BUJAR QESJA: Kur kujtesa zgjohet përpara njeriut
- Prof Dr Fatmir Terziu
- Dec 16, 2025
- 8 min read
Është si deti dhe kthehet gjithmonë në breg
...Në atë drekë, deti ishte aty pranë, i qetë, si të donte edhe ai të dëgjonte rrëfimet tona...
BUJAR QESJA
Mjeshtër i Madh
Kur memoria ulet në tavolinë dhe bregu përgjon
Ka një çast në jetën e njeriut, kur kupton se koha nuk është armik. Nuk na ndjek për të na marrë diçka, por na vë në provë, për të parë çfarë kemi ruajtur. Ajo që nuk ruajmë, humbet. Ajo që ruajmë me shpirt, na kthehet. Dhe kthehet gjithmonë në një formë të papritur, një emër, një fytyrë, një tryezë, një erë deti.
Durrësi ka këtë dhunti të rrallë, e ruan kujtesën pa e ngrirë. Lagjet e tij, rrugët, deti, nuk janë dekor, por bashkëbisedues. Të flasin vetëm kur je gati t’i dëgjosh. Lagjja 4, rruga “Nail Kondi”, oborret e dikurshme. Të gjitha rrinë aty edhe kur ndërtesat ndryshojnë, sepse memoria nuk ka nevojë për mure.
Emigrimi na mësoi largësinë, por jo harresën. U shpërndamë nëpër botë, por mbetëm të lidhur nga fije të padukshme, miqësia, emrat e prindërve, zërat e fëmijërisë. Disa u kthyen, disa ende jo, disa nuk patën kohë të kthehen. Por të gjithë, pa përjashtim, rrinë diku brenda nesh.
Ka takime që nuk organizohen. Ato ndodhin. Janë momente kur jeta për një çast të shkurtër, ndalon vrapin dhe na lejon të ulemi. Të shohim njëri tjetrin pa role, pa mburoja, pa ngut. Drekë e tillë nuk është ushqim për trupin, por për shpirtin. Është marrëveshje e heshtur me jetën, të mos e lëmë kujtesën të thahet.
Ka çaste kur njeriu nuk ecën më përpara, por ndalet. Jo nga lodhja, por nga nevoja për të dëgjuar veten. Në ato çaste, kujtesa nuk vjen si ftesë, por si detyrim i ëmbël. Të kërkon të ulesh, të marrësh frymë thellë dhe të lejosh që koha të rrëshqasë mbrapsht, si film i vjetër bardhë e zi, ku çdo figurë ka zë, erë dhe ngjyrë.
Deti i Durrësit, veçanërisht ai i Currilave, ka një veçori të rrallë. Nuk është thjesht ujë dhe horizont, por arkiv kujtese. Ka parë breza të tërë të rriten, të largohen, të kthehen, të plaken. Në këtë drekë çuditërisht deti ishte i qetë, si të donte të mos prishte asgjë. Ishte një heshtje e mençur, respektuese, që e bënte çdo fjalë më të rëndë dhe çdo kujtim më të thellë.
Në atë ditë, koha nuk ecte përpara, por mbrapsht. Na kthente në lagjen 4, në rrugën “Nail Kondi”, në vitet ’60-të, kur jeta ishte më e varfër në gjëra, por më e pasur në njerëz. Ishte një thirrje e heshtur për t’u mbledhur, për t’u parë në sy, për të numëruar jo vitet, por miqësitë që kishin mbijetuar.
Ka kujtime që nuk vijnë me zhurmë. Nuk trokasin në derë, nuk kërkojnë leje. Vijnë si era e lehtë e detit, papritur dhe mbushin hapësirën e brendshme të njeriut. Janë kujtime që nuk i thërret me dashje, por që të gjejnë vetë, sidomos kur je gati t’i pranosh. Atëherë kupton se koha nuk është vijë e drejtë, por rreth, se njeriu, pavarësisht sa larg shkon, kthehet gjithmonë tek fillimi.
Fatmir Halimi fëmijëria që nuk plaket
Fatmir Halimi, nuk është thjesht mik i hershëm. Është copëz e gjallë e fëmijërisë sonë. I biri i Ilmi Halimit, me origjinë çame dhe Hatixhes, të dy punëtorë të ndershëm të tregtisë, hodhi shtat në një familje të thjeshtë punëtorësh, ku puna ishte ligj dhe ndershmëria normë. Pesë fëmijë rriti ajo familje Shpëtimin, Fatmirin, Zaimin, Dashamirin (u nda nga jeta në Hollandë) dhe Kimeten, motrën e vetme, jeton në Skoci. Familje tipike shqiptare, ku jeta nuk ishte e lehtë, por ishte e drejtë.
Fatmiri u shkëput herët nga vendlindja, në fillim të viteve ’90-të, kur valët e emigracionit morën me vete ëndrra, dhimbje dhe shpresa. Jeton në Bernë të Zvicrës. Është babai i tre djemve, Julianit, Redit profesor në një lice në Itali dhe Roaldit në Zvicër, kapiten i ekipit kombëtar të Kalcetos të Shqipërisë. Vazhdimësi krenarie, dëshmi se rrënjët e forta japin degë të shëndetshme, kudo që jeta i çon.
Edhe pse përballet me probleme shëndetësore, Fatmiri mbetet optimist, me atë buzëqeshjen e qetë të njerëzve, që kanë mësuar të mos dorëzohen. Në qendër të kësaj dreke ishte Fatmir Halimi. Jo thjesht si mikpritës, por si bosht kujtese rreth të cilit u rrotulluan fjalët, ndjesitë dhe heshtjet. Fatmiri është nga ata njerëz që nuk flasin shumë për veten, por që mbajnë brenda histori të tërë brezi.
Fëmijëria jonë, u ngjit në muret e shtëpive të hershme në lagjen 4, rruga “Nail Kondi”. Lagjja ishte shkollë, familje, lojë dhe mbrojtje. Fatmiri ishte pjesë e asaj bote të pastër, ku miqësitë nuk maten me interes, por me kohë. Shtëpia e tyre e vjetër në Durrës, ishte vatër ku jeta rridhte natyrshëm, pa bujë, por me ngrohtësi njerëzore. Aty kaluam fëmijërinë, mes lojërave, zërave të nënave, hapave të baballarëve që ktheheshin nga puna dhe rrugicave që tani ekzistojnë vetëm në kujtesë.
Në atë drekë, Fatmir Halimi nuk ishte njeri i lodhur nga jeta, por mirënjohës ndaj saj. Drekën e shtriu si gjest zemre, si nevojë për të qenë mes njerëzve të vet, për të ndarë një copëz kohe që nuk kthehet më. Edhe pse përballet me probleme shëndetësore, Fatmiri mbetet optimist. Në atë drekë, nuk kërkonte keqardhje, por bashkëndarje. Kishte nevojë të ishte mes njerëzve të vet, të prekte me sy dhe fjalë atë pjesë të jetës, që nuk i është fshirë kurrë nga shpirti.
Ari Rizo vëllazëri pa lidhje gjaku
Në atë tavolinë ishte edhe Theohar Rizo, për ne thjesht Ari. Miqësia e tij me Fatmirin është nga ato histori, që sot duken pothuajse të pabesueshme. Janë njohur në Postë-Telegraf të qytetit, komshi dhe bashkëudhëtarë jete, duke u bërë si vëllezër, pa pasur nevojë për gjak të përbashkët.
Ari jetoi për shumë vite në Greqi, por u kthye në vendlindje, sepse rrënjët nuk harrojnë kurrë tokën e tyre. Me profesion revizor, i rregullt, i saktë, përfaqëson atë tip njeriu që ecën qetë, por lë gjurmë të sigurta. Bashkëshortja Vasilika, ekonomiste, është bija e çiftit të njohur Jani dhe Katina Mosko. Vajza e çiftit Rizo, Julia, punon ekonomiste në Tiranë, ndërsa djali, Enea, është inxhinier në Athinë. Familje si shumë të tjera durrsake, kanë shtrirë degët nëpër botë, por mban trungun në vend.
Fatos Muço mendja që i dha dinjitet heshtjes
Nuk mund të mos e pasuronte këtë drekë, prania e Mjeshtrit të Madh të shahut shqiptar, Fatos Muço, 76-vjeçar, emër pikant jo vetëm në Shqipëri, por edhe në arenën ndërkombëtare. Prania e tij jo e zhurmshme, por domethënëse. Ndodh si në shah, ku një figurë e vendosur mirë flet, më shumë se dhjetë lëvizje të kota, ashtu edhe Fatos Muço ishte aty si simbol i mendimit, përqendrimit dhe dinjitetit.
Dëgjonte, buzëqeshte lehtë dhe kur fliste, fjalët kishin peshë. Në botën që nxiton, Fatos Muço përfaqëson kohën që di të mendojë. Është si një urë mes brezave, kujtesë se vlerat e vërteta nuk bërtasin.
Fatos Muço mbetet simbol i mendimit strategjik, i durimit, i dinjitetit. Në bisedë, sillte maturi, elegancë intelektuale, që rrallë haset. Ishte një prani që i jepte tavolinës gravitet, thellësi dhe respekt për kohën.
Miqësia si vepër jete
Aty ishte edhe gazetari Bujar Qesja, zë i njohur, që i jep fjalës peshë dhe kujtesës drejtim. Ishte aty jo vetëm si gazetari i veshur me përvojën e zanatit, por si shoku i lagjes, si shoku i Fatmirit. Njeh rrugët, njerëzit, historitë e vogla dhe të mëdha të Durrësit. Me të, fjala bëhet kujtesë e strukturuar dhe kujtesa merr peshë shoqërore. Jo zbukurime fale, por përgjegjësi.
“Brryli” dhe Tim Turku strehë kujtese durrsake
Ka vende që nuk janë thjesht pika në hartë, por stacione jete. Janë hapësira ku vitet nuk numërohen me data, por me fytyra, zëra, gota të ngritura dhe heshtje të kuptuara. Lokali “Brryli”, në Currilat e Durrësit, është një prej tyre. Aty, pranë detit që nuk lodhet kurrë së rrëfyeri historitë e veta, u zhvillua një drekë që në pamje të parë mund të dukej e zakonshme, por që në thelb ishte ngjarje e vogël njerëzore me peshë të madhe shpirtërore.
Deti ishte i qetë, sikur donte të respektonte takimin. Era sillte aromë kripe dhe kujtimesh. Dhe “Brryli”, me tavolinat e thjeshta, por të ngrohta, ishte gati të priste njerëzit që nuk kishin ardhur për të ngrënë, por për të kujtuar, për të ndjerë, për t’u rikthyer.
Në zemër të këtij vendi qëndron Tim Turku. Për durrsakët, nuk është thjesht pronar lokali, por institucion njerëzor, pjesë e pandarë e kujtesës qytetare. Një jetë e tërë në “Brryl”, mes peshkut të freskët, detit dhe njerëzve, e ka bërë Tim Turkun dëshmitar të heshtur të qindra historive.
Tim Turku është nga ata burra, që nuk flasin shumë për veten, por që i njeh nga mënyra si të presin, si të shërbejnë, si të shikojnë në sy. Babaxhan, zemërflori, kavaljer në sjellje, i shërben durrsakëve me shpirt durrsaku. Nuk ka nevojë për reklamë, sepse e njeh çdo brez. Ka parë djem të rinj që sot janë gjyshër, ka dëgjuar histori gëzimi dhe dhimbjeje, ka qenë mikpritës në ditë feste dhe mbështetje në ditë hidhërimi.
Tek “Brryli” nuk shkon vetëm për peshkun e freskët edhe pse është pjesë e identitetit të vendit, por për ndjenjën e përkatësisë. Tim Turku di të bëjë ftesa që nuk janë formale, por të sinqerta. Di të respektojë mikun, të nderojë shoqërinë, të mbajë gjallë frymën e Durrësit të vjetër. Mbetet nga ata njerëz që e kanë mbajtur qytetin në këmbë, jo me zhurmë, por me qëndrueshmëri dhe mirësi.
“Brryli” nuk është lokal në kuptimin e zakonshëm të fjalës. Është hapësirë kujtese kolektive durrsake. Dhe në qendër të kësaj hapësire qëndron Tim Turku, njeri që ka kaluar jetë të tërë mes tavolinave, pjatave me peshk të freskët dhe fytyrave që ndryshojnë, por edhe që rikthehen.
Ka mall për Durrësin, një mall të thellë, të heshtur dhe këtë mall e kthen në shërbim. Te “Brryli” janë festuar ditë të bukura dhe janë ndarë dhimbje. Janë përqafuar njerëz pas vitesh emigrimi dhe janë kujtuar ata që nuk janë më. Dhe Tim Turku ka qenë gjithmonë aty, i qetë, i pranishëm, si një roje e heshtur e kujtesës qytetare.
Deti, lagjja dhe miqësia që nuk tretet
Ne u shkëputëm nga lagjja e vjetër në mesin e viteve ’90-të, por lagjja nuk u shkëput kurrë nga ne. Jeton në mënyrën si flasim, si kujtojmë, si ulemi në tavolinë. Deti i Currilave, që atë ditë dukej sikur na dëgjonte, ishte dëshmitar i heshtur i një miqësie që ka rezistuar ndaj kohës, largësisë dhe ndryshimeve.
Bëmë fotografi. Fiksuam pamje edhe me Tim Turkun, mikun e mirë, pronarin që di të mbajë gjallë frymën durrsake. Është foto jo për imazh, por dëshmi se jeta kur ndahet me miq, bëhet më e lehtë për t’u mbajtur mend. Sepse Durrësi nuk është vetëm një qytet. Është një ndjenjë që nuk plaket. Dhe miqësia e vërtetë, si deti i tij, nuk shteron kurrë.
Lengu i jetës që nuk thahet
Deti i Currilave vazhdonte të jetë aty, i përjetshëm. “Brryli” mbeti pas, por jo ndjenja. Dhe ne u ndamë me bindjen se, për sa kohë ekzistojnë njerëz si këta, si Fatmir Halimi, Fatos Muço, Ari Rizo, Tim Turku, si miqësia e vërtetë dhe kujtesa e përbashkët, jeta nuk varfërohet kurrë.
Në atë drekë, ishim katër burra, por në të vërtetë ishim shumë më tepër. Ishin edhe prindërit tanë, lagjja jonë, shtëpitë e vjetra, vitet ’60-të, vitet ’90-të, ndarjet dhe kthimet. Kur drekës po i vinte fundi, askush nuk donte të largohej. Sepse takime të tilla janë lengu i jetës. Janë ato çaste që nuk përsëriten shpesh, por që të ushqejnë për një kohë të gjatë.
Njeriu nuk plaket nga vitet, por nga harrimi. Dhe për këtë arsye, takime të tilla janë lengu i jetës. Ato nuk na shtojnë ditë, por na thellojnë jetën. Na kujtojnë se kemi qenë dikur fëmijë, se kemi pasur shokë që na besonin pa kushte, se kemi qeshur pa arsye dhe kemi ndarë dhimbje pa u ankuar.
Në fund, secili mori rrugën e vet. Por askush nuk u largua i zbrazët. Sepse kur njerëzit takohen për të kujtuar, për të ndarë dhe për të falur kohë, ata nuk ndahen kurrë vërtet. Ata thjesht bien dakord të takohen sërish, diku, një ditë, në të njëjtin vend të padukshëm, ku ruhen gjërat që nuk shuhen.
Bujar Qesja
Durrës: 16 dhjetor 2025
Comments