Albina Ceka: Reflektim mbi të kaluarën: mes vështirësive dhe mundësive

Reflektimi mbi të kaluarën kërkon qartësi, ndershmëri dhe mbi të gjitha një vlerësim të balancuar të realitetit të kohës. Në një shoqëri ku kujtesa kolektive shpesh ndërtohet mbi emocione të forta dhe përvoja personale, rreziku i gjykimeve të njëanshme është gjithmonë i pranishëm. Prandaj, çdo përpjekje për të kuptuar periudha të caktuara historike duhet të mbështetet mbi një analizë të matur dhe gjithëpërfshirëse.

Vitet e sistemit komunist përbëjnë një nga periudhat më të vështira për popullin shqiptar. Ishte një kohë e ashpër, e cila la gjurmë të thella sidomos tek të përndjekurit politikë dhe tek shtresa të caktuara të shoqërisë, të cilave u mohoheshin të drejtat më elementare, përfshirë edhe të drejtën për arsimim. Madje, në shumë raste, edhe nxënës të shkëlqyer mbeteshin jashtë sistemit arsimor për arsye biografike. Për këtë kategori, keqardhja dhe respekti mbeten të padiskutueshme.

Megjithatë, krahas këtij realiteti, ekziston edhe një dimension tjetër që shpesh lihet në hije. Ka individë që pretendojnë se nuk u është dhënë mundësia për të studiuar, por përvoja personale tregon se, ndonëse rruga ishte e vështirë, ajo nuk ishte gjithmonë e pamundur. I lindur në një familje të thjeshtë punëtorësh dhe i rritur pa nënë, edhe unë jam përballur me sfida të mëdha, por, pavarësisht tyre, arrita të ndjek rrugën e arsimit.

Në sistemin e asaj kohe, nxënësit që përfundonin shkollën tetëvjeçare me rezultate të larta përfitonin bursa dhe kishin mundësinë të vazhdonin studimet në institucionet më të mira të vendit. Për familjet me të ardhura të pakta, shteti siguronte konviktin dhe kushtet bazë të jetesës pa pagesë. Arsimi karakterizohej nga një nivel i lartë serioziteti dhe rendi publik konsiderohej i garantuar deri në vitin 1991, kur sistemi pësoi ndryshime rrënjësore.

Megjithatë, kjo nuk do të thotë se jeta ishte e lehtë, veçanërisht për të rinjtë dhe sidomos për vajzat. Për një studente të viteve ’80–’90, çdo hap ishte i kontrolluar: mënyra e veshjes, sjellja në publik, fjalët e thëna – gjithçka ndikonte në mënyrën se si perceptoheshe dhe vlerësoheshe nga shoqëria. Kishte jo pak raste kur femrat përballeshin me kufizime të forta dhe shpesh “thyenin krahët” në murin e rregullave të imponuara nga modeli i njeriut të sistemit.

Në përfundim, e kaluara nuk duhet parë bardh e zi. Ajo kërkon një qasje të matur, që pranon njëkohësisht vështirësitë dhe mundësitë që ajo periudhë ofronte për kategori të ndryshme të shoqërisë. Vetëm përmes një reflektimi të tillë të ndershëm mund të ndërtojmë një kuptim më të drejtë të historisë sonë dhe të nxjerrim mësime të vlefshme për të ardhmen.