UDHA E DHIMBJES


Resmi Osmani Novelë

UDHA E DHIMBJES

Martirëve të Çamërisë

I

Ata sapo ishin ulur për të drekuar, kur hyri befas vëllami Jorgji, nga Kartereza, i tromaksur e çere prishur.Erveheja, nusja e shtëpisë, për t’i bërë nderimin mikut, u ngrit nga sofra.

-U bëftë mirë!

-Mirë se erdhe. Urdhëro të hamë.

Jorgji rrinte më këmbë pa folur. Djersa i kullonte nga hunda pikë pikë. Dukej që një siklet i madh e mundonte, por as ulej as fliste. Ndërkaq familja po hante drekën.Erveheja që mbeti më këmbë, e ftoi sërish mikun:

-O shqiptar, është vakt dreke,na gjete në sofër, urdhëro e ulu dhe ha dy kafshata bukë me këto që na ndodhen.

- Nuse, të kam rixha, mua mos më thuaj shqiptar se jam elinos, more vesh?- E gjithë kjo u shqiptua me zëmëratë.

Erveheja bëri të çuditurën: po kjo ç’të ishte? Shqiptar e bir shqiptari, ngaqë e quanin Jorgji dhe shkonte në kishë, e thoshte shkoqur e shqip që ishte grek! Po neise, puna e tij.

Tahiri, e pikasi që vëllami kish ardhur mbase t’i jepte një lajm tronditës, por jo në sy të grave dhe fëmijëve.Ai u ngrit nga sofra, e zuri vëllamin për dore dhe dolën në hajat. Bëri kujdes ta mbyllte derën që biseda të mos u arrinte në veshë.

- Qofshi ju që u hahet! E more vesh se ç’bëri Zerva në Paramithi?

-Diç më kanë zënë veshët, po jo të saktë. Fjalë thuhen shumë, po s’kam dashur tu zë besë. Thua të jenë të vërteta?

-Zerva ka rënë si kasapi në tufë, me hanxhar në dorë. S’ka pyetur as për pleq, as për fëmijë, as për gra. I ka shkuar në thikë e në plumb gjithsa i kanë dalë përpara. Sokaqet dhe kalldrëmet janë larë me gjak. Ka çarë barqet e grave dhe ka nxjerrë fëmijën, vajzat e reja i kanë çnderuar. Mos e pyet, kataklizmo, si dita e kiametit. Këto që t’i them, besoji se m’i tha Vasili që kish qëlluar atje për pazar e i kish parë me sytë e tij.

Tahiri mbeti pa fjalë.

-Thua ta lërë me kaqë?

-As mos e shko në mëndje. Vëndi është pa qeveri. Digjet i njomi me të thatin, i pafajshmi me të fajshmin. Tani që s’ka kush i del përpara, nuk nxitohet, do t’i marrë me radhë çamofshatrat myslymane dhe kasabatë. Ka niet ta pastrojë tërë Çamërinë një herë e mirë, të mos mbetet këmbë myslymani shqiptar. Hem i vret e i përzë, hem u merr mall e gjë. Gjith ky gjak i derdhur në Paramithi, është për të ngjallur lemeri e frikë për jetën.Që njerëzia të marrë arratinë nga sytë këmbët. Kush nuk ikën, vritet në vend ,shkohet në plumb e në hanxhar, shtëpitë plaçkiten dhe u vihet zjarri. Ka me vete për këtë thertore, kasapë kretezë, të liruar nga hapsanat, dhe plot pushtër e bashto, të hurit e të litarit.

-Si i bëhet?

-Nga ne mos prisni t’u dalim krahë. E para, ata s’falin kënd. Në Paramithi, e vranë avokat Spiro Çallukën që u doli krah bashkqytetarëve të tij. Merret vesh, kjo është bjeri derës të ndiejë qilari. E dyta ne jemi të pakët e të paarmatosur. Pastaj, pas vrasjes së Papajt, plak dhe njeri i perëndisë, Kartereza u bën fajtorë fshatçe dhe u mban mëri.

- Nuk e keni mirë. Faji i një njeriu, që dihet kush është dhe pse e bëri atë që bëri, nuk mund t’i bëhet barrë një fshati të tërë. Ne kemi rrojtur në vëllamëri e kumbari. Po neise, tjetër hall ky që na ka zënë. Ç’mëndje më jep?

-Të ikësh, një sahat e më parë. Ngri familjen dhe merr udhën për në Shqipëri. Tjetër s’ke ku shkon.

-Eh, fjalë goje, kollaj ta thuash. Po shtëpia, katandia, malli, gjëja, puna e një jete të tërë, si mund të ngarkohen në samarin e një kali? Pastaj pse duhet të marr nga sytë këmbët në arrati, kujt i kam bërë keq, kujt i kam hyrë në hakë? Kam parë vetëm punën time. Kujt duhet ti trembem, ngase duhet të ruhem, përse duhet të kem frikë?

-Po që të syrgjynosën në Mitilin, ku mund të kishe lënë jetën, ç’faj kishe, e ke pyetur veten?

-Tjetër gjë ajo.

-Jo tjetër, po e njëjta. Çamo- myslymanët, qeveritë as i kanë dashur e as i duan. Luftës po i vjen sosja, Zerva lan hesapet dhe i lan me gjak .As mos kërko, as mos prit të drejtë.E drejta është me me të fortin.Te dora që mban syngjinë dhe vringëllin hanxharin.

-Duhet të mendohem. Pastaj të shohim, çfarë do të bëjnë edhe të tjerët.

- Mirë, bëj si të thotë koka. Rri e priti. Do të vijnë e ty do të lidhin te ulliri i oborrit. Në sy tënd do të çnderojnë vajzën. Ervehesë do i shqyejnë veshët për të marrë vathët e florinjtë, do ti presin gishtat për të marrë unazat, do ti çajnë barkun dhe do ti nxjerrin fëmijën, pastaj do ti shkojnë djemtë në hanxhar. Të gjitha këto në sy tënd, në fund do ti vënë flakën shtëpisë dhe do të heqin kokën ty.

Jorgji fliste ngadalë e shkoqur, me dhimbje të brendshme, si t’i përfytyronte të gjalla pamjet, ashtu si do të ndodhnin, në mos më keq. Nuk e shihte në sy, dukej sikur fjalët ja drejtonte, hapësirës, qiellit dhe erës.

Tahiri u trondit. Fjalët e vëllamit kullonin gjak, dhimbje, lebeti, në to kosa e vdekjes korrte jetët e njerëzve të tij. Shikimi iu err dhe gjunjët iu prenë. Shkundi kryet dhe pamjet e lemerishme të fanepsura u tretën.

-Si t’i nxë goja dhe mi thua këto fjalë të mynxyrshme?

-T’i them që t’i dish, por edhe se të dua. Duhet t’i besosh. Kjo nuk është luftë. Nuk kia palë që luftojnë,nuk ka front.Tani në ikje të gjermanit, lukunia e ujqërve zerviste ka rënë mbi tufën e deleve pa bari. Gjaku po rrjedh lumë, dhe ata nuk do ndalen deri sa të ikë apo të bjerë nën plumb e hanxhar edhe këmba e fundit e shqiptarit. Mendohu dhe mos humb kohë.

Jorgji iku më i tronditur se sa kur kishte ardhur.

Tahiri e përcolli deri te porta jashtë oborrit.

II

Në vend të kronikës: lajmet që sillte era.

Kohë lufte.

Fund qershori. Në lëmenj po shihej gruri, ishin pjekur fiqte e lashtë dhe qershitë ,në stane qetheshin delet, në ara seliteshin bimësia. Kohë pune. Por në ditët e kthiellta e plot dritë, në malet e Sulit ishte shfaqur një re e zezë, kishte shkrepur rrufeja, binte erë squfur si në portat e ferrit.Ishte hapur qielli dhe nga retë e zeza zbriti kalorësi i tretë i apokalipsit mbi kalin çil. Në vend të gjuhës në gojë kishte flakën e rrufesë, në dorën e djathtë shpatën, në të majtën kryqin. Nga sytë i dilte flakë,në zemër i vlonte urrejtja, etjen e tij e shuanin vetëm jetët e shkimura, lumenjtë e gjakut shqiptar.Këtë pjellë të keqe, si të dalë nga barku i kuçedrës e quanin Napoleon Zerva. Pas tij vinin pesëmbëdhjetë mijë djaj të zinj,të armatosur me thika e hanxharë, me kryqin varur në qafë,me bekimin e kishës, të etur për gjakun e fendrruarve,që kishin këmbyer kryqin me gjysmë hënën, e që flisnin në tokën greke një gjuhë tjetër atë alvanose, të huaj e të pakuptueshme. Dënimi ishte dhënë: Me vdekje, me plumb, thika e hanxharë, me zjarr e hekur,shkretim e gur mbi gur, vdekje për të gjithë, pa dallim: foshnje e pleq, gra e burra, vajza e djem. Pa mëshirë, me urrejtje, pa u dridhur dora, pa keqardhje. Urdhëri ishte i prerë: Çamëria të pastrohej nga kolera shqiptare, një operacion higjienik, ishte tokë greke e fituar me gjak dhe duhet tu kthehej grekëve, me çdo çmim, njëherë e mirë.Aleluja!

Kalorësit e apokalipsit zbritën në Paramith ,natën, tinëzisht,egërsisht, si kasapët në thertore. Në hanxhar, në plumb, në zjarr.Kokat ranë nga trupat dhe u rrokullisën në kalldrëmet, u çanë barqet dhe u nxorën fëmijët, nuset dhe gratë u përdhunuan pastaj u pushkatuan, të grumbulluarve në Xhami iu vu zjarri. Nuk u pyet as për pleq e plaka, as fëmijë, as për burra e gra,as për shenjtëri e Perëndi. Në hanxhar, në plumb e zjarr, të dridhej fëmija nga llahtara në bark të nënës. Të vrarët arritën në mbi gjashtëqind. Në pirgje,mbetën pa varrosur. Gjakun e derdhur e lëpinin qentë. Kush arriti të shpëtonte mori arratinë drejt golgotës,i ndjekur nga plumbat, duke mbajtur mbi shpinë kryqin e vet.

Kjo ishte dita e pare e apokalipsit, vetëm fillimi.

* * *

Karvanet janë vënë në ikje.

Kush më heret e kush më vonë, mëhallë pas mëhalle,rrëmujshëm në panik, Mazreku, që kishte mbi treqind shtëpi, po shkulej.Furtuna e luftës së pashpallur i kishte vënë përpara, si pemët që shkulen nga toka, por rrënjët mbeteshin aty, jetë e mot, thellë në tokën atërore.

Të Dobratit; Tahiri, Mameçi,Qamili, që ishin nga një vatër e një gjak dhe gjitonët, Mehmeti, Sakua , Rasimi e të tjerët, që ishin të lidhur me miqësi e krushqi, e lanë të niseshin ndaj të gdhirë.

Në samarët e kuajve u ngarkua më e domosdoshmja, ca të tjera u bënë dengje për ti marrë në shpinë. Edhe për fëmijët që mund të ecnin vetë u bë nga një bohçe.

Familja u grumbullua në oborr.Tahiri po i vërente me mallëngjim: nanë Memeja, kaluar të gjashtëdhjetat, por ende e forte, kapedane, e nderuar në familje dhe jashtë saj, që ai e donte i bindej dhe e nderonte si asnjë tjetër. Për të ajo kishte qënë nënë dhe at. Erveheja, e shoqja, që kishte një moshë me të, e hijshme, mentare, fjalëpakët e punë shumë, zonjë e shtëpisë, ishte e rënduar nga shtatzënia. Pas ikjes së familjes së saj në Turqi, ajo gjithë dashurinë e kish hedhur mbi të dhe fëmijët. Fëmijët, të lindur në dy e dy vjet njeri pas tjetrit, tre djemtë dhe dy vajzat. Më i madhi,Osmani , që i kishte vënë emrin e tet, dymbëdhjetë vjeç dhe e mbesa jetime, Fatimeja, ebukur dhe kanakare që po çelte si trëndafil. Ai e donte atë veçan gjithë të tjerëve , sapo kishte shkelur në të pesëmbëdhjetat. U ndje ligsht. Ishte përgjgjës për fatin dhe jetën e tyre. Ata e shihnin në dritë të syrit, e dëgjonin dhe i bindeshin.

U nisën në vëngjillë,kur pluhuriza e dritës sapo ish derdhur mbi tisin e natës. Mbajtën këmbët për të fundit herë në oborr. Psherëtima, të qara, dhimbje e lot si në përcjelljen e nje xhenazeje. Tahiri i pa përherë të fundit, me ndjenjën e thellë të braktisjes, i hodhi sytë shtëpisë së madhe të gurtë që fekste nga bardhësia e gëlqeres. Ishte shtëpia ku i kishte rënë koka, i kishin lindur të pesë fëmijët dhe kishte shkuar tridhjet e dy vjet të jetës. Rethohej nga avllia e lartë e mbushur me zgjoje bletësh. Në oborr fiqtë që kur piqeshin kullonin mjaltë, oborri shtruar me rrasa të gurta, më tej ullishta,vreshti dhe arat që i kishte larë me djersë.Ndjeu shtrëngesë në zemër, një komb iu mblodh në grykë dhe iu meh fryma. Aty linte pas një pjesë të jetës dhe shpirtit të tij.

Si të parandjenin braktisjen, qetë bulurisnin në ahur dhe qeni i shtëpisë, lidhur me zinxhir nisi të angullijë përzishëm. Do të vinte Jorgji t’i merrte.Stanin e dhenve ja besoj Mitros,bariut që kishte vite që i ruante.

Karvanet u nisën. Në ag të ditës, përngjasonin me vargane të zeza milingonash kur mbartnin ca farëza për në fole. Ata kishin hedhur mbi shpinë dengjet, por pa ditur për ku. Foletë e tyre ishin braktisur e mbetur shkretë.

O njerëz,rrënjëshkulur nga furtuna e luftës,të vënë përpara nga mizoria, ku shkoni? Prapa keni lënë një pjesë të zemrës dhe shpirtit, atë që ishte jeta juaj: shtëpitë në flakë, të kthyera në rrënoja, ku do të vajtojnë kukuvajkat, stanet ku nuk do të blegërijnë më delet por do të ulërijnë ujqërit, ullinjtë e rënduar nga kokrrat që s’do të ketë kush ti vjelë, dheun e dashur të vendlindjes, trashëgimin e etërve dhe gjyshërve, atë që krijuan dhe selitën brezat.Ikni me kokën pas, këmbët janë plumb të rënda.Gjithandej u kanë zënë pusi. Nga të ruheni më parë? U ndjekin plumbat, urrejtja,hija e zezë e vdekjes s’u ndahet asnjë çap, mbiudha e nënudha lagur me gjak, mbjellur me kufoma, ushqim për korba, eshtrat i zbardh dielli, shpirtrat e dhunuar sillen pa gjetur prehje nëpër mjegull e nëpër natë. Netë lemerish, netë shpirtrash, netë makthesh, netë llahtarish. Ditë arratije, dite vuajtjesh, këmbë të gjakosura, gojë të thara nga etja, sy të mjegulluar nga lotet, trupa të drobitur nga lodhja dhe uria. Çamëria e përgjakur ka marrë arratinë.

Netëve i ndjek pas ulërima rrënqethëse e ulqërve.

O jetë njerzore, në ç’skuta ligësie i kishe ruajtur këto vuajtje të skëterrshme?

Ecni dhe vetëm ecni: pa pushim, pa prehje që t’i shpëtoni mynxyrës që iu ndjek. Ecni, po ku shkoni? Ecni, vetëm ecni, drejt veriut si në ëndërr. A thua atje të jetë shpëtimi? Përpara u pret e panjohura, e mbushur me mjegull, ujqër dhe natë. Dhe yjet rrinë e u vështrojnë, ca syresh nga dhimbja për ju shkëputen dhe digjen e vdesin, hëna e përgjakur u bën pak dritë, ca re të rralla nën diell u bëjnë hije.Herë-herë era u flladit ballin e djersitur. Shqiponja këlthet dhimbshëm. Ujqërit , të etur për gjak, ulërijnë nëpër natë, plumbat lenë gjurmë zjarri në errësirë, por ju ecni dhe ecni. Kush bie s’ngrihet më. Netë ujqërish dhe plumbash. Netë e ditë zie e vdekjesh. O shpirt,si s’del por duron!

Udhët, shtigjet, monopatet përcillnin muhaxhirët drejt veriut. Ecnin pa prehje, dit e natë që ti shpëtonin lemerisë. Çdo hap një dhimbje, çdo hap një brengë, çdo hap një rënkim i thellë, çdo hap një vuajtje.Ecnin dhe ecnin si të përhumbur, të dërrmuar nga lodhja, etja urija, por më i rëndë ishte malli: vështrimi përpara, mendimet pas. Përmallimi për pragun e shtëpisë,për gurët dhe drurët, për kujtimet dhe përjetimet, varret e të parëve. Gjith këto u molisnin shpirtin dhe dëshpërimi e malli ulërinte së brendshmi si kambanë mortore. Po të mos ishin lotet dhe ofshamat, zemrat do të plasnin. Por duhej ikur. Jeta ishte e dhimbsur.

Si në jerm kërkonin të dinin fajin e tyre. Faji ishte i rëndë: kishin lindur shqiptarë!

Çamëria po braktisej.Aorta e zemrës së saj ishte çarë,nga të rrahurat e ankthshme dridhej toka, gjaku rridhte lumë.Varkëtari Karont priste e percillte shpirtërat në grykën e Akeronit.Arka e tij po mbushej me të shpejtë.

Lamtumirë Çamëri!

Para tyre hiqnin udhën të tjerë, të tjerë vinin pas. Ikje, braktisje. Tahiri, me një deng shtresash në shpinë, dhe djalin e vogël në krah, ngiste përpara me kapistrën e kalit përdore.Barra ishte e rëndë dhe djersa i kullonte pikë - pikë. Mbi kalë ishte nanë Memeja me mbesën e vogël që si kishte mbushur tre vjeçe. Prapa vinin të tjerët: Hatixheja, që zvarriste shtatzëninë e saj, mbesa Fatimeja, që I kishte mbushur të pesëmbëdhjetat dhe tre fëmijët e tjerë, më i madhi dymbëdhjetë dhe dy të tjerët nëntë e shtatë vjeç. Pas tyre vinte karvani i kushërinjve dhe bashkfshatarëve.

Ecnin dhe ecnin, me shpirt në dhëmbë, kur mbi kokë vërshëllenin plumbat, vraponin, hiqeshin zvarrë.Kalonin anash fshatrave të braktisur, dukeshin dyert e shkallmuar që i përplaste era dhe ndihej era e shkrumbit. Nga të ecurit këmbët kullonin gjak.Buzët e thara e të çara nga etja e urija mezi mërmërisnin:

“O Zot,çtë kemi bërë që na dënove kaq rëndë?!”....

Dikur, në buzëmbrëmje qëndruan pranë një pusi. Pinë ujë drejt e nga kova si të limaksur. Aty kishin qëndruar edhe të tjerë para tyre.Të qarat e foshnjave ishin rrënqethëse, sado nduknin gjinjtë e nënave, nuk gjenin për të Pirë. Në gjinjtë e nënave të reja, qumshtin e kishte shterrur vreri i vuajtjeve.Të sëmurët lëngonin. Pleqtë s’i mbanin më gjunjët, shumë syresh mbeteshin dhe vdisnin rrugëve. I varrosnin si të mundeshin e ku të mundeshin. Bashkë me të vdekurit varrosnin edhe një pjesë të qënies së tyre. Kush vdiste ishte varrhumbur.

Fjetën aty, nën qiell të hapur. I zuri gjumi si të vdekur.

Taipi u zgjua sapo fiskaja e dritës u duk në lindje. Zogjtë cicërinin. Frynte erë e lagësht,dukej se do te sillte shi. Pa të shoqen, ajo ishte syhapur.Nuk i kishte ndodhur asnjë herë ta gjente fjetur kur ai zgjohej mëngjeseve. Ajo qëndroi ndenjur pastaj u ngrit.Pas saj u ngrit duke rënkuar nga dhimbja e eshtrave edhe nanë Memeja, me një velenxë hedhur shpatullave. Tahiri mblodhi ca shkarpa dhe ndezi zjarrin.Vuri tre gurë e mbi ta tenxheren me ujë për të bërë trahanan e mengjesit. Pak e nga pak u zgjuan edhe të tjerët.

Trahanai avullonte dhe kishte aromë të mirë.Hëngrën si të limaksur drejt e në kusi, pa folur. Dëgjohej tringëllima e lugëve. Edhe pa mbaruar sillën, në largësi nga lindja u dëgjuan të shtëna armësh dhe rrapëllima e mitralozit. Bujtësit,që e ndjenë rrezikun, hovën dhe ashtu gjysmë të përgjumur u turrën te dengjet e plaçkave dhe kafshët e barrës.Ti shihje nga larg ngjanin si një tufë milingonash të dalldisura në hyrje të folesë në prag të shtrëngatës.

Tahiri përpara, të tjerët pas. Dielli ishte ne lindje,hijet e gjata ecnin duke u lekundur para tyre dhe dukej sikur ata udhetonin të dyzuar duke shkelur mbi to.

Ecnin dhe ecnin. Hapat e rëndë i përcillnin dhimbjen tokës që i shkonte gjer në zëmër të saj, të dridhurat e tokës si shungullima e tërmetit i përcilleshin qiellit. Edhe yjet e galaktikave dridheshin.

Ishte dhimbje kozmike.

Tahiri me të tjtë dhe të tjerët, ecnin dhe ecnin fshat pas fshati,mbi udhë e nën udhë,shpesh duke çarë mes shkorretave , ferrave e drizave , drejt veriut, aty ku ishte kufiri i Shqipërisë. Ajri ishte i ngosur me rreziqe, e keqja s’dihet se nga vinte, vdekjen tinzare e kishin pas shpine, ajo përgjonte pas pritave me gishtin në këmbëz. S’kishin nga t’i ruheshin e si t’i ruheshin.E vetmja mbrojtje ishte të iknin. Ishte vërtet një mënyrë e turpshme, burrat ndjeheshin si të zënë në faj e të turpëruar, para njeri-tjetrit, por edhe grave dhe bijve e bijave. Por si mund t’i bëhej ballë një ushtrie sulmuese të mirarmatosur që ishte thuajse e barabartë me popullsinë e gjithë krahinës? Fëmijët i këpusnin shpirtin. Qanin nga lodhja. Këmbët u ishin enjtur e gjakosur, këpucët nuk u bënin më punë. Në gjoks i ishte mbledhur një moshkall e shtrëngesë që i mehte frymën, i vinte të sokëllinte e të vinte kujen, por ai ishte burri, babai, mbi të ishin sytë e të gjithëve, prandaj shtrëngonte dhëmbët e kafshonte gjuhën:”Mbaje veten, mor burrë”

III

Në vend të kronikës : lajmet që sillte era.

Është mister sesi përhapen dhe sa shpejt përhapen lajmet qofshin të zakonshme ca më shumë të frikshme.Krahina nuk klishte telegraf, nuk kishte radio, por lajmet përhapeshin me shpejtësinë e dritës, me flakën e zjarreve, qytetet dhe fshatrat i flisnin njëri –tjetrit, fjalët e kobshm