TREGIMI KY KRIJIM I VOGËL LETRAR


Prof. dr. Resmi Osmani

Sprovë


Në vend të sqarimit


Në dhjetë vjet, kam shkruar njëqind e njëzet tregime. Pas kësaj përvoje, besoj më lejohet të jap disa konsiderata. Sipas klasifikimeve të pranuara, gjinitë letrare ndahen në epike, lirike dhe dramatike. Brenda tyre janë nënllojet. Në epiken, si lloje letrare përfshihen: romani, novela, tregimi, skica, poema epike etj. Krijuesit e veprave epike në prozë quhen prozatorë.

Tregimi, ka historine e vet. Thuhet se krijuesi i tregimit ne letërsinë moderne është E.A. Poe. Thuajse nuk ka krijues letrar të prozës që të mos e ketë lëvruar këtë gjini. Tregime kanë shkruar shkrimtarë të njohur si: Mark Tueni, Mopasani, Floberi, Balzaku, Merime, Stendali, Çehovi,Gorki e Tolstoi, Paustovski, Xhek Londoni, Kafka dhe Xhojsi, më vonë Heminguei, Folkneri, Buxati, Moravia, Elin Pelin, Azis Nesini, dhe do të dilte një listë e gjatë. Letërsia e çdo vendi, pa përjashtim ka tregimtarët e saj, shumë prej të cilëve kanë njohje të gjerë ndërkombëtare. Ndër ta kanadezja Alice Munro, qe ka lëvruar vetëm gjininë e tregimit, më 2013, u nderua me çmimin Nobel.


Tregimi në letërsinë tone


Edhe në letërsinë tonë, tregimi ka traditën e vet. Janë të shumtë autorët që e kanë lëvruar me art tregimin: duhen përmendur Mitrush Kuteli, Migjeni, Koliqi, Dhimitër Shuteriqi, Jakov Xoxa, Petro Marko, Dhimitër Xhuvani, Zija Çela, I.Kadareja, Bilal Xhaferri, Nasi Lera, Faik Ballanca, Teodor Laço, Anastas Kondo,Vath Koreshi, Moikom Zeqo, etj. Pas viteve 90-të janë evidentuar Enver Kushi, Mark Simoni, Lazër Stani, Ramiz Gjini, Faruk Myrtaj, Bashkim Shehu, Thani Naqo etj. Këto vite, me tregimin kanë punuar e publikuar një brez i ri tregimtarësh (jo nga mosha): Fatmir Terziu, Kristaq Turtulli, Istref Haxhillari, Vasil Vasili, Myslym Maska, Përparim Hysi, Sotir Athanasiu, Hekuran Halili,Odise Kote, Resmi Osmani, Shefki Hysa, Noke Abilekaj, Kozma Gjergji, Murat Aliaj, Vladimir Muça, Hamit Taka, Eduart Sulollari, Andon Andoni dhe disa krijuese femra: Esmeralda Shpata, Nimfa Hakani, Vjollca Tiku-Pasku, Rudina Beja etj. Ndjesë për ata që s’më kujtohen. Shumë prej tyre i kanë botuar si vëllime më vete ose ne portalet elektronike.


Por përse gjithë ky interesim për tregimin?


Ka disa arsye. Për fillestarët qe provojne veten ne fushen e letersisë, është mundësia e parë e provës për të shfaqur prirjet dhe talentin e tyre , në sendërtimin e kësaj gjinie të vogël letrare, si të thuash pagëzimi i zjarrit, dhe ne rast pëlqimi nga lexuesi, vijimësia për më tej, në të kundërt, për vullnetdobëtit edhe heqje dore.

Për shkrimtarët me përvojë që lëvrojnë gjinitë e gjata, romanin apo novelën, me shumë ngjarje e linja, që kërkojnë kohë për shkrim, shkrimi i tregimeve mbush hapësirën e ndërprerjeve, si një intermexo, një far çlodhjeje që sjell freski dhe mbush kohën që ajo të mos jetë pa produkt. Kaq i pëlqyer ka qënë tregimi, sa ka shkrimtarë që gjith jetën krijuese e kanë bërë objekt të vetëm krijimtarie. Çehovi, gjatë njëzet e pesë vjetëve, shkroi pesëqind tregime e novela! Të tjerë shkrimtarë, vlerësohen kryesisht për tregimet si Paustovski, Elin Pelin, Mitrush Kuteli, Dhimitër Shuteriqi, Sotir Andoni, Anastas Kondo, Lazër Stani etj.

Është një sfidë që duhet ta kalojë çdo autor.

Për lexuesin serioz, që e ka pjesë të edukatës së tij leximin, tregimi, si të thuash është buka e tij e përditshme e tyrezës letrare, që nuk e lodh, i jep kënaqësi, i nxit fantazinë, merr një mesazh dhe përfytyrim ndryshe të një subjekti të cilin nuk e kishte menduar, por edhe stile, kompozicione, teknika shkrimi dhe tipologji që kjo gjini është e aftë të trasmetojë.

Tregimi, sido që gjini e vogël letrare, dallohet për disa veçori të përgjithshme të cilat nga krijuesit duhen mbajtur parasysh:

Gjatësia. Për nga gjatësia, tregimi qëndron midis novelës dhe skicës letrare. Natyrisht, ajo është në varësi të subjektit, nga mundësia e shtjellimit të tij nga autori në kufijtë e disa faqeve e një numri të caktuar fjalësh ku të dalë plotësia e ngjarjes dhe mesazhi i nënkuptuar. Në letërsi, janë të shumtë shëmbujt. Mopasani dhe Floberi e Stendali, kanë pëlqyer tregimin e gjatë, Çehovi, atë të shkurtër. Po kështu edhe Heminguej, gjatësinë e tregimit ia vë në varësi subjektit. Hasen te ai tregimi i shkurtër por edhe i gjatë. Mitrush Kuteli, Dhimitër Shuteriqi, pëlqejnë tregimin e gjatë, që për nga rrëfimi, personazhet dhe ndërlikimi i ngjarjeve, mund të konsiderohen si novela. Si model i tregimit të shkurtër, veç të tjerëve, duhet marrë Migjeni dhe shumë tregime të Moikom Zeqos.

Vihet re që nga shtypi letrar, kërkohet tregimi i shkurtër. Botuesi Mark Simoni, për botimet në “Mapo letrare”(përveç cilësisë) ka vënë kufirin 1200-1700 fjalë, kështu pothuajse edhe gazeta Nacional, Exlibris etj. Në praktikën time shkrimore, ngjarjet e tregimeve, në varësi nga intensiteti i tyre, shtjellohen në kufirin e 2000-5000 fjalëve.Për të disiplinuar veten, më ka ndodhur, që pas nisjes së shkrimit të tregimit,të shkruaj mbylljen,në fund të numrit të faqeve, që është ajo hapsira e lejuar midis fillimit dhe fundit!


Nuk duhet të luajmë me durimin e lexuesit.


Nën këtë trysni, është shfaqur shkrimi i tregimeve të shkurtëra, që më së shumti për nga subjekti dhe kompozicioni nuk plotësojnë kushtet për t’u quajtur tregime, pasi u mungon subjekti, u mungon veprimi, mungojnë personazhet, u afrohen skicave, që kanë si personazh unin, në vetë të parë apo të tretë, pa aksion, mbizotëron një soditje e brendshme, që parashtron përsiatje dhe sentenca psiko-filozofike të një gjendjeje të përcaktuar e spontane, emocionale, disi hermetike simbolike, metaforike e paradoksale të një shpirti të trazuar dhe artit për art. Të vështira për tu kuptuar dhe interpretuar, që duhen lexuar disa herë, që të japin edhe dhimbje koke! Pavarësisht nga kjo, të gjitha kanë të drejtën e “qytetarisë”, pasi janë shprehje e individualiteteve krijuese të akcilit shkrimtar dhe kanë lexues e pëlqyes të tyre.