Besnik Fishta: Krijimi i Pullës Postare

 Zgjidhja e mençur angleze e Shekullit XIX

Historia e Penny Black, pullës së parë postare të hedhur në qarkullim më 5 maj 1840 në Angli, përbën një nga shembujt më domethënës të mënyrës se si shoqëria njerëzore gjen zgjidhje të mençura kur përballet me probleme të mëdha praktike. Në pamje të parë, një pullë postare mund të duket si një objekt i vogël dhe i parëndësishëm: një copë letër ngjitëse e vendosur mbi një zarf. Megjithatë, pas këtij objekti modest fshihet një histori reformash shoqërore, idesh novatore dhe ndryshimesh të thella në mënyrën se si njerëzit komunikojnë me njëri-tjetrin.

Krijimi i pullës së parë postare nuk ishte një rastësi e thjeshtë apo një shpikje spontane. Përkundrazi, ai ishte rezultat i një procesi të gjatë reflektimi dhe i një nevoje të fortë shoqërore për të reformuar një sistem komunikimi që ishte bërë i padrejtë dhe joefikas. Historia e Penny Black tregon qartë se domosdoshmëria e kohës nuk prodhon rastësi, por nxit lindjen e ideve të zgjuara që arrijnë të ndryshojnë realitetin. Në këtë kuptim, shpikja e pullës postare përfaqëson jo vetëm një risi teknike, por edhe një hap të rëndësishëm drejt demokratizimit të komunikimit.

Në fillim të shekullit XIX sistemi postar britanik ishte i ndërlikuar, i kushtueshëm dhe shpesh i padrejtë për qytetarët e zakonshëm. Ndryshe nga sistemi i sotëm, kostoja e dërgimit të një letre nuk paguhej nga dërguesi, por nga marrësi. Kjo praktikë krijonte situata të vështira, shumë njerëz refuzonin të merrnin letra sepse nuk kishin mundësi të paguanin tarifën. Në disa raste, njerëzit përdornin edhe mënyra të ndryshme për të shmangur pagesën, duke vendosur shenja të fshehta mbi zarf që lejonin marrësin të kuptonte mesazhin pa pasur nevojë ta pranonte letrën. Për më tepër, sistemi përmbante edhe privilegje të padrejta. Disa politikanë dhe figura të rëndësishme gëzonin të drejtën e postës falas, një privilegj i njohur si freepost. Ky privilegj shpesh abuzohej dhe krijonte një ndjenjë të thellë pabarazie midis shtresave të ndryshme të shoqërisë. Ndërsa qytetarët e zakonshëm paguanin tarifa të larta për të dërguar një letër, zyrtarët mund të dërgonin korrespondencë pa asnjë kosto. Si rezultat, sistemi postar po bëhej gjithnjë e më pak funksional dhe gjithnjë e më i kritikuar nga publiku. Komunikimi me letra, që ishte një nga mënyrat kryesore për të ruajtur lidhjet familjare, tregtare dhe shoqërore, ishte i kufizuar nga pengesa ekonomike dhe burokratike. Në këtë kontekst, u bë e qartë se sistemi kishte nevojë për një reformë të thellë. Shoqëria kërkonte një zgjidhje që do ta bënte komunikimin më të drejtë, më të thjeshtë dhe më të aksesueshëm për të gjithë.                                                                                                          

Në këtë klimë reformash dhe pakënaqësish u shfaq figura e Rowland Hill (Fig.1), një reformator britanik me një vizion të qartë për përmirësimin e sistemit postar. Hill e analizoi me kujdes funksionimin e postës dhe arriti në përfundimin se problemi kryesor nuk ishte distanca që përshkonte letra, por mënyra e organizimit të tarifave.

Figura 1. Sir Rowland Hill (1795–1879), reformatori i sistemit postar britanik.                                                        

Në vitin 1837 ai publikoi një studim të titulluar Post Office Reform, ku propozoi një sistem të ri dhe shumë më racional. Ideja e tij bazohej në tre parime themelore. Së pari, pagesa për dërgimin e letrës duhet të bëhej nga dërguesi dhe jo nga marrësi. Kjo do të eliminonte pasiguritë dhe do ta bënte procesin më të drejtë dhe më transparent. Së dyti, tarifa postare duhet të varej nga pesha e letrës dhe jo nga distanca që ajo përshkonte. Hill argumentonte se kostoja reale e transportit të një letre ishte relativisht e vogël dhe se një tarifë e thjeshtë dhe e njëjtë për të gjithë do të rriste ndjeshëm përdorimin e postës. Së treti, si provë e pagesës duhej të përdorej një copë e vogël letre ngjitëse që vendosej mbi zarf,qe do te quhej pulle postare. Kjo ide ishte njëkohësisht e thjeshtë dhe revolucionare. Ajo e thjeshtonte sistemin, eliminonte abuzimet dhe e bënte komunikimin më të përballueshëm për publikun e gjerë. Në thelb, propozimi i Hill-it ishte një përgjigje logjike ndaj një problemi të madh shoqëror. Ai tregonte se zgjidhjet më të fuqishme shpesh janë ato që kombinojnë thjeshtësinë me zgjuarsinë.

Figura 2. Penny Black, pulla e parë postare në botë (1840).

Kur në vitin 1840 u hodh në qarkullim pulla Penny Black(Fig.2), sistemi postar britanik përjetoi një transformim të thellë. Për herë të parë në histori, çdo qytetar mund të dërgonte një letër në çdo pjesë të vendit për vetëm një qindarkë. Tarifa e re lejonte dërgimin e një letre me peshë deri në gjysmë onsi, ose rreth 14 gramë, në të gjithë territorin britanik. Kjo thjeshtësi dhe përballueshmëri e bëri postën shumë më të përdorur se më parë. Pasojat e reformës ishin të menjëhershme dhe të thella. Numri i letrave të dërguara u rrit në mënyrë të jashtëzakonshme, sepse tashmë komunikimi nuk ishte më një privilegj i të pasurve. Familjet mund të ruanin më lehtë lidhjet mes tyre, bizneset mund të komunikonin më shpejt dhe më lirë, ndërsa informacioni qarkullonte me një ritëm shumë më të madh. Në këtë mënyrë, një reformë praktike administrative u shndërrua në një revolucion kulturor dhe shoqëror. Pulla postare u bë simbol i barazisë në komunikim dhe i mundësisë që çdo individ të shprehej dhe të lidhej me të tjerët pa pengesa ekonomike.

Me lindjen e pullës postare lindi edhe një pasion i ri që do të përhapej në të gjithë botën, filatelia, arti dhe hobi i mbledhjes dhe studimit të pullave postare. Një shprehje e njohur në botën e koleksionistëve thotë: “Filatelia është hobi i mbretërve dhe mbreti i hobeve”.  Në pamje të parë kjo mund të duket si një formulim poetik, por në të vërtetë ajo përmban një kuptim të thellë dhe të dyfishtë. Nga njëra anë, filatelia është quajtur “hobi i mbretërve” sepse gjatë historisë ajo ka tërhequr interesin e shumë personaliteteve të shquara dhe anëtarëve të familjeve mbretërore. Koleksionimi i pullave nuk kërkon vetëm pasion, por edhe kulturë, durim dhe ndjeshmëri ndaj historisë dhe artit. Pikërisht këto cilësi e kanë bërë filatelinë një aktivitet të rafinuar, të denjë për njerëz që vlerësojnë traditën dhe trashëgiminë kulturore. Nuk është rastësi që shumë monarkë dhe aristokratë kanë ndërtuar koleksione të famshme filatelike, duke e ngritur këtë pasion në një simbol prestigji dhe kulture. Nga ana tjetër, filatelia është quajtur edhe “mbreti i hobeve”. Kjo pjesë e shprehjes nënvizon pasurinë dhe thellësinë e këtij aktiviteti. Në një pullë të vogël postare mund të përmblidhen histori të mëdha: figura historike, ngjarje të rëndësishme, monumente, arritje shkencore dhe artistike. Përmes pullave, koleksionisti udhëton nëpër kohë dhe hapësirë, duke zbuluar kulturat dhe historitë e kombeve të ndryshme. Në këtë kuptim, filatelia nuk është vetëm një hobi, por një dritare drejt historisë dhe një formë e veçantë e dialogut kulturor midis popujve. Kështu, kjo shprehje sintetizon në mënyrë të bukur dy dimensionet e filatelisë: prestigjin që ajo ka pasur ndër elitën kulturore dhe shoqërore, por edhe vlerën e saj universale si një pasion që bashkon njerëz nga vende, kultura dhe breza të ndryshëm. Pikërisht për këtë arsye, filatelia vazhdon të mbetet një nga hobet më të pasura dhe më frymëzuese që ka njohur shoqëria njerëzore.