Bernard Zotaj: Një studim i kohës: “Lufta për Vlorën – 1920”

Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj

Piketat e studimit

Studimi “Lufta për Vlorën – 1920”, me përmbajtje të thellë gjeopolitike, diplomatike, strategjike dhe të artit ushtarak, vjen nga studiuesi i njohur ushtarak Zeno Jahaj. Vepra është një analizë e mirëfilltë shkencore dhe përbën literaturë të vlefshme ndihmëse për përgatitjen e studentëve ushtarakë, veçanërisht në Akademia e Forcave të Armatosura.

Që në hyrje, autori sjell një thënie domethënëse: “Kush zotëron Vlorën, hyn në syrin e Fuqive të Mëdha”, duke e vendosur menjëherë lexuesin në dimensionin gjeostrategjik të çështjes. Libri hapet me një parathënie nga studiuesi ushtarak Agron Berdaj, i cili vlerëson rëndësinë historike të kësaj lufte dhe vazhdimësinë e studimeve mbi të ndër vite.

Një nga çështjet që autori trajton që në fillim është emërtimi: pse “Lufta për Vlorën” dhe jo “Lufta e Vlorës”? Përgjigjja e tij është e qartë: sepse kjo luftë lindi dhe u zhvillua në një terren të gjerë gjeopolitik e strategjik, jo thjesht si një përplasje lokale territoriale.

Në sfondin e dinamikave të Lufta e Parë Botërore, ku përplaseshin interesat e Fuqive të Mëdha të Evropës dhe të Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Italia shfaqet si një aktor me ambicie të qarta mbi Shqipërinë dhe veçanërisht mbi Vlorën.

Në kapitullin “Diplomacia”, autori i referohet mendimit të Henry Kissinger mbi dështimet strategjike të Luftës së Parë Botërore dhe pasojat e tyre në proceset e paqes. Më tej trajtohet Konferenca e Paqes e Parisit, ku Shqipëria mbeti jashtë tryezës vendimmarrëse, duke u përballur me rrezikun e copëtimit.

Studimi vijon me analizën e dinamikave strategjike në Ballkan, në Shqipëri dhe në Vlorë, duke ndalur veçanërisht në rolin e Kongresi i Lushnjës dhe pozicionin gjeostrategjik të qytetit të Vlorës.

Në kapitullin “Arti i Luftës për Vlorën”, autori analizon planifikimin politik e ushtarak italian, organizimin e forcave vullnetare shqiptare, si dhe zhvillimin e veprimeve ushtarake, politike e diplomatike gjatë konfliktit. Një syth i veçantë i kushtohet “Kartës” së Ishullit të Sazanit dhe rolit të tij strategjik.

Në përfundimet e studimit trajtohen me objektivitet çështje si: a ishte kjo një nënvlerësim italian apo një mitizim shqiptar? A ishte humbje italiane, fitore shqiptare, apo rikthim i sovranitetit kombëtar? Autori analizon konceptet e armëpushimit, dorëzimit dhe kapitullimit, duke shqyrtuar se ku u vendos realisht fati i Luftës për Vlorën.

Detyrim për profesionalizëm ushtarak

Për kolonelin Zeno Jahaj, ky studim është njëkohësisht detyrim moral dhe privilegj profesional. Në një etapë të pjekur të jetës së tij, ai përmbledh dhe analizon luftërat e zhvilluara nga populli shqiptar, duke e trajtuar Luftën për Vlorën me rigorozitet shkencor dhe profesionalizëm ushtarak.

Autori thekson se çmimi i çdo lufte është serioz, sepse në të varen fatet e kombit dhe jeta e njerëzve. Lufta nuk është vetëm kronologji datash dhe emrash luftëtarësh; ajo është objekt studimi i shkencave ushtarake, politike dhe ekonomike. Në akademitë ushtarake mësohet se lufta është e lidhur pazgjidhshmërisht me objektivat kombëtare dhe me vendimmarrjen politike.

Në këtë kontekst, autori i referohet mendimit të Carl von Clausewitz, sipas të cilit lufta është “vazhdim i politikës me mjete të tjera”. Politika përcakton “pse”-në dhe “çfarë”-në; diplomacia vepron si mjet i ndërmjetëm; ndërsa forcat e armatosura zbatojnë strategjinë dhe taktikat në terren.

Jahaj thekson gjithashtu se lufta është edhe çështje ekonomie dhe finance. Pa bazë ekonomike, politika mbetet pa fuqi, diplomacia bosh dhe ushtria e paralizuar. Strategjia ushtarake nuk mund të funksionojë pa kapacitete logjistike, inteligjencë, armatim dhe mbështetje financiare.

Duke iu referuar këshillës së historianit britanik Michael Howard për analizimin e ngjarjeve historike “në gjerësi, në thellësi dhe në kontekst”, autori e paraqet Luftën për Vlorën në kuadrin e plotë gjeopolitik dhe gjeostrategjik të pas Luftës së Parë Botërore.

Ai rithekson se kjo luftë nuk u zhvillua nga njëra palë, por nga dy palë, ndaj profesionalizmi kërkon trajtimin objektiv të dinamikave politike, diplomatike dhe ushtarake të të dyja anëve. Emërtimi “Lufta për Vlorën” është, sipas tij, më objektiv dhe më i saktë në aspektin historik e strategjik.

Një prezantim i shkurtër për kolonelin

Zeno Jahaj ka lindur më 5 shkurt 1952 në Mesaplik të Vlorës, në një familje patriotike dhe arsimdashëse. Në vitet 1966–1970 kreu studimet në Shkollën e Mesme Ushtarake “Skënderbej” me rezultate shumë të mira; më pas, në vitet 1970–1973, përfundoi studimet në Shkollën e Bashkuar të Oficerëve dhe ndoqi një kurs të specializuar për zbulimin ushtarak.

Në vitet 1987–1988 ishte akademist në Akademinë Ushtarake të Shtabit të Përgjithshëm. Në vitin 1998 kreu Kursin e Lartë në Kolegjin e NATO-s në Romë. Gjatë viteve 2011–2013 përfundoi studimet Master për Sigurinë Kombëtare në Akademinë e Mbrojtjes.

Gjatë karrierës së tij ka mbajtur funksione komanduese, mësimdhënëse dhe drejtuese në Shtabin e Përgjithshëm, ka shërbyer si atashe ushtarak dhe këshilltar diplomatik në Ambasadën e Republikës së Shqipërisë në Greqi, si dhe si këshilltar ushtarak i Ministrit të Mbrojtjes.

Në përfundim të karrierës së tij, ai është nderuar me gradën Kolonel dhe me dekorata, medalje e tituj nderi për kontributin e dhënë në Forcat e Armatosura dhe në mendimin ushtarak shqiptar.