SPROVA E PAMUNDUR E HARRIMIT


SPROVA E PAMUNDUR E HARRIMIT MBI GENOCIDIN EKONOMIK TË SHQIPTARËVE NË PENËN E SHKRIMTARIT EQEREM CANAJ


Rreth romanit tw Eqerem Canaj, “Bisha e thinjur”, Vlorw 2021


Nga Enver MEMISHAJ


Të paraqesësh obsionet për një vepër letrare si romani “Bisha e thinjur” vetvetiu mendimi të shkon sa nga libri tek autori dhe anasjelltazi, kështu ndër kapitujt që përbëjnë tërësinë lëndore, duke përçuar synime e ide në të mirë të lexuesve të cilët me interesim presin botime me vlerë nga autorë që kanë bërë zë në letërsi.

Eqerem Canaj, veprën e të cilit analizojmë ka një përvojë letrare dyzet vjeçare (1977 – 2017) ku, në këtë hark kohor, ai ka realizuar suksesshëm 30 botime, përfshirë të tëra gjinitë letrare: poezi, tregime, novela, dedikate, kritika letrare, prozë e gjatë, gjysma e të cilave romane të cilat plotësojnë mjaftueshëm mendimin e kritikës letrare duke e cilësuar “Prozatori modern i Jugut”.

Po ç’të reja na sjell autori me romanin “Bisha e thinjur”?

1. Mohimi i lirisë së njeriut (asaj fizike), liria e lëvizjes nga fshati në qytet, si dhe liria e ndërgjegjes. Lufta e klasave, me tërë format më monstruoze që zhvillohej gjer thellë në kooperativat bujqësore malore, deri tek individi më i thjeshtë, veçanërisht të rinjtë, ata që do të çonin më tej stafetën… Bisha e thinjur do të kuiste në Shpellën e Kuqe, kulishërit e tërbuar (dedegtivët, spiunët do të mirrnin arratinë nëpër fshatra ta siguronin Diktatorin për jetë e paqe).

Ashtu si Jetnor Qëndroja, personazhi kryesor i romanit, edhe Eqerem Canaj djalë i ri e i bukur, plot ëndrra rinie, këtu e pesëdhjetë vjet më parë zbriste në qytet nga Pariku dhe së bashku mundoheshim të zgjidhnim domethënien e kësaj bote, si gjithë të rinjtë e asaj kohe, duke folur nën zë dhe duke vështruar për rreth mos na përgjonte njeri… Edhe pse të gjithë e kuptonin se rruga, ku kish hyrë ky vend (Shqipëria) për të ndërtuar shoqërinë komuniste, qe një katastrofë e vërtetë, prapë dukej se sistemi do të mbijetonte, qoftë edhe duke u zvarritur.

Këto mendime, të filozofisë së jetës në lëkundje të vazhdueshme, i gjejmë të pasqyruara në romanin e ri të autorit. Tashmë Eqeremi, i kërrusur nga mosha, por edhe nga pesha e mendimeve për shoqërinë, thelbin e të vërtetave kohore e ka shfaqur dukshëm në shumë nga veprat e botuara dhe veçanërisht, në romanin “Ikanaku” ku paraqet të shkuarën e dhunshme komuniste të shqiptarëve dhe portretizon sprovën e pamundur të harrimit mbi genocidin ekonomik.

Pavarësisht se autori ishte mësues dhe nuk vuante si fshatarët e tij, por, duke qenë poet dhe me një shpirt të ndjeshëm, ai e ka jetuar kooperativën dhe vuante shpirtërisht njësoj si fshatarët e tij halle mdhej. Këtë përvojë të mjerë vjen të na i tregojë edhe neve, brezit që do të pasojë. Rrëfimi i tij është një rrugëtim i njeriut që të mos provojë më humbjen, por të kërkojë lartësitë, sepse kudo ka ngjyra të pafundme, që kanë nevojë të shihen nga afër për t’i kuptuar, për t’i besuar, për t’i rrëfyer, shkurt është udha që kanë nisur shqiptarët e pas nëntëdhjetës. Sipas gjasave diktatori, i nofkuar me epitetin “bisha”, vinte shpesh në qytetin e dy deteve…

2. Intriga në roman: pigmentet konfliktuese të cilat synojnë qëllime madhore në vepër çka nënkuptohet tronditja e sistemit socialist, shembja e Diktatorit – Diktaturës, për të ardhur liria e munguar e një populli që e meritonte prej kohësh.

Libri, me një numër të konsiderueshëm personazhesh, edhe pse veprojnë në terrenin e një fshati malor, brenda së njejtës kooperativë të bashkuar, ai bën të flasë shumë, të çjerrë maskën kamufluese të të tërë sistemit në kalbëzim, i cili, nga një grusht të ashtuquajtur “intelektualë kooperativist” bënin punën e partisë, duke mbajtur nën thundër masat e gjera të popullit skllevër të tokës e të sistemit. E këtë lloj marrëdhënieje e shprehin qart personazhet tek a tek a grupe të tillësh që përfaqësojnë shtresa të ndryshme të shoqërisë, si: Nori (Jetnor Qendroja), Havaja (nëna punëtore e palodhur që, edhe në moshë gati të thyer, ajo ende bën qilizmë në djerrinat e kooperativës, babai i moshuar bari në kopenë e deleve në malin me borë). Babë – nënë i gëzohen djalit të vetëm që do të kthehet nga ushtria, do ta fejojnë e martojnë me të bukurën e fshatit, Mirandën (Mirën). Këta janë fshatarë patriotë me të mirat e të këqijat, me mentalitetin fshatarak, të cilët kanë lindur e jetuar në këto rrëzoma, edhe pse shtypen mizorisht, prapë mbeten skllevër të bindur. Nori – Mira: të rinj fshatarë që ëndërrojnë, por nuk veprojnë dot në kohë, mentaliteti i frenon, i zvarrit. Dhe më shumë ligjet e hekurta: s’lejohet askush të dalë jashtë kufirit kooperativist, aq më tepër, braktisja për në qytet do të quhej e do të ndëshkohej për tradhëti. Gjë që s’do ta lejonin, do ta mbronin këtë me çdo kusht: babai vjen nga mali e merr rrugët e qytetit, së bashku me njeriun e partisë e të pushtetit, Nevruz Idrizin, me qëllim që ta gjejë të birin për ta kthyer nga rruga e gabuar…

3. Dy polet në intrigën e veprës: Nori, i porsakthyer, ndaj bashkëfshatarkës, Mirës, Nori ndaj Idës, ndaj grupit të pesëshes “Merimanga e zezë”… Ida, Niku, Tedi, Nori, Leta, grupi i të rinjve qytetar të qytetit të dy deteve apo ata të ardhurit nga Tirana, të cilët synojnë për vepra të mëdha: rrëzimin e Pushtetit Diktatorial. Për këtë qëllim vazhdojnë të zgjerojnë grupin me të rinj të përshtatshëm si Nori, i cili e ka një shkak.

Ai ingranohet vështirësisht me të rejat e qytetit: i dashuron dhe i respekton shokët e rinj qytetar, porse nuk i kupton dot të fshehtat e nënlëkurës, të tatuazhit merimangë në krahun e djathtë. Nori vendos të sakrifikojë prindërit, madje edhe moralin njerëzor, mjaft të zërë qytetin! Të tilla raste u bënë të modës në kohën e sistemit diktatorial, aq sa pjesa tjetër e shoqërisë i ironizonin të tillët me këngët labe si ajo e gollovarit etj.

Grupi i përballtë: Nevruz Idrizi, një oficer i liruar , ardhur në kooperativën malore për të përçuar vijën e partisë të cilët, në bashkëpunim me njerëzit e sigurimit, e të tjerë që drejtonin të famshmen kooperativë, trysnonin nënshtrimin, edhe pse po vinte fundi dhe diktatori thinjej, dhe sistemi në gërrhamat e zbehjes. Eshtë një realizim domethënës i autorit, një kujtesë interesante për ata që jetuan dhe veçanërisht për të tjerët të cilët duhet të mësojnë se kush jemi nga vijmë e ku shkojmë?!

Nëpër faqet e romanit, autori nuk e cilëson asnjëherë emërin e diktatorit, por për shqiptarët është e qartë se bisha e kuqe s’ishte veç Enver Hoxhës. Canaj bën një zgjidhje të bukur, që vjen nga përvoja artistike e tij, duke përsëritur në fund të çdo pjesë të librit shprehjet: “Kishte kohë që Bisha rënkonte. Thonin se edhe i plakur, thinjur, po vuante dhembje koke. Kulishërit e tërbuar, tërbimshëm lihnin ndër qytete, fshatra e krahina, aq angullishëm sa zëri apo kujana e tyre depërton