Syri i keq...




Romani “Syri i keq “ i Jason Goodvin

Kete romancier bashkekohor e kam sjelle ne faqet e “FL “ , me romanin e tij “Portreti i Belinit “. Sot po sjell nje tjeter roman , nga lista e veprave te ketij romancieri . Me gjithse i lindur , ne vitin 1964 , zhvillon tema klasike . Sot po sjell kete roman , qe trajton jeten ne sulltanatet otomane , jeten ne harremet sulltanore , dredhite dhe prapesite e njerzve te administrates se larte , te sqaruara me dialloget artistike te ketij autori te ri , me mentalitet arkaik , ne kuptimin me te mire te kesaj fjale . Romani i Goodvinit eshte sjelle ne shqip , nga shtepia botuse “ SARAS“ ,ne vitin 2014 me shqiperimin e Fari Laskes .

Arsyeja tjeter ,qe e sjell , kete autor , eshte fakti se dhe ne kete roman , personazhi Jashim ,eshte prezent. Eshte po ai qe luante rolin kruesor , ne romanin para ardhes, “Portretin e Belinit “. Sqaroj se tematikat jane krejt te ndryshme . Nuk jane romanet vazhduim i njeri tjetrit .

Ka ndonje rendesi esenciale kjo dukuri ? Une nuk jam shkrimtar , qe ta peshoj dukurine profesionalisht , por gjykoj se sejcili romancier , qe nderton nje personazh te pelqyshem dhe me plastike te qendrushme, mund ta delegoje ne kopje te tjera romanesh , per te plotesuar ngjarje , te ngjashme me romanin e origjines .

Kjo menyre profesionale , nuk eshte shpikur , drejt perdrejte nga Goodvin . E kane perdorur shume autore para ardhes , por autori yne e ka sjelle si perzonazh kryesor , nga fillimi ne fund . Romancieret e dine vete sa vlen kjo metode pune , por ne si lexus, na ndihmon ne rrastin e familjarizimit me personazhin , qe e njohim dhe me te cilin udhetojme dore , per dore , ne dy e me shume volume , te ngjashem me metoden triller , por nuk eshte triller origjinal. I vrojtuar nga ky kend , Goodwin eshte romancier novator . Romanet e tij , jane te lidhura kryesisht me orientin . Te tilla jane librat “ Kohe per caj “ , “Udhetim midis Kines dhe Indise“ . Per librin “Nje histori e Perandorise Osmane “ , gazeta “New York times” shkroi : ”Nje veper e shkelqyer studimore “ . Shumica e romaneve te tij , jane perkthyer ne dyzete gjuhe .

Ne zgjedhjen e tematikave dhe shtjellimin e tyre , na cfaqet si romancier klsik . Konkretisht , ne kete roman pershkruan ngjarje te Perandorise otomane ne vitin 1839 . I pershkruan me kaq hollesi dhe realizem , sikur te jete rritur ne Stamboll , kur dihet , qe eshte qytetar angles , i shekullit te sotem . Pershkruan jeten ne sarajet sullanore , ne harremet , madje analizon procese te rendesishme politike , sic eshte tradhetia e Fevzi Ahmetit .

Jashimi eshte nje desdktiv kopetent , qe heton si shpetohet nje jete , ose si shkaterrohet nje perandori . “Syri i keq” eshte misteri i zemres se Stambollit. Duke qene se koha kur zhvillohen ngjarjet ishte periudha , kur vdiq Sulltani Abdyl Hamiti dhe erdhi ne fron djali i tij trashegimtar . Hamitmexhiti . Nderrim i qeverrisjes shoqerohet me nderrimet e harremeve .

Nga serioziteti i jetes te harremit , gjykohej vet jeta civile ne sulltanat . Vajzat e harremit , pervec robinave , ishin edhe te mobilizuara nga vete krahinat e Perandorise . Rregulli ne Harrem mbahej nga nje numur jo i vogel eunukesh , me detyra specifike , por perseri ndodhi nje incident i rende , ne Harremin e Sulltanit te ri . U gjet e vdekur nje nga vajzat , ne tentative , per te deshtuar shtatzanine . Nuk ishte vetem ngjarje e jashtzakonshme , por dhe e jashtnatyrshme, sepse harremi ruhej dhe administrohej nga eunuke te sigurte . Hetimi i Jashimit , vertetoi se dirigjenti i orkestres se Harremit , italiani , Donixeti ishte i pa tredhur . Incidenti ne Harrem eshte i pa falshem , per te gjithe zinxhirin e eunukeve administratore . Ky epizod mbetet i pa gjykuar , ne roman , por i zbuluar , ne te tera hallkat e hetimit profesionist te Jashimit te famshem .

Simbas atij realiteti sulltanor , harremet jane te organizuara , me nje disipline te hekurt , nen veshgimet e perhereshme te eunukeve dhe organizimi i tyre i ngjan jetes ne konvikte , ku mesohet muzike dhe dije te lidhura me artin dhe fene . Zhvillimi i jetes ne harrem , vezhgohet nga Valideja , nena e Sulltanit te ri dhe gruaja e Sulltanit te vdekur . Hetohet me imtesi c’do kontravajtje e vajzave dhe njerzve , qe jane caketuar , per te vrojtuar , per mbarvajtejen e jetes ne kete pike delikate te sulltanatit . Rreth e qark Harremit , zhvillohen intriga , kundershti , krime, qe ne shumicen e rrasteve jane mostruoze dhe korruptive .

Duke qene se jemi duke gjykuar mbi nje ngjarje te jashtzakonshme , per fillimet e Sulltanit te ri , po shtjellojme edhe ceshtjen e titullit te romanit . Kontravajtjet ne sulltanat hetoheshin , jo vetem nga profesionisti , por dhe nga magjistricat , te cilat incidentet i lidhin me “Syrin e keq “. Legjenda e syrit te keq , eshte e lidhur me misticizmin . Simbas arsyetimit mistik , syri i keq , behet percaketus , per jeten e tashme dhe te arthme te njerzve . Indirket njihej njeriu me syrin e keq . Njerzit , kur e takonin ne rruge , hidhnin sendet , qe mbanin ne dore . Eshte fakt , qe miti i syrit te keq eshte i pranuar nga te gjitha qyteterimet dhe fete e kohes . Duke qene kaq i popullarizuar si mit , mbetet pak vend , per ta kritikuar , ne rrethet sulltanore . Per ta perligjur kete perhapje , romancieri yne i ka kushtuar romanin , qe analizojme . Ky roman ka vlera te spikatura historike . Mistikja perben nje fakt domethenes .

Njgjariet historike i behen te njohura lexusit , nepermjet diallogjeve .Historia dhe letersia nuk zevendesojne njra tjetren , por ndihmojne njera tjetren , duke ruajtur sejcila frymen specifike . Romancieri Goodwin eshte , per t’u marre shembell i trajtimit te temave te mprehta politike dhe historike , nepermjet diallogjeve , shpesh here te diallogjeve te njerzve te thjeshte , por mbi te cilet rendon politika dhe historia .

Me Jashimin , Validene dhe persona te tjere te sulltanatit me te dy harremet , udhetojn ne roman , drejt “Bririt te arte “, dhe diplomati Patrovski , perfaqesus i Polonise , me orgjine nga Bosnja , komandanti i Marines Fevzi Pasha , qe tradhetoi perandorine dhe dhjetra personazhe te tjere episodike . Personazhet e romanit , qe lartpermendem , jane pjese e inganazhit qeverrises te Perandorise . Keta i japin romanit ngjyrimin politik real . Vete titulli i romanit , nuk ta nenkupton kete dukuri te rendesishme te permbajtjes . Ne dukje te krijohet pershtypja se do te lexojme nje roman me permbajtje mistiko- fetare , karakteristike , qe i mungon, po thuaj , teresisht romanit .

Me kete kompozim letrar , autori na ve ne dukje nje fakt te madh . Politika , na thote autori i zbraz efektet e saj ne jeten e njerzve dhe te evenimenteve jetesore . Ajo ckarkohet ne hallet dhe kerkesat e perditeshme te njerzve te thjeshte : te furrtaret , druvaret , hamejte , ndertusit , lypesit dhe prostitutat . Nuk ka nevoje , per frazeollogji bombastike dhe terma filozofike , per te njohur si funksionon regjimi .

Kete frazeollogji e gjejme te konkretizuar tek hallet e njerzve te gjalle dhe si zhvillohet kjo jete , ne udhetimin drejt vdekjes . Jane te tera keto arsye , qe Jason Goodwin , si shkrimtar bashkekohor , mbete nje nga perfaqesusit e realizmit kritik kohor . Ne si lexus , mund te lexojme disa romane , qe zberthejne filozofine , ne rrafshin soc