizmit të subjektit modern në krizë identitare. Fillimisht, ai është një funksionar i bindur i sistemit, pa reflektim kritik. Transformimi i tij nuk ndodh menjëherë, por si proces gradual, që përfshin: dyshimin, fajin, frikën, dhe rebelimin. Ky proces i ngjan asaj që Jean-Paul Sartre e quan kalim nga ekzistenca e paautentike drejt përgjegjësisë ekzistenciale. Montagu zgjedh të mendojë, dhe kjo zgjedhje e bën atë armik të sistemit.

Rezistenca, shkatërrimi dhe rilindja

Akti i djegies së shtëpisë së Montagut përbën kulmin simbolik të romanit. Shtëpia, si hapësirë private dhe identitare, shkatërrohet nga vetë sistemi që ai ka shërbyer. Ky moment shënon vdekjen e Montagut të vjetër dhe lindjen e njeriut të lirë, i cili, ndonëse i përndjekur, zgjedh dijen dhe kujtesën kundër harresës kolektive.

Klarisa dhe Faberi përfaqësojnë dy dimensione të ndryshme të rezistencës: Klarisa Maklellën mishëron dijen intuitive, pyetjen, ndjeshmërinë dhe lidhjen me natyrën. Ajo është figura e “të huajës” brenda shoqërisë, e cila, sipas teorisë së Bahtinit, sjell zërin dialogjik në një botë monologjike.

Faberi përfaqëson dijen akademike, librin, kujtesën kulturore, por edhe frikën e intelektualit pasiv. Ai është shembulli i asaj që Gramsci do ta quante “intelektual i heshtur”, i vetëdijshëm, por i paralizuar nga frika. Vetëm bashkimi i mendimit (Klarisa) dhe veprimit (Faberi përmes Montagut) krijon mundësinë e rezistencës reale.

Duke përfunduar

„451 gradë Fahrenheit“ është një roman alarmues, një kambanë zgjuese për shoqëritë e çdo kohe. Ai paralajmëron se rreziku nuk qëndron vetëm tek dhuna e hapur, por edhe tek rehatia, argëtimi i zbrazët dhe dorëzimi vullnetar i mendimit kritik. Aktualiteti i veprës qëndron pikërisht në këtë mesazh universal: një shoqëri që djeg librat, më herët ose më vonë, djeg edhe vetveten. Bradbury nuk shkruan thjesht për një të ardhme imagjinare, por për një mundësi reale, gjithmonë të pranishme, sa herë që njeriu heq dorë nga përgjegjësia për të menduar. Në këtë kuptim, „451 gradë Fahrenheit“ mbetet jo vetëm një roman fantastik, por një tekst thellësisht etik, filozofik dhe politik, me jehonë të fortë edhe në botën e sotme.

„451 gradë Fahrenheit“ mbetet aktual sepse nuk flet vetëm për censurën e librave, por për censurën e mendjes. Bradbury paralajmëron se shoqëritë nuk bien domosdoshmërisht nga diktatura e hapur, por nga: rehatia, argëtimi i zbrazët, uniformizimi, dhe heqja dorë vullnetare nga mendimi kritik.

Në këtë kuptim, romani është një tekst etik dhe politik, që i flet çdo brezi. Ai na kujton se libri nuk është thjesht objekt kulturor, por hapësirë lirie, dhe se një shoqëri që e shkatërron librin, në thelb shkatërron vetveten.