Anjeza Musollari: Konsumi për Dukje në Shqipëri: Sinjal, Simbol, apo Simptomë?

Konsumi për dukje në Shqipëri: një analizë socio-ekonomike e një gare pa fitues

Fenomeni i “konsumit për dukje”, blerja e mallrave të shtrenjta për të sinjalizuar status, pavarësisht kufizimeve të të ardhurave nuk është i ri në shkencat sociale. Që nga Thorstein Veblen e deri tek studimet e reja empirike, ekonomistët dhe sociologët kanë analizuar mënyrën se si njerëzit përdorin shpenzimet për të komunikuar pozitë shoqërore.Megjithatë, pak shoqëri e përfytyrojnë këtë dukuri më qartë sesa Shqipëria post-komuniste, ku rritja e konsumit luksoz ka shpërthyer pavarësisht nivelit modest të të ardhurave.

Pse një shqiptar me rrogë 300 dollarë shpenzon 150 për çizma?Pse një e re e Tiranës blen një çantë “firmato” me vlerë sa gjysma e pagës mujore?

Pse veshjet e shtrenjta shihen si domosdoshmëri dhe jo si luks? 

Për ta kuptuar këtë, duhet të shqyrtojmë strukturën sociale, ekonomike dhe historike në të cilën ky konsum ka marrë jetë.

Rrënjët sociokulturore të konsumit për dukje

Trashëgimia e uniformitetit komunist

Shqipëria e para viteve ’90 ishte një shoqëri e uniformizuar maksimalisht dhe dallimet midis individëve ishin të pakta dhe të kontrolluara. Mobilimi i shtëpive, mënyra e veshjes, stili jetësor, të gjitha ishin të standardizuara.

Ky uniformitet i detyruar, i kombinuar me izolimin ekstrem, krijoi një etje të madhe për dallim sapo u hapën dyert e tregut.

Rënia e regjimit nuk solli vetëm liri ekonomike, ajo solli mallin për t'u dalluar, për të treguar individualitet,për të shpëtuar nga ngjashmëria e imponuar.Pikërisht këtu nisi spirala e konsumit të dukshëm një shoqëri e etur për ndryshim e përqafon tregun e lirë përmes dukjes së jashtme.

Europa si horizont kulturor dhe nevoja për përngjasim

Dëshira për t’u “bashkuar me Europën” nuk është vetëm politike por dhe  estetike, simbolike, identitare. Për shumë shqiptarë, blerja e një marke të njohur nuk është thjesht kënaqësi; është deklaratë: “Unë i përkas botës europiane”.

Ky përngjasim kulturor shndërrohet në konsum formativ.Edhe kur mundësitë janë të pakta, dëshira për të mos u dukur i varfër apo “ballkanik” shtyn individët drejt shpenzimeve të larta për dukje.

Mekanizmat ekonomikë të sinjalizimit. Konsumi si investim

Në ekonominë klasike, sinjalet e aftësisë në tregun e punës janë diploma, eksperienca, portofola profesional.

Në Shqipëri, këto sinjale janë dobësuar.Universitetet vuajnë nga mungesa e cilësisë, notat nuk reflektojnë nivelin real, diplomimi nuk garanton aftësi.

Statusi si kapital ekonomik

Në shumë sektorë të ekonomisë shqiptare, punësimi bazohet në lidhje shoqërore, rrjete familjare dhe perceptime subjektive.

Punëdhënësi shpesh e ka të vështirë të gjykojë kompetencën vetëm nga CV-ja. Kjo e bën statusin të perceptuar përmes konsumit të dukshëm një zëvendësues të sinjalit profesional.

Një palë këpucë të shtrenjta, një orë luksoze, një telefon i fundit nuk janë vetëm konsum, janë investime për t’u perceptuar “i zoti”, “i aftë”, “serioz”.

Në këtë kontekst, konsumi i dukshëm bëhet një mjet për të konkurruar në një treg të punës të paqëndrueshëm.

Shembulli i studentëve të sapodiplomuar

Një grup të rinjsh të diplomuar përballet me një treg të punës ku diferencimi profesional është i vështirë. Për shkak të dobësimit të sinjaleve akademike, statusi shoqëror bëhet kriter alternativ. Punëdhënësi, pa ndonjë pikë të qartë reference, mund të përdorë shenjat e konsumit si proxy për aftësi, integritet apo potencial.

Në këtë logjikë, një kandidat “me pamje të rregullt” dhe me konsum të dukshëm mund të perceptohet si më i besueshëm. Konsumi, pra, shndërrohet në investim për të ardhmen ekonomike.

Shqipëria si hapësirë e mungesës së sinjaleve të besueshme

Kolapsi i sinjaleve tradicionale

Pas viteve ’90, dy sinjalet kryesore të aftësisë, diploma dhe eksperienca u dobësuan ndjeshëm. Proliferimi i universiteteve private me cilësi të ulët, korrupsioni në sistemin arsimor dhe mungesa e standardeve profesionale e bënë të vështirë dallimin midis individëve të aftë dhe të paaftë.

Në këtë vakum, konsumi i dukshëm mori rolin e sinjalit të aftësisë dhe statusit.

Diplomimi jashtë vendit si sinjal i ri

Për shkak të dobësisë së sistemit vendas, diplomimi jashtë u pozicionua si sinjali më bindës i aftësisë.Por ky sinjal vjen me pasoja:

·      Thellon diferencën midis studentëve lokalë dhe atyre që kanë mundësi ekonomike për të studiuar jashtë.

·      Nuk garanton cilësi reale, pasi mjafton diploma, jo domosdoshmëria e aftësisë.

·      Rrit konfliktin midis grupeve të të rinjve në tregun e punës.

Në këtë kontekst, konsumi i dukshëm brenda vendit bëhet mënyra e vetme për individin lokal për të konkurruar me “elitat e reja”.

Shqipëria në kontekstin ballkanik dhe europian

Gara për të mos u dukur “ballkanik”

Ballkani perceptohet nga vetë europianët si “getoja e kontinentit”, një hapësirë problematike, me korrupsion të lartë dhe institucione të brishta. Në këtë klimë, çdo vend i rajonit përpiqet të diferencohet nga etiketimi negativ.

Ajo që mbetet është dukja: një Tiranë e veshur “si në Perëndim”, e cila fshihet pas fasadës së konsumit luksoz.

Turizmi, media dhe vetë-perceptimi

Sa herë një media perëndimore lëvdon stilin e jetës të rinisë tiranase, kjo përjetohet si sukses kombëtar edhe pse shpesh i referohet një minoriteti urban.

Pasojat ekonomike dhe sociale të konsumit për dukje

Erozioni i kursimeve dhe mungesa e investimeve

Çdo dollar i shpenzuar për dukje është dollar i hequr nga kursimi, investimi, edukimi apo përmirësimi i cilësisë së jetës.

Në një ekonomi të brishtë si ajo shqiptare, kjo sjell pasoja strukturore:

·      ul investimet familjare,

·      zvogëlon kapitalin e brendshëm,

·      përkeqëson stabilitetin afatgjatë të familjes.

Rreziku i garës sociale pa fund

Konsumi për dukje është garë që nuk mund të fitohet. Çdo rritje e shpenzimit nga një individ e rrit pritshmërinë shoqërore dhe ushtron presion mbi të tjerët të bëjnë të njëjtën gjë.

Kjo sjell stres financiar, borxhe të panevojshme, ndjenjë të falsifikuar të përkatësisë, zhvendosje të vlerave shoqërore nga puna tek imazhi

Çfarë mund të bëhet? Drejt një strategjie të arsyeshme

Taksat e luksit: pse janë zgjidhje e gabuar

Rritja e taksave ndaj mallrave luksoze do të kishte efekt të menjëhershëm, por është zgjidhje naïve dhe e padrejtë.

Ajo: penalizon ata që realisht mund t’i blejnë, ul konkurueshmërinë e bizneseve vendase, e shtyn konsumatorin drejt tregut informal.

Forcimi i sinjaleve të besueshme të aftësisë

Zgjidhja më e mirë është të përmirësojmë sinjalizimin profesional:

Rritja e cilësisë së universiteteve– ndërtimi i standardeve të qarta– rritje e vlerës së diplomës– transparencë në vlerësim

Ndërtimi i tregut të lirë të punës– reduktimi i rolit dominues të shtetit– ulja e varësisë nga OJF-të– nxitja e konkurrencës së drejtë ndërmjet kompanive

Forcimi i meritokracisë– ndërtimi i mekanizmave që shpërblejnë performancën– certifikime profesionale reale– praktika pune të standardizuara

Ndërtimi i një kulture të re pune

Vetëm një treg pune që shpërblen aftësinë dhe jo pamjen mund të zbutë konsumin e dukshëm. Kur individi e di që e ardhmja e tij varet nga kompetenca dhe jo nga ora në dorë, ai do të investojë në vetvete, jo në fasadë.

Konsumi për dukje në Shqipëri nuk është thjesht një mani për marka është simptomë e një shoqërie ku sinjalet e vërteta të aftësisë janë dobësuar dhe ku statusi shërben si mjet mbijetese. Ai është produkt i historisë shqiptare, i uniformitetit komunist, i mungesës së sinjaleve profesionale dhe i dëshirës për përngjasim me Perëndimin.

Por kjo garë për dukje nuk ka fitues. Ajo dëmton ekonominë, hollon kursimet familjare dhe prodhon një kulturë ku pamja zëvendëson vlerën.

Zgjidhja nuk është të luftojmë markat, por të rindërtojmë besimin tek meritokracia. Vetëm institucionet e forta, një sistem arsimor cilësor dhe një treg i lirë pune mund të thyejnë spiralen e konsumit të dukshëm. Aty ku aftësia vlerësohet, fasada humbet rëndësinë