Anjeza MUSOLLARI: Protesta dje dhe sot në Shqipër

Anjeza MUSOLLARI: Protesta dje dhe sot në Shqipëri: nga vetëdija kombëtare te instrumentalizimi politik

Në historinë e një kombi, protestat nuk janë thjesht akte kundërshtimi; ato janë shprehje të ndërgjegjes kolektive, reflektim i një momenti kritik dhe dëshmi e raportit që qytetari ka me fatin e tij dhe të vendit. Shqipëria njeh dy realitete të ndryshme të protestës: atë të vitit 1878, të mbushur me idealizëm kombëtar dhe sakrificë, dhe atë të ditëve të sotme, shpesh të kontaminuar nga interesa të ngushta politike dhe kalkulime personale.

Në pranverën e vitit 1878, shqiptarët u përballën me një kërcënim ekzistencial: copëtimin e trojeve të tyre nga vendimet e Traktatit të Shën-Stefanit dhe më pas të Kongresit të Berlinit. Reagimi nuk ishte i fragmentuar, as i motivuar nga përfitime individuale. Përkundrazi, ai ishte një shpërthim i ndërgjegjes kombëtare. Në çdo cep të vendit u zhvilluan mbledhje popullore, ku myslimanë e të krishterë u bashkuan jo si përfaqësues të besimeve të ndryshme, por si shqiptarë, si pjesë e një identiteti të përbashkët. Protestat e asaj kohe nuk ishin thjesht kundërshtim; ato ishin deklarata ekzistence.

Ajo që e bën këtë periudhë të veçantë është fakti se shqiptarët refuzuan presionin e administratës osmane për t’u identifikuar si nënshtetas fetarë. Ata zgjodhën të flisnin me një zë të vetëm kombëtar. Kjo ishte një formë proteste që nuk synonte vetëm të ndalte një padrejtësi, por të afirmonte një të drejtë historike, të drejtën për të ekzistuar si komb.

Në këtë kuptim, protestat e vitit 1878 ishin themel për krijimin e një vetëdijeje politike që do të kulmonte me Lidhjen Shqiptare dhe më vonë me shpalljen e pavarësisë.

Në kontrast të fortë me këtë trashëgimi qëndron realiteti i protestave në Shqipërinë e sotme. Në vend që të jenë një mjet për të mbrojtur interesin publik, ato shpesh shndërrohen në instrumente të betejave politike. Organizimi i tyre nuk buron gjithmonë nga nevoja qytetare, por nga strategji të mirëkalkuluara për të fituar kapital politik. Në këtë kontekst, protesta humbet karakterin e saj moral dhe kthehet në një spektakël të tensionit dhe përplasjes.

Një nga problemet më të mëdha të protestave moderne është devijimi nga qëllimi. Kur qytetarët dalin në rrugë për të kërkuar të drejtat e tyre, protesta është një akt legjitim dhe i domosdoshëm në një shoqëri demokratike. Por kur ajo instrumentalizohet për interesa të ngushta, kur përdoret si mjet presioni për pushtet apo për përfitime personale, atëherë ajo humbet legjitimitetin moral. Në vend që të ndërtojë, ajo shkatërron, në vend që të bashkojë, ajo përçan.

Një tjetër element shqetësues është dhuna që shpesh shoqëron këto protesta. Sulmet ndaj forcave të rendit, dëmtimi i pronës publike dhe krijimi i panikut te qytetarët nuk mund të justifikohen si forma proteste. Ato janë shenja të një degradimi të kulturës demokratike. Policia, pavarësisht kritikave që mund të ketë ndaj saj, është institucion që garanton rendin dhe sigurinë. Sulmi ndaj saj nuk është thjesht akt kundër një strukture shtetërore, por një goditje ndaj vetë rendit shoqëror.

Kjo situatë krijon një paradoks të rrezikshëm, protesta, që duhet të jetë një mjet për të forcuar demokracinë, shndërrohet në faktor destabilizues. Qytetarët e zakonshëm, në vend që të ndihen të përfaqësuar, ndihen të kërcënuar. Frika dhe pasiguria zëvendësojnë besimin dhe pjesëmarrjen. Kjo çon në apati qytetare, ku njerëzit heqin dorë nga angazhimi publik, duke e lënë hapësirën politike në duart e një pakice të zhurmshme.

Për të kuptuar këtë ndryshim, duhet të analizojmë edhe kontekstin shoqëror. Në vitin 1878, rreziku ishte i qartë dhe i përbashkët: humbja e territorit dhe identitetit. Sot, sfidat janë më komplekse dhe shpesh më të paqarta. Korrupsioni, papunësia, emigracioni dhe mungesa e besimit te institucionet janë probleme reale, por mënyra se si artikulohen dhe adresohen shpesh deformohet nga retorika politike. Kjo bën që protesta të mos jetë gjithmonë reflektim i interesit publik, por i një narrativi të ndërtuar.

Megjithatë, nuk duhet të biem në një gjykim absolut. Jo çdo protestë sot është e manipuluar apo e dhunshme. Ka ende forma të shëndetshme të reagimit qytetar, iniciativa që synojnë ndryshime reale dhe që mbështeten në parime demokratike. Por këto zëra shpesh humbasin në zhurmën e protestave të politizuara.

Zgjidhja nuk qëndron në mohimin e protestës si e drejtë, por në rikthimin e saj te thelbi. Protesta duhet të jetë një akt përgjegjësie, jo një mjet kaosi. Ajo duhet të ndërtohet mbi kauza të qarta, të drejta dhe gjithëpërfshirëse. Organizatorët duhet të mbajnë përgjegjësi për mënyrën se si zhvillohet protesta, ndërsa qytetarët duhet të jenë më kritikë ndaj motiveve që qëndrojnë pas saj.

Po ashtu, institucionet duhet të krijojnë hapësira reale për dialog. Kur qytetarët ndihen të dëgjuar, nevoja për protesta të tensionuara zvogëlohet. Transparenca, llogaridhënia dhe drejtësia janë elemente që forcojnë besimin dhe reduktojnë konfliktin.

Krahasimi historik na ndihmon të kuptojmë se protesta nuk është një fenomen statik. Në vitin 1878, ajo ishte një mjet për të krijuar një komb. Sot, ajo është një mjet për të përmirësuar funksionimin e një shteti ekzistues. Kjo ndryshon jo vetëm motivet, por edhe pritshmëritë ndaj saj. Nuk mund të kërkojmë nga protestat e sotme të kenë të njëjtin nivel uniteti si ato të një periudhe kur vetë ekzistenca e kombit ishte në rrezik.

Megjithatë, disa parime mbeten të qëndrueshme. Qartësia e qëllimit, përfshirja e gjerë dhe respekti për rendin publik janë elemente që rrisin efektivitetin e protestës. Po ashtu, transparenca në organizim dhe përgjegjësia për pasojat janë tregues të një kulture demokratike të pjekur.

Protesta është një e drejtë e çmuar, por edhe një përgjegjësi e madhe. Ajo fiton forcë kur mbështetet mbi arsye, jo mbi impuls; mbi bashkim, jo mbi përçarje. Nëse qytetari e përdor këtë mjet me ndërgjegje dhe maturi, protesta bëhet zë i vërtetë i shoqërisë. Në të kundërt, ajo rrezikon të humbasë kuptimin dhe të kthehet në zhurmë pa drejtim. Zgjedhja për ta bërë protestën një instrument ndërtimi, e jo shkatërrimi, mbetet gjithmonë në dorën e vetë shoqërisë.