ENVER HOXHA “GJU ME GJU” ME POETET


ENVER HOXHA “GJU ME GJU” ME POETET


(Copëza ngjarjesh nga një mbledhje historike, me pjesëmarrjen e diktatorit )


Nga Skifter Këllici


11 korrik i vitit 1961, pra 60 vjet më parë…

Enver Hoxha, megjithesë nuk ishte njoftuar se do të merrte pjesë, erdhi befas në një takim me inteligjencien e Tiraës, ku u diskutuan edhe probleme shqetësuese që kishin lindur në krijimtarinë poetike shqiptare. Jo vetëm kaq, por, nga dëgjues i vemendshëm i diskutimeve të poetëve të afirmuar komunistë që kritikonin ashpër poetët e rinj, të cilët kërkonin shtigje dhe mjete të reja shprehëse në krijimtarinë poetike, si dhe dëgjues po kaq i vemëndshëm i përgjigjeve të këtyre të fundit, $uditërisht u bë gjyqtar për të vendosur paqe midis tyre. Dhe kjo për arsye që do të dalin në pah në këtë dosier.


PROLOG


Enver Hoxha:

“Unë kam lexuar disa vjersha të Ismail Kadaresë, p.sh. atë që ai ka shkruar për Kalanë e Gjirokastrës, ( ”Princesha Argjiro”), dhe mua më ka pëlqyer. Kam lexuar edhe disa vjersha të tjera të Kadaresë, të cilat më kanë pëlqyer dhe kam përshypjen se është i një ri me talent”.

( Vlerësime të shprehura në takimin e 11 korrikut të vitit me inteligjencien, 11 korrik 1961)


Enver Hoxha:

“I thashë Ramizit… Përgatitu dhe thirr Ismail Kadrënë dhe vëre para ”mutrave” të tij dhe bëje t’i lëpijë… Ai është nga ata elementë me talent, prandaj e kemi mbrojtur….Ai shkruan bukur, ka turnyra dhe imazhe të bukura, ka dhe idera , por në mes të këtyre ideve ai ka dhe figura dhe ide të hidhura që tregojnë botëkuptimin e tij të vecantë”. (Nga kritikat e ashpra për poemën “Në mesditë Byroja Politike u mblodh”, shkëputur nga ditari i tij vetjak, 20 tetor 1975)


Këto janë dy karakteristika të diktatorit për Kadarenë në harkun e 14 vjetëve, periudhë gjatë së cilës ai , ve$ të tjerash, u kushtoi rëndësi të ve$antë edhe problemeve të zhvillimit të arteve dhe letërsisë, vecanërisht pas Festivalit të 11-të të Këngës në RTVSH, (dhjetor 1972), nga ku mori pikënisjen, për të të dënuar të ashtuquajturat shfaqje borgjezo-revizionoste në këto fusha, që arritën kulmin në Plenumit e 4-t famë keq të KQ të PPSH-së, më 1973, me masa të rënda, deri në burgime dhe internime të shkrimtarëve, poetëve dhe artistëve. Nga këto masa, si$ shprehet dhe më sipër dhe vëtë diktatori, Kadareja shpëtoi mrekullisht.



DIKTATORI SY#ELTESOR DHE I PERZEMERT ME SHKRIMTARET


Sidoqoftë, Enver Hoxha edhe para takimit të11 korrikut të vitit 1961, që do të analizojmë më poshtë, ka dashur të tregojë gjithnjë, qoftë hipokrizisht, se qëndron pranë shkrimtarëve dhe artistëve, ose si$ thotë populli “gju më gju” me ta, të ndiqte shfaqjet e tyre artistke, por edhe si tiran që ishte, të ndërhynte brutalisht.

Kjo ndodhi kur shkoi më 1964 në Kor$ë dhe më 1979, në Tiranë, kur, me të parë dramat “Rrethimi i bardhë dhe “Njollat e murrme”, përkatësisht të shkrimtarëve Naum Prifti dhe Minush Jero, i kritikoi ato dhe urdhëroi që të mos shfaqeshin më, për gabime ideore, megjithëse të dytën e kishte parë më parë dhe madje me dorën e tij i kishte dhënë Teatrit të Kor$ës Flamurin e Festivalit të Teatrove Profesioniste, bash Mehmet Shehu, ish-kryeministri, të cilin vite më pas do ta shpallte armik poliagjent dhe do ta vriste.

Pastaj, si$ u vu në dukje pak më sipër, kur këtë radhë la të përfundonin të katër netët e Festivalit të 11-të të Këngës në RTVSH, (22-26 dhjetor 1972), që i ndoqi nga vila e tij në Vlorë, për ta sulmuar dhe asgjësuar pas disa javësh, ndonëse për të nuk kishte bërë vërejtje asnjë nga byroistët, duke fillur nga Hysni Kapo, Mehmet Shehu dhe RamizAlia.

Enver Hoxha takohej me shkrimtarët dhe artistët edhe në kongreset e tyre. Por këto herë përzemërsisht. Kështu ka ndodhur në Kongresin e Parë, më 1954, të Dytin, më 1979 dhe në Kongresin e Tretë, më 1983.

“Por në Kongresin e Parë, - tregon shkrimtari ynë i njohur, Naum Prifti, - kur ai ai ishte ulur krahas byroistëve të tjerë në radhën e parë, ndodhi një e papritur. Befas në një nga seancat e ditës së parë se kush erdhi dhe di$ i tha në vesh njerit prej byroistëve. Pastaj ky ia përcilli atë fjalë tjetrit që ishte në krah dhe kështu fjala erdhi deri te veshët e diktatorit. Ai menjëherë brofi nga karrikja ku ishte ulur bukur mirë dhe doli nga salla, i ndjekur zdruq-zdruq nga byroistë të e tjetë. Më pas mësuam a se ata ishin larguar për një mbledhje të rrufeshme nën kryesinë e tij, sepse sapo ishin njoftuar se Panajot Plaku, ushtarak i lartë dhe anëtar i Komitetit Qendror, ishte arratisur në Jugosllavi dhe, doemos, kjo “gjëmë” e papritur kishte shumë më tepër rëndësi se ky Kongres”.

Në dy kongreset e fundit kam qënë i pranishëm edhe unë si shkrimtar. Më 1979 mori pjesë në dy seanca dhe qëndronte në presidium pranë Dhimitër Shuteriqit, atëherë kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë. I ulur pranë shkrimtarëve Fatos Arapi dhe Agim Cerga, e kam parë që shkëmbente biseda të ngrohta me Shuteriqin. #’ëshë e verteta,u shfaq në nga pushimet midis seancave edhe në hollin e e selisë së Kuvendt Popullor, ku zhvillohej ky kongres dhe bëri foto me tërë shkrimtarët dhe artistët që ndodheshin në sallë.

Në Kongresin III të LSHA-së, më 1983 ai mori pjesë vetëm ne seancën plenare, i shoqëruar nga Ramiz Alia. Së bashku me shkrimtarin e njohur Skënder Drini, ndodhesha diku në një ndënjëse nga ana e djathtë e sallës dhe e pashë nga afër në lozhën ku u ul dhe ku dukej thuajse i fikur. Shihja tiparet e fytyrs së tij të mplakur, faqet pakëz të kuqe, si$ dukej të ritushuara, sytë që thuajsë nuk lëviznin fare dhe dorën që kur na përshëndeti e tundte me shumë vështirësi.

Pikërisht pas dy vitesh ai do të fikej përfundimisht.

Por, sidoqoftë, erdhi. Ishte një nga daljet e tij të fundit në publik, ndonëse këtë radhë pa qëndruar as edhe një grimë “gju më gju me popullin”.

Por një nga takimet, ku ai vërtet ka mbajtur qëndrim të tillë me krijuesit, me të cilët ka diskutuar edhe gjallërisht, ka qënë ai i 11 korrikut të vitit 1961, pra 60 vjet më parë. Dhe, sic do të shohim më poshtë, jo rastësisht.


TAKIMI

Nga një anë Llazar Siliqi, Kolë Jakova, Andrea Varfi, Aleks Caci, Luan Qafëzezi…nga ana tjetër Ismail Kadare, Fatos Arapi, Dhori Qiriazi…

Janë dy grupime poetësh, të ndryshëm, jo vetëm nga mosha, por edhe nga mendësia poetike, stili, konceptimi. Ja përse midis tyre ka nisur një luftë e pashpallur, që është shndërruar në një debat të hapur në shtyp, shprehur kryesisht me krijime poetike, që përjashtojnë njera-tjetrën.Vringëllimat e shpatave gjatë këtij dueli dëgjohen deri lart në kupolën e kuqe, deri te vetë Enver Hoxha.

Në sallën qendrore të UT organizohet, pra kjo mbledhje e gjerë me intelektualët. Qëllimi i saj:”Diskutimi rreth vendimit të KQ të PPSH-së “Mbi letërsinë dhe artet”, (7 qershor 1961). Referatin kryesor e mban Ramiz Alia,sekretari i KQ për ideologjinë.

Në këtë mes nuk ka asgjë të befasishme, sepse deri atëherë Ramiz Alia, ashtu si Enver Hoxha, është takuar jo rrallë me shkrimtarë me intelektualë, poetë e shkrimtarë dhe po takohet sërishmi.Por këtë radhë ky referat është vetëm ballorja e këtij takimi, ku nuk u diskutua me intelektualët, sepse pas referatit, takimi u shndërrua në një debat të ndezur vetëm midis poetëve të vjetër dhe poetëve të rinj.

Pa pritur, disa $aste para fillimit të mbledhjes, veshur me kostum të bardhë beharor, në sallë futet Enver Hoxha, duke lënë të shtangur jo vetëm pjesëmarrësit, por edhe vetë drejtuesit e mbledhjes.

Nuk është lajmëruar se kreu i Partisë do të marrë pjesë në këtë mbledhje, ndryshe do të ishin marrë masa të rrepta nga Sigurimi i Shtetit, që në fakt u shfaq menjëherë në mjediset rreth sallës.

Ka një arsye. Diktatori do që të shohë nga afër dhe të dëgjojë se $’do të thonë pikërisht poetët e vjetër dhe si do t’u përgjigjen poetët e rinj.


DUKE KTHYER VESHTRIMIN NGA TRADITAT E POEZISE SONE

(Parantezë)


Poezia e re e realizmit socialist, ashtu si tërë letërsia shqipe ndikuar nga letërsia dhe arti sovjetik, lindi qysh në vitet e e luftës kundër pushtuesve nazifashistë, që solli pastaj vendosjen regjimit tiranik komunist. Sidoqoftë, vazhduan të botoheshin poetët e mëdhenj të Rilindje Kombëtare- Naim Frashëri, Ndre Mjeda, Fan Noli, Cajupi…Migjeni…por u sulmua ashpër Fishta, si poet antikombëtar dhe u harrua Poradeci dhe poetë të tjerë.

Poetët më në zë u bënë pikërisht ata që përmendëm në hyrje të këtij cikli. Një pjesë prej tyre kishin nisur të shkruanin edhe gjatë viteve te regjimit zogist. Kishin mbaruar jo vetëm shkollën e mesme, ku kishin studiuar gjuhë të huaja që u kishin dhënë mundësi të njihnin në origjinal vepra të shquara të poetëvë më të mëdhenj të huaj, por edhe kishin vazhduar shkolla të larta të përfunduara, ose të lëna përgjysmë, pë t’u kthyer në atdhe për t’u hedhur në radhët e Luftës antifashiste. Dhe në radhët partizane kishin vazhduar krijimtarinë letrare, kryesisht në poezi dhe më pas disa prej tyre kishin studiuar për letërsi në vendet socialiste.

E verteta është se, me gjithë traditën jo të vogël në fushën e poezisë, sidomos me veprat e Nolit, Poradecit e Migjenit, veprat e tyre, të ndikuara dhe nga dogmatizmi i poezisë sovjetike, me përjashtime të vogla, nuk arritën ndonjë nivel të lartë.

Këtë e vë në dukje, vec të tjerëve, edhe studiuesi kanadezo-gjerman, Robert Elsi, në veprën e tij “Histori e letërsisë shqipe”, ku thekson:”Pjesa më e madhe e shkrimeve me shumicë në vitet pesëdhjetë dhe në fillim të viteve gjashtëdhjetë, dëshmuan shterpësi dhe mjaft konformizëm në $do kuptim. (Vepër e cituar, faqe 383, botim në shqip, Pejë 1997).

Në veprat poetike të poetëve të mësipërm himnizoheshin lufta heroike e popullit tonë kundër pushtuesit të huaj dhe… sukseset e mëdha që po arrinte Shqipëria e re socialiste nën udhëheqjen e Partisë së Punës, me Enver Hoxhën në krye.

Mirëpo, e ndrydhur në kanunet e realizmit socialist, ajo në më të shumtën e rasteve mbeti një poezi e sipërfaqshme, pllakateske, dhe nuk qe në gjendje të vazhdonte traditën më të mirë të poezisë shqipe të Paraclirimit.

“Tematika e krijimeve të kësaj periudhe, - vijon Elsi, - përsëritej rreth një qarku të caktuar, kurse lexuesi ushqehej vazhdimisht me tekste të thjeshtëzuara e pa ndonjë kujdes të ve$antë për elementet themelore të stilit…Edukimi politik i masave dhe ushqimi i tyre me ndjenjën kombëtare quheshin më të rëdësishme se vlerat estetike. Ky qendrim synonte të thellonte frymën revolucionare dhe të forconte bindjet socialiste të “njeriut të ri”, (po aty).

Bëjnë përjashtim disa nga vjershat e Lame Kodrës, (pseudonimi i Sejfulla Malëshovës), të nxjerra nga vëllimi “Vjersha”, që mbeten të freskëta edhe sot, duke na kujtuar motivet noliane, nga të cilat edhe ishte ndikuar, poema “Prishtina” e Llazar Siliqit, ”Kënga e partizanit Benko”,e Fatmir Gjatës, etj.

Mirëpo Malëshova që premtonte në fushën e poezisë, u sulmua për gabime të rënda ideore nga diktatori Hoxha dhe bashkë me zhdukjen e tij fizike erdhi edhe zhdukja e tij si krijues.

Dhe ja, nga fundi i viteve 50-të dhe fillimi i viteve 60-të, në shtypin letrar u dukën emrat e poetëve të rinj, Ismail Kadare, Dritëro Agolli, Fatos Arapi, Dhori Qiriazi,Vehbi Skënderi….Ata nuk u shfaqën të drojtur, por me zë të plotë dhe të tingëllueshëm, që u pa qysh në vëllimet e tyre, edhe sot me vlera të dukshme,”Shekulli im”, “Hapat e mia në asfalt”,”Shtigje poetike”, “Balada intime”.

Këtë e dëshmom përsëri studiuesi kanadez Robert Elsi,icili në veprën e mësiprme nënvizon:”Ishte brezi i dytë i shkrimtarëve të Shqipërisë së Pasluftës, ai që erdhi përherë e më tepër duke kuptuar se bindjet politike, edhepse të rëndësishme në kontekstin e shoqërisë shqiptare të periudhës, nuk mjaftonin pë të qenë kriter i meritave artistike”, (faqe 383 e veprës së mësipërme).

Pikërisht këto vëllime poetike, dhe sidomos të parat, u përpinë nga lexuesit, ve$anërisht, lexuesit e rinj, sepse sillnin nota të reja, të freskëta dhe, mbi të gjitha, me nivel të lart artistik, qoftë nga forma, mjetet artistike, ashtu dhe nga fjalori poetik.



2



Në veprën e tij “Alternativa letrare shqiptare”, botuar në Shkup më 1995, poeti dhe studiuesi njohur kosovar, pr. dr. Agim Vinca, sendërton mjaft qartë idetë e mësipërme, duke na dhënë konkretisht dallimin rrënjësor të nivelit artistik të poetëvë të vjetër, krahasuar me poetët e rinj, emrat e të cilëvë i cituam më sipër. Kështu, për shembull, ai ndalet te poema “Miku” e Llazar Siliqit,(1951), dhe përmend prej saj këto vargje:


”Me makina punt’ e randa ,

ata bajnë, si vllazën rrojnë,

bashkë gëzojnë,

si asht ma mirë jetën e $ojnë”.


Këtyre vargjeve studiuesi në fjalë u kundërvë një fragment nga “Poema e maleve”, ku autori i saj, poeti i ri, Dritëro Agolli, shkruan :


”Unë e di, fisi im, ti ende jeton vështirë,

fëmijët e tu brekushe me arna mbajnë,

dhe $okollata një herë në muaj hanë a s’hanë”.


(“Vitet 60-të dhe beteja për novatorizëm”, faqe 50 e veprës së mësipërme.)

Si$ shihet, Dritëro Agolli, jo vetëm nuk e lustron realitetin, si në vargjet e Llazar Siliqit, që kanë, vec të tjerash edhe fjalor të varfër poetik, por e pasqyron atë në mënyrë më bindëse dhe, natyrisht,edhe më me emocion.

E, meqë po ndalemi te fjalori poetik, duhet të vemë në dukje se poezia e deriatëhershme, duke synuar të jepte madhështinë e epokës, e paraqiste atë me epitete tashmë të vjetëruara si vigan, trim, sypatrembur, zanë, shtojzavalle…

Poetët e rinj Kadare, Agolli, Arapi, që vinin nga studimet universitare në vendet e Lindjes, duke u njohur me poezinë klasike të Pushkinit, Lermontovit, a të poetëve bashkëkohorë, Majakovski, Esenini…si dhe poetëve perendimorë, të përkthyr në rusisht, dhe, për më tepër, duke qenë të talentuar, sillnin një mënyrë të re konceptimi në krijimet poetike, krejt e ndryshme deri atëherë në poezinë tonë.

Të jem i sinqertë, deri në vitiin 1960, ndonëse kisha mbaruar studimet për gjuhë-letërsi në UT, i dhënë më shumë pas rubrikave artistike dhe sportive që mbuloja në Radio Tirana, ku kisha nisur të punoja, ndiqja kryesisht shtypin sovjetik dhe lexoja më shumë letërsi të huaj në gjuhën ruse. Lëtërsisë shqiptare dhe, aq më shumë , poezisë së saj, nuk i kushtoja vemendje. Por ja që poezitë e Kadaresë të botuara atë vit në vëllimin “Shekulli im”, që tingëllonin krejt ndryshe në formë dhe përmbajtje nga poezitë të deriathershme të poetëve të tjere shqiptarë, më bënë shumë përshtypje. Dhe jo vetëm mua. Ishte një brez i tërë bashkëmoshatarësh të mi, (unë isha atëherë vetëm 22 vjec), që u rrrëmbyem nga këto poezi dhe më pas të poetëve të tjetrë, midis të cilëve të Fatos Arapit.

Nuk kishte si të ndodhte tjetërsoj, kur Kadareja në poemën e tij “Endërr industriale”, qytetin e ri që po ndërtohet e përshkruan në këtë mënyrë:


Ky qytet do të veshë kombinezonin proletar,

s’ do të gogësijë duke pirë $aj,

i futur në pizhame.


Duke shkruar për dashurinë, ai shprehet kështu:


”Do të kujtoj

mbrëmjen e heshtur, të pafund të syve të tu,

dënesën e mbytur, rrëzuar mbi supin tim,

si dëborë e pashkundshme…”.


Po të njejtat ngjyrime gjejmë edhe në poezinë erotike të Fatos Arapit , i cili shkruan:


”Miliona dashuri u nisën në takime,

Po ecin përmbi taka të holla, të shpejta.

Dëgjoni trokëllimën e rrëmbyer të tyre,

Nën trokëllimën ritmike të këmbëve të lehta,

Me gëzim të kthjellët, drejt dashurisë rend jeta…”


Pikërisht kjo mënyrë e re, ky stil poetik që befasoi lexuesit në fillim të viteve 60-të , nuk u pëlqeu poetëve të brezit të vjetër, të cilët shihnin në këto dukuri, shkarje të dukshme nga traditat e poezisë shqiptare të asaj periudhe.

Kurse në të vërtetë duhet të themi se në këtë rast kemi të bëjmë me vazhdimin e traditave më të mira të të poezisë shqipe, duke filluar nga Noli, Poradeci dhe sidomos Migjeni.

Eshtë pikërisht kjo arsyeja që e shtynte aso kohe kritikun dhe poetin Drago Siliqi të botonte në fillim të vitit 1960 një artikull me interes “ Në kërkim të së resë”, ku ai, duke trajtuar probleme të poezisë bashkëkohore, shkruante:

“Formën në poezi e përbën, në radhë të parë, i gjithë sistemi i sintezës figurative që përdor poeti, për të përgjithësuar tiparet kryesore të fenomenit që pasqyron. Forma, pra, me fjalë të tjera, është mënyra e të shprehurit të përmbajtjes dhe këto dy nocione gjenden gjithmonë të gërsheturara me njera-tjetrën. Në nocionin e formës hyjnë pastaj edhe gjuha, ritmi, rima, dhe ve$oritë tjera stilistike të poetit”.

Ky pohim i drejtorit të Shtëpisë Botuese “Naim Frashëri” në atë kohë ishte dhe një afirmim i rrugës që po ndiqnin poetët poetët Kadare, Agolli,Arapi dhe disa të tjerë, dhe, ndonëse jo hapur, një kundërvënie ndaj poetëve të vjetër, të cilët nuk pajtoheshin me këto kahje të reja të poezisë sonë.

Pikërisht në këto rrethana zhvillohej edhe takimi i 11 korrikut të vitit 1961. Kishte ardhur koha e një ballafaqimi të madh midis poetëvë të vjetër dhe poetëvë te rinj.

Tani mbi ta si gjyqtar vihej Partia. Ajo dërgonte atje shefin e ideologjisë në Komitetin Qendror, Ramiz Alinë. E nuk mjaftonte kjo, por në atë sallë ku do të bëhej ky takim, shfaqej si papritur e pakujtuar edhe vetë Enver Hoxha!


SULMI I POETEVE TE VJETER


Varfi, Siliqi, Qafëzezi


Si prolog i takimit ishte “Diskutim rreth vendimit të KQ të PPSH-së mbi letërsinë dhe artet”, ( 7 qershor 1961), botuar në gazetën “Zëri i Popullit”. Në këtë diskutim, midis të tjerash shkruhej:”Trajtimi i heronjve pozitivë…Shkrimtarët të rrrojnë sa më afër me popullin..Për këtë qëllim të përdoren sa m gjerë e me vend lejet krijuese, të shftytëzohet koha e punës fizike…Pjesëmarrja në ekipet me afat të gjatë, bashkëpunimi me organet e shtypit…Eshtë e domosdoshme të shumëfishohen përpjekjet e vetë shkrimtarëve dhe artistëve që të lidhem sa më ngushtë me popullin…të shkrihen me jetën e popullit”.

Këto ishin pak a shumë disa nga tezat kryesore që pëmend Fatos Arapi në librin e tij me mjaft interes, “Kujtohem që jam”, (faqe 63, 1997), të cilit do t’i referohemi disa herë gjatë këtij cikli.

Takimi i 11 korrikut të vitit 1961 u hap me referatin e Ramiz Alisë , sekretar i KQ të PPSH-së. Duke ritrajtuar tezat e mësipërme , ai u ndal në dukuritë e reja që viheshin re në poezinë shqiptare.”Theksi i referatit, - nënvizon Fatos Arapi në librin e tij, godiste më tepërtë rinjtë”. (faqe 71).

Dhe kur pas këtij referati nisën diskutimet, të parët që e morën fjalën qenë përfaqësuesit më në zë të poetëvë të vjetër, midis të cilëvë edhe komunistë. Kishin marrë edhe më shumë zemër, sepse referati në fjalë u hapte shtigje te reja. Kurse për poetët e rinj krijohej një atmosferë e rëndë, aq më tepër, kur në sallë ndodhej vëte Enver Hoxha dhe shumica e anëtarëve të Byrosë Politike të KQ.

Gjithnjë duke u mbështetur të veprën e Fatos Arapit, “Kur kujtohem që jam”, po paraqes disa fragmente nga diskutimet.

Andrea Varfi:”

Të jesh artist i realizmit socialist dhe të ndjekësh në të njejtën kohë novatorizmin për hir të novatorizmit, është krejt pa kuptim dhe punë e dështuar që në fillim…

Cilësia dhe vetëm cilësia artistike të bën novator dhe original dhe aspak akrobacitë dhe majmunizimet e të huajve. Futuristët, me shokë, deshën të varrosnin $do gjë të trashëgimit kultural dhe artistik të së kaluarës. Edhe sot izmat e ndryshme që pjell borgjezia imperialiste në kalbëzim, nuk lë gur pa luajtur në kët drejtim…”.

Si$ shihet, diskutimi mbarte nota shumë të ashpra dhe kuptohet mirëfilli se u drejtohej vetëm poetëvë të rinj, që me prirjet e tyre, sipas Varfit, po vazhdonin madje edhe rrugën e futuristëve.

Llazar Siliqi:

”Unë jam i mendimit se ne e kemi një letërsi dhe art novator dhe nuk ka mbetë puna që atë ta fillojmë me e krijue sot, pa mohue përpjekjet e matejshme që ne të gjithë duhet të bajmë për ta $ue edhe ma përpara letërsinë dhe artin tonë novator…

Karakteri novator kuptohet disa herë, nga njena, anë si ndryshim, ose ma saktë si thyemje e formës dhe, nga ana tjetër, novatorizmi dhe fryma e kohës kontestohet atje ku ka fjalë të reja si asfalt, najlon dhe tematikë ndërkombëtare. Mendoj se edhe kërkimi i tepruem i figurave dhe ngarkimi me figura , kur kjo shndërrohet në një kërkesë të domosdoshme për $do varg, mund të $ojë në rrugë jo të drejtë dhe mund ta bajë të vështirë kuptimin nga lexuesi”.

Por shumë më i ashpër qe në diskutimin e tij poeti Luan Qafëzezi, i cili, ndër të tjera theksoi:

”Në vitet 1960-61, vargjet e lira filluan të duken përsëri në shtypin tonë të përditshëm dhe periodik, por këtë herë me një formë të re, më me pretendime , duke dashur të thyejnë të gjitha normat tradicionale të metrikës sonë nën preteksin e një farë “ novatorizmi”…

Përdorimi i vargjeve të lira nga disa poetë nuk duhet shikuar si një $eshtje thjeshtësisht formale, si një $ështje teknike dhe pa rëndësi. Përkundrazi, kur përdoret pa kriter , duhet parë si fenomen negativ dhe, në qoftëse nuk frenohet me kohë, mund t’i sjellë dëme poezisë sonë. Edhe disa dëme ia ka sjellë që tani. Ne prapa këtij “modernizimi”shikojmë një një goditje që i bëhet esencës kombëtare të poezisë sonë. Thjesht, në këtë lloj poezie gjen mjegullime, paqartësira, për$artje dhe figura ekstravagante. Tema e saj kryesore është tema ndërkombëtare, shekulli i 20-të, kozmosi e të tjera, duke u larguar kështu nga jeta shqiptare e përdidtshme, nga problemet që preokupojnë Partinë në mënyrë direkte. (F.Arapi,vepër e cituar , faqe 73-74-75).

Pa qenë nevoja të zgjatemi, shihet qartë se diskutimet e poetëvë të mësipërm qenë tendencioze, madje edhe të mveshura me një farë ligësie. Me një fjalë, ata mohonin tërësisht poezinë e kolegëve të tyre të rinj. Për më tepër, këtë e bënin para vetë Enver Hoxhës, të bindur që ai do t’u jepte plotësisht të drejtë.

Tani e kishin radhën poetët e rinj. Duhej jo vetëm të mbroheshin, por edhe të kundërsulmonin, sepse, në fakt, mbrojtja më e mirë në të tilla raste, është sulmi. Ishte e rrezikshme, por edhe e domosdoshme.


3


DHE KESHTU NDODHI…


Mbrohen dhe kundërsulmojnë Kadare, Arapi, mungon Agolli


“Seanca e paraditës mbaroi. Salla u boshatis dhe unë po rrija i vetëm dhe i dëshpëruar ende në karrige.Parandieva rrezikun që u kërcënohej të rinjve. Andrea Varfi, Llazar Siliqi dhe Luan Qafzezi kishin thënë aq, por ishte e natyrshme që nenteksti dhe $farë lexohej midis radhëve të shkruara, ishte akoma shumë i rëndë”.

Kështu shkruan Fatos Arapi në librin e tij “Kur kujtohem që jam” (faqe 75). Më tutje vazhdon::

“E mori dreqi këtë punë”, - mallkova veten nëpër dhëmbë dhe u $ova të dilja jashtë. Në krye të sallës bisedonin midis tyre më zë të ulët Nexhmia Hoxha dhe Fiqrete Shehu…Atëherë Nexhmia më tha:”A do të diskutosh, Fatos?”. “Jo, - iu përgjigja i dëshpëruar”. “Pse? - pyeti Nexhmia. - Partia ka nevojë të dëgjojë fjalën tuaj”. (Kështu tha”tuaj”, që nënkuptonte:”Partia ka nevojë të dëgjojë fjalën e të rinjve”, (faqe 76).

Më pas Arapi rrëfen se si u takua me Ismail Kadarenë dhe Dhori Qiriazin dhe se si duke ngrënë drekë në një restorant të Tiranës,vendosën që dy të parët të diskutonin në seancën e pasdites të kësaj mbledhjeje, që ishte edhe seanca e fundit. Fatos Arapi, kujton se Agolli nuk ishte në mbledhje. Flitej se kishte shkuar në Durrës. Megjithatë, si$ do ta shohim, do të thoshte fjalën e tij në artikullin “Traditë, natyrisht, por jo shtampë”, (Drita”, 27 gusht 1961).

Po rendis më poshtë disa fragmemte nga diskutimet e poetëvë në fjalë, që, ndonëse të rinj në moshë, ditën, jo vetëm të mbronin veten, por të hidhnin poshtë me argumente të matura dhe të zgjuara akuzat pa vend të poetëve të brezit të vjetër.

Ismail Kadare:

”Problemi i ngritur kohët e fundit në diskutime dhe në faqet e gazetës “Drita”, në esencë të tij është problem fiktiv, i fryrë me qëllim nga disa njerëz. Bile, me sa duket, këta njerëz nuk e kanë hallin te vargjet e lira, por te poezia e disa poetëve të rinj, të cilën poezi nuk e pranojnë dhe duan ta hedhin poshtë në cdo mënyrë…Vargu i lirë lidhet pa tjetër te ne nga disa me emrin e modernizmit . Po sikur të ngriheshim e të thoshim, të nisur nga poezia formaliste, se vargjet më të rregullt kanë qenë të lidhur më monarkitë dhe kanë lulëzuar me tërë akademizmin e tyre, sidomos pranë oborreve mbretërore? Këto përfundime,kur nisesh nga formalizmi, të $ojmë në qorrsokak…

Unë mendoj se në kohën tonë nuk është bërë te ne asnjë shpikje forme.Te ne përmbajtja e re ka sjellë gjetjen e disa mënyrave të reja shprehjeje, disa herë me sukses e disa herë pas sukses. Asgjë tragjike nuk ka ndodhur, asnjë traditë s’është mohuar, asnjë klasik s’është përbuzur.

Në qoftë se arti është i vërtetë, ai do të ketë pa tjetër të renë , novatoren. Novatorja mund të jetë edhe brenda strofave të rregullta, ashtu si$ mund të jetë konservatorja në mes të vargjevet ë lira”. (Revista “Nëntori”,11,1961).

Fatos Arapi në diskutimin e tij, si$ do të shohim, shkoi edhe më tutje, duke zbuluar se te poetët e vjetër fshihej synimi që t’i zhvendosnin poetët e rinj gati në opozitë:

”Shpesh here, - tha ai,- na qortojnë se gjoja jemi mosmirënjohës, nën$mojmë gjith$ka që është krijuar te ne dhe në mënyrë të ve$antë gjith$ka që është krijuar te ne pas #lirimit e këndej. Akuza, sic shihet, është e rëndë. Ta themi hapur, ajo i nxjerr poetët e rinj në pozita antimarksiste.

Në qoftë se se dikush kë bërë traditë të tij “personale” të shkruajë vjersha të dobëta, dhe këtë traditë kërkon të na e shesë si traditë kombëtare, këtë ne nuk e pranojmë kurrë. Tjetër punë pastaj në qoftë se mendon që respekti kundrejt tij tregohet duke shkruar vjersha edhe më të dobëta...Por mua më duket se problemi i vargut të lirë nuk ngrihet drejt…lihet përshtypja sikur është ky varg i lirë që i ndan tradicionalistët nga jo tradicionalistët, klasikët nga jo klasikët, të ashtuquajturit modernë…

Nuk e ka fajin vargu. Dhe nëqoftëse dikush, duke bërë poezi të këqia ka diskretdituar veten e tij, ai nuk ka diskredituar tetërrokëshin tonë të mrekullueshëm. Ky poet duhet të kuptojë se vargu i thyer nuk i ka rrëmbyer atij lavdinë poetike që s’e ka pasur…Shyqyr që na doli vargu i lirë , sepse disa kështu kanë rreth kujt të bëjnë zhurmë dhë të tregojnë se ekzitojnë, janë gjallë…(Revista “Nëntori”,11, 1961).

Eshtë e kuptueshme se pas këtyre dy diskutimeve që dukeshin se ishin vazhdimi logjik i njeri-tjetrit, me argumente të qarta, ku mbrohej ajo që ishte për t’u mbrojtur, tradita, fjalë me të cilën poetët e vjetër kishin spekuluar në diskutimet e tyre, duke u rrekur t’i vinin poetët e rinj në bankën e të akuzurve, u krijua një mjedis i tendosur.

Për më tepër, kur në presidium ndodhej vëtë Enver Hoxha dhe referatmbajtësi, Ramiz Alia, për të mos përmendur, si$ thamë, dhe anatërë të tjerë të Byrosë Politike.

Ishte hera e parë që në një takim letrar të bëheshin diskutime krejtësisht të kundërta me njeri -tjetrin., të cilat dëshmonin se problemet ishin shumë të mprehta. Mund ta kishte marrë fjalën Ramiz Alia për të bërë konkluzionet. Por kjo ashtu, si$ kishin rrjedhur ngjarjet, u bë e vështirë për të, aq më tepër që Ismail Kadareja dhe Fatos Arapi me diskutimet e tyre, në një mënyrë a në një tjetër, i ishin kudërvënë edhe vetë shefit të ideologjisë në Komiteti Qendror.

Ja përse në fund të takimit u ngrit vetë Enver Hoxha. Më këtë veprim ai dëshmoi se nuk kishte ardhur në këtë takim thjesht për të përshndetur, por për të gjetur një rrugë të mesme paqëtuese. Shkurt, si$ e thamë dhe më sipër, për t’u bërë gjykatës midis poetëv të vjetër e poetëve të rinj.


NUK ESHTE PROBLEM CESHTJA “TE RINJ” dhe “TE VJETER”


Flet diktatori Hoxha


Kjo është një nga shprehjet ku e vuri menjëherë theksin Enver Hoxha, që atë ditë, e përsëris, ishte veshur me një kostum të bardhë, si të dëshmontë se kërkonte të vendoste mirëkuptim në këtë mjedis që po bëhej i ndezur.

Dhe kështu ishte. Që ai të kishte lexuar referatin e Ramiz Alisë, mbajtur në këtë takim, ku do të diskutohej vendimi i KQ të PPSH-së “Mbi letërsisnë dhe artet”, (7 qershor 1961) dhe ta kishte aprovuar atë , as që vihet në dyshim. Pra, që ai të kishte miratuar, gjithshtu, edhe kritikat që Ramiz Alia do t’i drejtonte poetëvë te rinj, edhe kjo nuk vihet në dyshim.

Si pasojë, ai edhe mund të mos kishte ardhur në këtë mbledhje. Por ja, pra, që erdhi, se kështu e pa të arsyeshme, pikërisht disa $aste para fillimit të takimit, kur askush nuk e priste.

“Shoku Andrea Varfi, - nisi të fliste Enver Hoxha, - kur zuri të diskutonte, - theksoi se atij i pëlqen tetërrokëshi. Edhe mua më pëlqen tëtërokëshi , edhe dhjetërrokëshi. Dhe kur dëgjova diskutimin e e shokut Andrea, i thashë në pushim se unë jam dakord me pikëpamjen e tij. Atëherë Andrea iu kthye shokëve dhe u tha me shaka: ”Flisni tani po të doni”. Por në fakt u gabua. Dhe e verteta është se dolën shokë e folën, diskutuan, dhe mbrojtën me zjarr pikëpamje të kundërta.

Të them të drejtën, ve$ për një gjë nuk më erdhi mirë, që doli sikur c$eshtja shtrohet “ të vjetër” e” të rinj”.T ë rinjtë, me dinamizmin dhe gjallërinë e tyre, bëjnë mirë që na shkundin ne, të vjetrëve. Prandaj, unë nuk besoj kurrë që shkrimtarët dhe artistët e vjetër duan të pengojnë krijimtarinë e më të rinjve, ve$se ata, duke patur kaluar më parë nëpër këto shtigje , kanë frikë se mos nga hovi i madh, ju shkisni nga rruga…Por unë jam i bindur se ju, shokë të rinj …nuk do të ecni kurrë në rrugë të gabur…..

Unë kam lexuar disa vjersha të Ismail Kadaresë. Kam lexuar, p.sh, atë që ai i ka kushtuar kalasë së Gjirokastës, (“Princeshës Argjiro”), dhe mua më ka pëlqyer. Kam lexur edhe vjersha të tjera të Kadaresë, të cilat më kanë pëlqyer dhe kam përshtypjen se ai është një i ri me talent.

Mendimi im personal është se gjersa vjershat tuaja të kenë përmbajtje marksiste, me të vërtetë patriotike, mobilizuese, edukative dhe formë të bukur, terheqëse, të qartë, ato

s’ kanë sepse të mos pëlqehen…Afirmohuni me vargun tuaj dhe në rast se ju do populli, ai varg është i mirë. (Revista “Nentori”, 11, 1961).

Me fjalë të tjera, Enver Hoxha, duke u vënë parballë poetëve të rinj dhe poetëvë të vjetër, u jepte të drejtë të dyja palëve. Pra, nga një anë këshillonte të vjetërit të mos sulmonin të rinjtë, por, nga ana tjetër, u vinte një farë kushti këtyre të fundit që, nëse poezia e tyre do të pëlqehej nga lexuesi , të cilin ai e quante populli, ajo poezi ishte e vlefshme.

“Në këtë mënyrë ai “kërkonte unitet”, -vë në dukje Fatos Arapi në librin e tij ”Kur kujtohem që jam”.

Të mos harrojmë ,jemi në korrrik të viti 1961, kur nëntë muaj më parë ishte zhvilluar Mbledhja e Moskës e 81 partive komuniste, në të cilën Enver Hoxha kishte dalë kundër vijës politike të revizionistëve sovjetikë dhe disa muaj më pas, në në tetor të atij viti, kur kundërshtitë ideologjike midis partive komuniste të të dy vendeve, do të bëheshin të njohura botërisht nga vetë Hrushovi në Kongresin e 22-të të PK të Bashkimit Sovjetik.

“Në një farë kuptimi, - vazhdon Fatos Arapi, - fjala e Enver Hoxhës linte në hije raportin e Ramiz Alisë, i cili ishte disi i ashpër më të rinjtë. I papritur duhet të ketë qenë qendrimi i tij për drejtuesit e Lidhjes së Shkrimtarëve. Dhimitër Shuteriqi nuk diskutoi fare. Në fund të mbledhjes ai dukej në presidium shumë i lodhur dhe i shqeteësuar. Më vonë nga gojë të këqia u tha se ai kishte ardhur në mbledhje me dy referate në xhep. Do të mbante atë nga ana e të cilit anonte peshorja”. (Faqe 82).

Lind vetevetiu pyetja: ”Përse Enver Hoxha mbajti një qendrim të tillë, pra, përse u dha dorën të rinjve?

Logjikisht, duke miratuar referatin e Ramiz Alisë, do të mjaftonte që në fund të takimit të theksonte se poetët e rinj duhet të të kenë parasysh këshillat e poetëve të vjetër, që të mos thellojnë gabimet e tyre, të cilat po i shpien drejt një krijimtarie poetike të mbarsur me ndikime moderniste, ashtu sic vunë në dukje me Andrea Varfi, Llazar Siliqi e Luan Qafzezi… dhe nënkuptohet që poetëve të rinj do t’u mbyllej rruga për një kohë të gjatë.

Dhe, duke marrë parasysh se $’ndodhi disa vite më pas kur nisi i ashtuquajturi revolucionarizim i jetës së vendit, me qarkullimin e kuadrit dhe të shkrimtarëve e artistëve për të njohur nga afër jetën e vendit dhe më 1973 pas Plenumit të 4-t të KQ të PPSH-së, kundër ndikimeve borgjezo-revizioniste, që kam përmendur më sipër, është e kuptueshme se nuk dihet se kur ne do të kishim pasur në dorë ato vepra aq të njohura të Ismail Kadaresë, Fatos Arapit e shumë e shumë poetëve të tjerë që u shfaqën më pas në lëtërsinë tonë.

Enver Hoxha në këtë takim përkrahu poetët e rinj, kryesisht se ai e shihte se ata ishin shumë më të talentuar se poetët e vjetër. Kjo nuk ishte shumë e vështirë për t’u kuptuar, aq më tepër nga ai vetë. Vërtet kishte shkuar për studime në Francë, ku nuk kishte mundur të jepte asnjë provim, por të mos harrojmë se kishte mbaruar Liceun francez të Korcës, ku ishte njohur jo vetëm me krijimtarinë e poetëvë më të mirë të Rilindjes Kombëtare shqiptare, por, mbi të gjitha, me letërsinë dhe poezinë franceze dhe evropiane.

Si pasojë, nuk e kishte të vështirë të dallonte se c’ndryshim të madh artistik kishin krijimet e poetëvë të vjetër me krijimet e poetëve të të rinj, qoftë edhe nga ato pak shembuj që janë përmendur më sipër .

Ai kishte nevojë për talentin e rë rinjve, pa$ka se të shprehur në mënyrë moderniste. Ata do t’i duheshin atij që të thurnin vargje për Partinë, vepra që do të mbeteshin, pikërisht falë talentit të tyre.

Dhe në fakt kështu ndodhi. Poetët tanë të rinj, krahas poezive lirike intime dhe erotike do të detyroheshintë shkruanin edhe vepra ku t’i këndohej “rrugës heroike të Partisë sonë të lavdishme për ndërtimin e socializmi, luftës së saj madhështore dhe të guximshme kundër revizionizmit modern, për ruajtjen e fitoreve të popullit tonë të arritura nën drejtimin e saj dhe, mbi të gjitha, të atij vetë, si krijuesi i kësaj partie, i këtyre fitoreve”.

Nuk gabonte:ishin më pas poemat “Përse mendohen këto male,”Shqiponjat fluturonjnë lart”, të Kadaresë, “Devoll,Devoll!”, “Baballarët”, të Dritëro Agollit, “I përkasim komunizmit”, të Fatos Arapit, ndonësë në të nuk përmendet gjëkundi fj