Agim Lika: Profesor Xheladin Sh. Subashi

Profesor Xheladin Sh. Subashi – Studiuesi i kujtesës historike dhe mbrojtësi i identitetit kulturor të Trevës  Vorë–Prezës

"Për vendlindjen, tërë mundin; për historinë, tërë shpirtin."

— Profesor Xheladin Sh. Subashi

Nga Agim Lika

Poet, historian e studiues

Në panoramën e studiuesve dhe krijuesve shqiptarë që kanë ditur të ndërthurin me dinjitet misionin e edukatorit me pasionin e kërkuesit shkencor dhe ndjeshmërinë e krijuesit letrar, Fisnikëria e Tiranës, Profesor Xheladin Sh. Subashi zë një vend të veçantë. Ai përfaqëson modelin e intelektualit që nuk e sheh dijen si privilegj personal, por si një mision në shërbim të shoqërisë, kulturës dhe brezave që do të vijnë.

Çdo studiues ndërton gjatë jetës së tij një fushë kërkimi, një metodë pune dhe një sistem vlerash që e veçon në komunitetin akademik. Në rastin e Profesor Subashit, ky identitet është formësuar nga ndërthurja harmonike e tri dimensioneve themelore: pedagogut, historianit dhe krijuesit letrar. Këto nuk zhvillohen si fusha të shkëputura, por plotësojnë njëra-tjetrën, duke krijuar profilin e një personaliteti që e ka konsideruar dijen si shërbim publik dhe kulturën si përgjegjësi qytetare.

Për plot dyzet e katër vjet ai i shërbeu arsimit shqiptar si mësues, drejtues shkolle dhe më pas si specialist në INSTAT, duke ndërtuar një profil profesional të mbështetur mbi kompetencën shkencore, kulturën pedagogjike dhe përkushtimin ndaj formimit të brezave të rinj. Veprimtaria e tij u vlerësua me medaljen "Naim Frashëri" të Klasit II, akorduar nga Presidiumi i Kuvendit të Shqipërisë, si dhe me titujt "Krenaria e Tiranës", "Nderi i Kombit" dhe "Ambasador për Paqen", vlerësime që dëshmojnë autoritetin e tij profesional, moral dhe qytetar.

Megjithatë, personaliteti i Profesor Subashit shpaloset më gjerësisht përmes veprimtarisë së tij kërkimore. Ai është ndër ata studiues që kanë kuptuar se identiteti i një kombi nuk mbështetet vetëm mbi ngjarjet e mëdha historike, por edhe mbi kujtesën e trevave, komuniteteve dhe njerëzve që kanë ndërtuar historinë e përditshme. Për këtë arsye, pjesa më e rëndësishme e krijimtarisë së tij shkencore i kushtohet krahinës Vorë–Prezë, një hapësirë historike që ai e ka trajtuar me seriozitet metodologjik, përgjegjësi qytetare dhe ndjeshmëri kulturore.

Në një kohë kur historiografia shqiptare është përqendruar kryesisht te figurat kombëtare dhe ngjarjet madhore, Profesor Subashi zgjodhi një drejtim tjetër: historinë lokale. Kjo zgjedhje nuk përbën thjesht një orientim tematik, por një filozofi kërkimore që e konsideron historinë e çdo treve si një gur themeli të historisë kombëtare. Përmes këtij këndvështrimi, ai ka dëshmuar se identiteti kombëtar ndërtohet mbi identitetet lokale dhe se kujtesa e një vendi fillon nga kujtesa e komuniteteve që e përbëjnë atë.

Veprat e tij nuk janë vetëm botime historike në kuptimin tradicional të fjalës. Ato përbëjnë një arkiv të gjallë të kujtesës kolektive, ku dokumenti arkivor, dëshmia gojore, tradita popullore dhe analiza shkencore bashkëveprojnë për të rindërtuar të kaluarën me objektivitet dhe besueshmëri. Autori nuk kufizohet në regjistrimin e fakteve, por synon të interpretojë proceset historike, të shpjegojë marrëdhëniet ndërmjet tyre dhe të nxjerrë në pah rolin që kanë luajtur njerëzit e zakonshëm në zhvillimin e krahinës së tyre. Pikërisht kjo qasje e dallon veprën e tij nga kronikat përshkruese dhe e afron me studimet moderne të historisë sociale dhe kulturore.

Një vend të rëndësishëm në krijimtarinë e tij zë edhe studimi i trashëgimisë kulturore. Në një epokë globalizimi, ku shumë elemente të kulturës tradicionale rrezikojnë të zbehen ose të humbasin, puna e Profesor Subashit merr vlerën e një akti të ndërgjegjshëm për ruajtjen e identitetit kulturor. Ai dokumenton zakonet, traditat, toponiminë, monumentet, jetën shoqërore dhe elementet e trashëgimisë materiale e shpirtërore, duke i shndërruar ato në pjesë të memories së shkruar të kombit.

Kontributi i tij pasqyrohet në shtatëmbëdhjetë vepra, të cilat përfshijnë tetë libra me karakter historik, organizativ dhe etnografik kushtuar krahinës Vorë–Prezë, dy studime mbi trashëgiminë kulturore dhe shtatë vëllime poetike. Kjo krijimtari dëshmon jo vetëm një autor me kulturë të gjerë, por edhe një studiues me metodologji të konsoliduar, i aftë të ndërthurë rigorozitetin shkencor me ndjeshmërinë artistike.

Dimensioni letrar përbën vazhdimësinë organike të veprimtarisë së tij studimore. Në poezinë e Profesor Subashit spikasin dashuria për vendlindjen, respekti për njeriun e zakonshëm, përkushtimi ndaj kujtesës historike dhe besimi se kultura mbetet themeli më i qëndrueshëm i identitetit kombëtar. Poezia e tij buron nga përvoja jetësore dhe nga lidhja e fortë me historinë, natyrën dhe njeriun. Ajo shmang retorikën e zbrazët dhe mbështetet te sinqeriteti i ndjenjës, duke krijuar një dialog të qetë meditativ me lexuesin.

Një nga tiparet më të çmuara të personalitetit të Profesor Subashit është ndërthurja e studiuesit me humanistin. Përtej botimeve dhe vlerësimeve publike, ai ka ditur të ndërtojë ura bashkëpunimi me studiues, krijues dhe dashamirës të historisë, duke ndarë përvojën dhe dijen me bujari. Ai mishëron virtytet më të mira të intelektualit shqiptar: thjeshtësinë, fisnikërinë, korrektësinë dhe gatishmërinë për të ndihmuar të tjerët.

Edhe unë kam pasur privilegjin ta kem mik dhe bashkëudhëtar në kërkimet e mia kushtuar krahinës së Ishmit. Mbështetja e tij profesionale, këshillat e mençura dhe gatishmëria për të ndarë përvojën e fituar ndër vite kanë qenë një ndihmë e vyer në rrugëtimin tim si studiues. Kjo marrëdhënie dëshmon një nga virtytet më fisnike të Profesor Subashit: bindjen se dija e fiton vlerën e saj më të lartë vetëm kur ndahet me të tjerët dhe vihet në shërbim të shoqërisë.

Në këtë këndvështrim, Profesor Xheladin Sh. Subashi përfaqëson modelin e intelektualit që ndërton, dokumenton dhe edukon. Ai dëshmon se historia nuk është vetëm rrëfim për të kaluarën, por themel i vetëdijes qytetare dhe i identitetit kombëtar. Ndërsa letërsia e tij i jep zë botës së ndjenjave, studimet historike i japin zë kujtesës. Këto dy dimensione plotësojnë njëri-tjetrin dhe formojnë portretin e një personaliteti që i ka shërbyer me dinjitet arsimit, kulturës, historiografisë dhe letërsisë shqiptare. 

Figura e Profesor Xheladin Sh. Subashi dëshmon se madhështia e një intelektuali nuk matet vetëm me numrin e librave të botuar apo me titujt e fituar, por mbi të gjitha me gjurmën që lë në ndërgjegjen kulturore të shoqërisë. Ai mbetet kronikani i kujtesës historike të trevës së tij, mbrojtësi i trashëgimisë kulturore, poeti i ndjeshmërisë njerëzore dhe edukatori që, me urtësi, fisnikëri dhe përkushtim, ka lënë një trashëgimi të çmuar për kulturën shqiptare.

Në një kohë kur kujtesa historike shpesh sfidohet nga harresa, puna shumëvjeçare e Profesor Xheladin Sh. Subashit fiton një vlerë edhe më të madhe. Ajo mbetet një dëshmi se studiuesi i vërtetë nuk kufizohet në interpretimin e së kaluarës, por ndërton ura midis brezave, ruan identitetin kulturor dhe pasuron ndërgjegjen kombëtare. Pikërisht për këtë arsye, emri dhe vepra e tij zënë një vend të merituar në historinë e studiuesve bashkëkohorë shqiptarë.

"Historia e një kombi nuk shkruhet vetëm nga kronikat e ngjarjeve të mëdha, por edhe nga ata studiues që, me durim, ndershmëri dhe përkushtim, mbledhin copëzat e kujtesës së vendlindjes dhe i shndërrojnë në pasuri kombëtare. Profesor Xheladin Sh. Subashi është një prej këtyre personaliteteve. Përmes veprës së tij ai ka dëshmuar se dashuria për vendlindjen nuk mbetet një ndjenjë romantike, por shndërrohet në punë shkencore, në dokumentim serioz dhe në shërbim ndaj brezave. Kjo është arsyeja pse emri i tij do të mbetet i lidhur jo vetëm me historinë e Vorë–Prezës, por edhe me historinë e historiografisë lokale shqiptare, si një studiues që i dha kujtesës një zë të qëndrueshëm dhe identitetit një themel të dokumentuar".

Metodologjia kërkimore dhe kontributi historiografik i Profesor Xheladin Sh. Subashi

Një nga tiparet më përfaqësuese të veprimtarisë shkencore të Profesor Xheladin Sh. Subashi është rigoroziteti metodologjik që karakterizon qasjen e tij ndaj kërkimit historik. Në një fushë ku historia lokale është trajtuar shpesh në mënyrë kronikore ose përshkruese, ai ka ndërtuar një model kërkimi të mbështetur mbi verifikimin e burimeve, analizën kritike dhe interpretimin shkencor të fakteve. Kjo qasje e largon veprën e tij nga rrëfimi tradicional dhe e afron me standardet bashkëkohore të historiografisë.

Në themel të metodës së tij qëndron bindja se historia nuk është vetëm një renditje kronologjike ngjarjesh, por një proces kompleks marrëdhëniesh shoqërore, politike, ekonomike dhe kulturore. Për këtë arsye, studimet e tij nuk kufizohen në dokumentimin e së kaluarës së  krahinës Vorë–Prezë, por synojnë ta vendosin atë në kontekstin e zhvillimeve të përgjithshme të historisë shqiptare. Krahina nuk trajtohet si një hapësirë e izoluar, por si pjesë organike e proceseve që kanë ndikuar në formësimin e identitetit kombëtar.

Një nga vlerat më të spikatura të metodologjisë së Profesor Subashit është respekti i pakompromis ndaj burimit historik. Dokumentet arkivore, literatura shkencore, tradita gojore, kujtesa familjare dhe dëshmitë e bashkëkohësve nuk përdoren si materiale të pavarura, por ballafaqohen vazhdimisht me njëra-tjetrën përmes analizës krahasuese. Ky proces kritik synon të shmangë subjektivizmin dhe të ndërtojë përfundime të mbështetura mbi argumente të verifikueshme. Pikërisht kjo disiplinë metodologjike i jep veprës së tij besueshmëri shkencore dhe e bën atë një referencë të rëndësishme për studiuesit e historisë vendore.

Një tjetër veçori e rëndësishme e kërkimit të tij është zgjerimi i subjektit të historisë. Përtej figurave të njohura dhe ngjarjeve të mëdha, Profesor Subashi i kushton vëmendje komunitetit si bartës i proceseve historike. Në veprat e tij gjejnë vend mësuesit, luftëtarët, bujqit, artizanët, familjet e vjetra dhe njerëzit e zakonshëm, të cilët paraqiten si aktorë të rëndësishëm të zhvillimit ekonomik, shoqëror dhe kulturor të krahinës. Në këtë mënyrë, historia fiton një dimension antropologjik dhe social, duke u shndërruar në histori të një bashkësie njerëzore dhe jo vetëm të elitave.

Po aq domethënëse është edhe qasja ndërdisiplinore që karakterizon studimet e tij. Për Profesor Subashin, trashëgimia kulturore nuk përbën një fushë të veçuar nga historia, por një pjesë organike të saj. Monumentet, objektet e kultit, arkitektura tradicionale, toponimia, zakonet, folklori dhe format e jetës shpirtërore interpretohen si dëshmi historike me vlerë të barabartë me dokumentet arkivore. Kjo metodë e pasuron analizën historiografike dhe krijon një tablo më të plotë të zhvillimit të krahinës ndër shekuj.

Një dimension tjetër me rëndësi është funksioni edukativ i veprës së tij. Përmes dokumentimit të kujtesës historike dhe trashëgimisë kulturore, Profesor Subashi kontribuon në formimin e vetëdijes historike të brezave të rinj. Veprat e tij dëshmojnë se identiteti kombëtar nuk ndërtohet mbi abstraksione ideologjike, por mbi njohjen e rrënjëve historike, të traditave dhe të trashëgimisë së çdo treve shqiptare. Në këtë kuptim, historia shndërrohet jo vetëm në objekt  studimi, por edhe në instrument edukimi qytetar.

Kontributi historiografik i Profesor Xheladin Sh. Subashi nuk duhet vlerësuar vetëm përmes numrit të botimeve apo larmisë tematike. Vlera e tij kryesore qëndron në krijimin e një modeli kërkimi për historinë lokale, të mbështetur mbi standarde të mirëfillta shkencore. Ai dëshmon se edhe historia e një krahine mund të trajtohet me të njëjtin rigorozitet metodologjik, me të njëjtën përgjegjësi akademike dhe me të njëjtën objektivitet si historia kombëtare.

Për këtë arsye, veprimtaria e tij përfaqëson një pasuri të rëndësishme të historiografisë shqiptare. Ajo u shërben historianëve, studiuesve të trashëgimisë kulturore, pedagogëve, studentëve, institucioneve arsimore dhe kulturore, si edhe çdo lexuesi që dëshiron të njohë më mirë rrënjët historike të vendit të tij.

Si përfundim, mund të thuhet se Profesor Xheladin Sh. Subashi ka ndërtuar një vepër historiografike me vlera të qëndrueshme shkencore dhe kulturore. Duke dokumentuar me përkushtim historinë dhe trashëgiminë e krahinës Vorë–Prezë, ai ka lënë një testament intelektual që do të vazhdojë të shërbejë si burim i rëndësishëm për kërkimet e ardhshme, për ruajtjen e kujtesës historike dhe për pasurimin e identitetit kulturor shqiptar.

Poetika midis kujtesës historike, humanizmit dhe identitetit kulturor

Poetika e Profesor Xheladin Sh. Subashi ndërtohet mbi një marrëdhënie organike ndërmjet përvojës jetësore, kujtesës historike dhe ndjeshmërisë artistike. Ajo nuk lind nga një estetikë e shkëputur prej realitetit, por nga një dialog i vazhdueshëm me historinë, njeriun dhe  kohën. Në universin e tij poetik, fjala merr një funksion të dyfishtë: estetik, si mjet i krijimit artistik, dhe etik, si bartëse e kujtesës, e përgjegjësisë dhe e vlerave njerëzore.

Formimi i autorit si pedagog, historian dhe studiues i trashëgimisë kulturore ka ushtruar ndikim të drejtpërdrejtë mbi strukturën e poezisë së tij. Për këtë arsye, vargu i tij ruan një ekuilibër të natyrshëm ndërmjet emocionit lirik dhe reflektimit intelektual. Poezia nuk mbetet vetëm shprehje e përjetimeve personale, por bëhet një mënyrë për të interpretuar përvojën njerëzore në dritën e historisë dhe të kujtesës kolektive.

Një kategori themelore e kësaj poetike është kujtesa. Në krijimtarinë e Profesor Subashit ajo nuk paraqitet si nostalgji pasive, por si një forcë shpirtërore që garanton vazhdimësinë e identitetit. E kaluara nuk idealizohet dhe as

mitizohet; ajo trajtohet si burim përvoje, urtësie dhe vetëdijeje historike. Kjo e bën poezinë e tij një dialog të pandërprerë ndërmjet brezave dhe një urë lidhëse midis traditës dhe bashkëkohësisë.

Po aq qendrore është edhe vendlindja. Në poezinë e tij ajo tejkalon kuptimin e një hapësire gjeografike dhe shndërrohet në simbol të rrënjëve shpirtërore, të kujtesës dhe të përkatësisë kulturore. Peizazhi, njerëzit, zakonet dhe historia lokale marrin funksion simbolik, duke e ngritur vendlindjen në nivelin e një metafore të identitetit kombëtar. Në këtë aspekt, krijimtaria e tij lidhet natyrshëm me traditën më të mirë të poezisë shqiptare, ku dashuria për atdheun buron nga njohja e thellë e vendlindjes.

Humanizmi përbën boshtin etik të kësaj poetike. Në qendër të saj qëndron njeriu me jetën e tij të

zakonshme, me sakrificat, shpresat dhe dinjitetin moral. Figura e prindit, e mësuesit, e mikut, e punëtorit dhe e familjes trajtohet me respekt të veçantë, duke dëshmuar se madhështia njerëzore nuk qëndron te heroizmi spektakolar, por te ndershmëria, puna dhe dashuria. Ky humanizëm shfaqet i qetë, i matur dhe larg retorikës patetike.

Një dimension origjinal i krijimtarisë së tij është ndërthurja ndërmjet historisë dhe poezisë. Si historian, autori e njeh të kaluarën përmes dokumentit; si poet, ai e rikthen atë në jetë përmes emocionit artistik. Në këtë mënyrë, historia fiton frymë njerëzore, ndërsa poezia bëhet një formë e kujtesës emocionale. Dokumenti dhe metafora bashkëjetojnë në harmoni, duke krijuar një poetikë që ruan njëkohësisht vërtetësinë historike dhe fuqinë estetike.

Në planin stilistik, Profesor Subashi mbështetet në një poetikë të qartësisë dhe komunikimit. Gjuha e tij është e natyrshme, e pastër dhe e përmbajtur. Figuracioni nuk përdoret si zbukurim formal, por si mjet për të thelluar mendimin poetik. Metafora, simboli, krahasimi dhe personifikimi burojnë organikisht nga përvoja jetësore dhe i shërbejnë ndërtimit të kuptimit artistik. Kjo e bën poezinë e tij të komunikueshme, pa cenuar vlerat estetike.

Edhe ritmi i vargut pasqyron botën e tij të brendshme. Ai është meditativ, i qetë dhe refleksiv, duke krijuar një atmosferë dialogu ndërmjet poetit dhe lexuesit. Poezia nuk kërkon efektin e menjëhershëm emocional, por synon të zgjojë mendimin dhe ndjeshmërinë përmes sinqeritetit dhe autenticitetit të përjetimit.

Në planin estetik, poetika e Profesor Xheladin

Sh. Subashi mund të përkufizohet si një poet i kujtesës, identitetit dhe humanizmit. Ajo ndërton ura ndërmjet historisë dhe letërsisë, ndërmjet dokumentit dhe emocionit, ndërmjet përvojës individuale dhe ndërgjegjes kolektive. Pikërisht në këtë ekuilibër qëndron origjinaliteti dhe qëndrueshmëria e saj artistike.

Profesor Xheladin Sh. Subashi nuk shkruan për të imponuar ide, por për të nxitur reflektimin; nuk e idealizon të kaluarën, por e shndërron atë në përvojë dhe mësim; nuk mbështetet te retorika e fjalës së bujshme, por te forca morale e fjalës së ndershme. Kjo është arsyeja pse krijimtaria e tij poetike zë një vend të respektuar në letërsinë bashkëkohore shqiptare, si një poezi që buron nga jeta, ushqehet nga historia dhe mbetet besnike ndaj njeriut.