Mexhid Mehmeti: KURORË E AKULLTFILOZOFIKE

24 hours ago
6 min read

KËNGA I

Në qendër të çdo përvoje njerëzore qëndron një zbrazëti konceptuale që ndërgjegja përpiqet ta mbushë me kuptime të përkohshme.

Kjo zbrazëti nuk është as gabim, as defekt i mendjes. Ajo është struktura e saj ontologjike. Njeriu nuk nis nga kuptimi - nis nga mungesa e tij. Çdo përpjekje për t’i dhënë kuptim vetes është akt arkitekturor mbi boshllëk. Ne i ndërtojmë argumentet sikur të ishin trarë të qëndrueshëm, por në të vërtetë ata varen mbi një hapësirë ku nuk ka themele. Nëse do ta pranonim këtë boshësi pa panik, do të kuptonim se kuptimi nuk është diçka që kërkohet, por diçka që ngrihet mbi terren të paqëndrueshëm dhe, pikërisht për këtë arsye, mbetet i vlefshëm.

Njeriu nuk nis nga kuptimi - nis nga mungesa e tij.

KËNGA II

Njeriu nuk nis nga kuptimi - nis nga mungesa e tij.

E megjithatë, ai vepron sikur kuptimi të ishte substancë themelore e botës. Në fakt, ajo që njeriu quajti kuptim është vetëm interpretim i një rendi që nuk ekziston. Bota nuk i ofron njeriut strukturë; njeriu ia imponon botës strukturën përmes gjuhës, skemave, logjikës, matjes. Çdo sistem mendimi është një projektim i brendshëm, një hartë mbi territor të patrajtuar. Në këtë kuptim, e vërteta nuk është pasuri e botës, por refleks i mendjes që kërkon orientim.

Bota nuk i ofron njeriut strukturë; njeriu ia imponon botës strukturën.

KËNGA III

Bota nuk i ofron njeriut strukturë; njeriu ia imponon botës strukturën.

Struktura është, në thelb, iluzioni i kontrollit. Nga momenti kur qenia e gjen veten në kohë, ajo kërkon të organizojë kaosin në sekuenca të kuptueshme. Por koha nuk është rend; koha është rrjedhje pa orientim. Ne i japim asaj direksion vetëm sepse frikësohemi nga neutraliteti i saj. Pa këtë frikë, do të kuptonim se koha është proces pa autor dhe pa qëllim. Në këtë kuptim, çdo projekt njerëzor është rezistencë ndaj indiferencës së kohës.

Koha nuk është rend; koha është rrjedhje pa orientim.

KËNGA IV

Koha nuk është rend; koha është rrjedhje pa orientim.

Ne e masim për t’i dhënë trajtë, e segmentojmë për ta zotëruar, e emërtojmë për ta bërë të arritshme. Por koha nuk ndahet në minuta dhe orë; ajo është e pandashme dhe e pandryshueshme. Matja e saj është thjesht instrument i mendjes, jo pasqyrim i realitetit. Ashtu siç një hartë nuk është territori, një orë nuk është koha. Dhe ashtu si një hartë deformon hapësirën, çdo koncept i kohës e deformon lëvizjen e saj.

Matja është instrument i mendjes, jo pasqyrim i realitetit.

KËNGA V

Matja është instrument i mendjes, jo pasqyrim i realitetit.

E njëjta gjë vlen për të gjitha sistemet: moralin, shkencën, metafizikën, artin. Ne nuk i zbulojmë, i ndërtojmë. Ato janë teknologji të mendjes për t’u marrë me paqartësinë e botës. Moraliteti nuk e udhëheq njeriun; njeriu e prodhon moralitetin për të toleruar vetveten. Shkenca nuk na thotë si është bota; ajo na thotë si funksionojnë modelet tona për botën. Edhe metafizika nuk zbulon esencën; ajo shpreh kufijtë tanë konceptualë. Çdo gjë që quajmë

“e vërtetë” është një formulim i dobishëm.

Ne nuk zbulojmë sisteme - ne i ndërtojmë.

KËNGA VI

Ne nuk zbulojmë sisteme - ne i ndërtojmë.

Në këtë kuptim, njeriu është më shumë arkitekt se kërkues. Ai nuk gjen themele, i shpik. Ai nuk gjen rregull, e artikulon. Ai nuk gjen rend, e shkruan. Kjo nuk e bën njeriun mashtrues; e bën krijues të një bote të ndërmjetme, botës konceptuale. Në këtë botë, çdo ide është një objekt i ndërtuar për përdorim të brendshëm. Nuk ka të vërtetë të pastër - ka vetëm struktura që funksionojnë për një kohë të caktuar.

Nuk ka të vërtetë të pastër - ka vetëm struktura funksionale.

KËNGA VII

Nuk ka të vërtetë të pastër - ka vetëm struktura funksionale.

Është e pamundur të kërkosh një themel absolut, sepse çdo themel kërkon një tjetër, dhe çdo shpjegim mbështetet mbi një shpjegim tjetër. Filozofia e vërtetë lind pikërisht këtu: kur njeriu e kupton se çdo përgjigje është vetëm fazë e një pyetjeje më të madhe. Pyetja nuk mbyllet; ajo zgjeron hapësirën ku mendja kërkon. Njeriu nuk është krijesë që kërkon të dijë, por krijesë që nuk mund të mos pyesë.

Njeriu nuk është krijesë që kërkon të dijë - por krijesë që nuk mund të mos pyesë.

KËNGA VIII

Njeriu nuk është krijesë që kërkon të dijë - por krijesë që nuk mund të mos pyesë.

Këto dy impulse duken të ngjashme, por janë thelbësisht të ndryshme. Kërkimi i dijes është akt utilitar; ne duam një përgjigje. Pyetja e pandalshme është akt ontologjik; ne nuk mund të jetojmë pa ta ndjerë tensionin e pikëpyetjes. Njeriu është pozitivisht i paisur me pasiguri. Kjo e bën të hapur ndaj botës dhe ndaj vetes. Pyetja e vazhdueshme është manipulimi i kaosit përmes mendjes; është mënyra me të cilën qenia ruan integritetin e saj të brendshëm.

Pasiguria është funksioni i parë i ndërgjegjes.

KËNGA IX

Pasiguria është funksioni i parë i ndërgjegjes.

Ne nuk ndërtojmë vetëdije mbi siguri, por mbi dyshim. Nëse do të ishim të sigurt për botën, nuk do të kishim mendje konceptuale - do të kishim vetëm instinkt. Ndërgjegja është, në mirëqenie, një funksion i gabimit të perceptuar. Vetë fakti që ne mund të gabojmë tregon se kemi kuptim të brendshëm. Dyshimi është prova e aftësisë për të ndërtuar botë të mundshme.

Ndërgjegja është funksion i gabimit të perceptuar.

KËNGA X

Ndërgjegja është funksion i gabimit të perceptuar.

Ne nuk e shohim botën siç është, por siç mund të jetë, dhe ky hendek midis realitetit dhe mundësisë krijon hapësirën e mendimit. Gabimi nuk është dështim i njohjes; është kusht i saj. Të mendosh do të thotë të bësh model të gabuar dhe ta korrigjosh. Të jetosh do të thotë të bësh interpretim të pasaktë dhe të ndërhysh. Kjo është spirala e progresit njerëzor dhe burimi i lodhjes së tij.

Gabimi nuk është dështim i njohjes - është kusht i saj.

KËNGA XI

Gabimi nuk është dështim i njohjes - është kusht i saj.

Nëse do ta njihnim botën në mënyrë të plotë, ndërgjegja do të bëhej e panevojshme. Mënyra se si ne e ndërtojmë kuptimin varet nga ajo që nuk e kuptojmë. Bota e përjetuar është gjithmonë vetëm një pjesë e botës së mundshme. Ne e quajmë “realitet” një segment të vogël të asaj që mendja jonë është në gjendje ta përpunojë. Realiteti është një seleksionim, jo një totalitet.

Realiteti është seleksionim, jo totalitet.

KËNGA XII

Realiteti është seleksionim, jo totalitet.

Çdo perceptim është filtruar nga ndërtimet tona neurale, nga memoria, nga pritjet, nga frika, nga gjuha. Bota që ne përjetojmë nuk është objekti, por interpretimi i tij. Kjo e bën realitetin personal dhe njëkohësisht të paqëndrueshëm. Nuk ka dy njerëz që jetojnë të njëjtën botë, sepse çdo mendje ekstrakton konfigurime të ndryshme nga e njëjta hapësirë. Për këtë arsye, filozofia nuk mund të jetë shkencë e botës - vetëm shkencë e strukturës së mendjes.

Nuk ka dy njerëz që jetojnë të njëjtën botë.

KËNGA XIII

Nuk ka dy njerëz që jetojnë të njëjtën botë.

Kjo nuk është një pohim poetik, por konkluzion logjik i subjektivitetit. Njeriu ndërton realitetin sipas historisë së tij njohëse. Për ta kuptuar tjetrin, nuk mjafton logjika; duhen dy realitete paralele që kërkojnë përputhje. Komunikimi, në një nivel të thellë, është përpjekje për të vendosur përkime midis dy universesh të papërputhshme. Kur këto përkime ndodhin, ne e quajmë kuptim. Kur nuk ndodhin, e quajmë keqkuptim.

Komunikimi është përpjekje për përputhje universesh.

KËNGA XIV

Komunikimi është përpjekje për përputhje universesh.

Ai nuk ka garanci. Nuk ka garanci se fjala ime shkon atje ku dua, as që kuptimi yt vjen nga i njëjti burim me timin. Çdo komunikim është akt probabilistik, jo i sigurt. Ky probabilitet i pasigurisë është themeli i marrëdhënieve njerëzore. Ne nuk bashkëjetojmë në të njëjtën botë; ne thjesht përpiqemi ta kalibrojmë botën tonë në drejtim të përbashkët. Këtu fillon filozofia e qenies - në dallimin midis botës së menduar dhe botës së përbashkët. Dhe pikërisht këtu rikthehemi te pohimi themelor:

Në qendër të çdo përvoje njerëzore qëndron një zbrazëti konceptuale që ndërgjegjja përpiqet ta mbushë me kuptime të përkohshme.

KËNGA XV – MAJKË

(Vargjet hapëse të 14 këngëve si tekst i vetëm)

Në qendër të çdo përvoje njerëzore qëndron një zbrazëti konceptuale.

Njeriu nuk nis nga kuptimi - nis nga mungesa e tij.

Bota nuk i ofron njeriut strukturë; njeriu ia imponon botës strukturën.

Koha nuk është rend; koha është rrjedhje pa orientim.

Matja është instrument i mendjes, jo pasqyrim i realitetit.

Ne nuk zbulojmë sisteme - ne i ndërtojmë.

Nuk ka të vërtetë të pastër - ka vetëm struktura funksionale.

Njeriu nuk është krijesë që kërkon të dijë - por krijesë që nuk mund të mos pyesë.

Pasiguria është funksioni i parë i ndërgjegjes.