Kushtuar atdhetarit, leksikografit dhe ...


Viron Kona


Ti o Dajë, je Lulja e Sharrit,

je Shqiponjë e Gostivarit!


“Mërgoi se kërkonte liri,

Në supe kish një strajcë

Dhe flamurin kuqezi”


(Kushtuar atdhetarit, leksikografit dhe poetit Sadulla Zendeli-Daja)


Ideja për këtë artikull më erdhi kur, më 7 Mars 2021, i urova Sadulla Zendeli-Dajës Ditën e Mësuesi, duke e vlerësuar si mësues dhe si inisiator për hapjen e të parave shkolla shqipe në qytetet Nybro, Kalmar dhe Emmaboda të Suedisë, ku ai banon prej mëse 50 vjetësh...Urimi im për të ishte i motivuar sepse për Sadulla Zendeli-Dajën, shkolla, arsimi dhe gjuha shqipe kanë qenë dhe janë detyra parësore, ai i ka konsideruar ato gjithnjë të shenjta, mision të jetës dhe të veprimtarisë së tij. Figurativisht mund të them se, Sadulla Zendeli-Daja, me punën e tij të jashtëzakonshme, është shndërruar në një projektor drite, në Shqipëri, në Kosovë, në Mal të Zi, në Çamëri, në Diasporë, si dhe në vendlindjen e tij në trojet shqiptare të Maqedonisë së Veriut, në Gostivar, ku ai ka kujtimet e fëmijërisë dhe të rinisë... Duke studiuar jetën dhe veprimtarinë e këtij shqiptari të shquar, them se lista e mësuesve të kohës së sotme, është shumë e gjatë, sepse shqiptarët e kanë në gen trashëgiminë e dijeve dhe të gjuhës shqipe breza pas brezi, ndaj dhe kanë mbijetur. Por, në atë listë mësuesish, Sadulla Zendeli- Daja është kryemësuesi. E nënvizoj këtë pohim, sepse duhet ta kesh thellësisht në zemër qenien mësues, që të veprosh siç veproi ky njeri i rrallë. E, konkretisht:

Ndonëse mërgimtar, Daja (kështu do t`i drejtohemi shkurtimisht, sepse me këtë emër e njohin më së shumti në Suedi) kreu fillimisht kursin paraprak të gjuhës suedeze, në vazhdim, arriti të diplomohej për shkencat filozofike në Universitetin e Upssalës, njëri ndër universitetet e njohura të botës. Studioi dy vjet gjuhën shqipe në Universitetin e Sofjes, dega e Albanologjisë, duke pasur shef të katedrës albanologjike profesorin e shquar Thoma Kacorri. Më pas kreu shkollën e Lartë të Bibliotekave në qytetin suedez, Borås. Pas mbarimit të shkollës, suedezët e emëruan Shef të Bibliotekave të qytetit Nybro, ku ai ndihej i respektuar nga qytetarët suedezë, nga autoritetet vendore, por dhe nga mërgimtarët shqiptarë, pra ishte në një punë të vlerësuar dhe të mirëpaguar. Por, ndërkohë që kryente detyrën me bibliotekat, ai shikonte se në shkollën e ciklit të ulët të qytetit, fëmijët e mërgimtarëve shqiptarë, në vend që, krahas gjuhës suedeze, të mësonin gjuhën e tyre shqipe, ata i kishin futur në një klasë me mësues serb, që u mësonte këtyre fëmijëve gjuhën serbe. Kjo ndodhte sepse mërgimtarët shqiptarë nga Kosova, Maqedonia dhe Mali i Zi kishin shkuar në Suedi nga ish Jugosllavia, pasaportat i kishin jugosllave, kështu që, për suedezët ata konsideroheshin shtetas jugosllav, që kishin ardhur në emigracion. Fillimisht Sadulla Zendelit iu desh që t`u shpjegonte suedezëve se ata fëmijë ishin shqiptarë dhe se gjuha e tyre ishte gjuha shqipe. Prandaj, krahas suedishtes, duhej të mësonin jo serbisht, por shqip. Duke sqaruar këtë status të fëmijëve shqiptarë, atij iu desh që të përballej me serbët, që ishin atdhesuar në atë qytet. Kështu, me shumë përpjekje e sqarime në entet e shkollave suedeze, Daja arriti të çelte të parën shkollë shqipe në qytetin Nybro ( 5 Mars 1975), duke kërkuar të emërohej mësues, ndonëse me pagë më të ulët se ajo si shef i Bibliotekave.

Në vazhdim, ai çeli shkollat shqipe edhe në qytetet Emmaboda dhe Kalmar. Gjatë kësaj kohe, Daja mori edhe nismën që, me mërgimtarët shqiptarë, të krijonte Shoqatën Shqiptare “Ilirida’, por kësaj here duke u përballur ashpër edhe me ambasadorin e ish Jugosllavisë në Suedi, i cili ngulmonte që mërgimtarët shqiptarë në Suedi të përfshiheshin në shoqatat serbe. Ish ambasadori jugosllav, e kërcënoi publikisht Dajën dhe ndërhyri në linjë zyrtare në ish Jugosllavi, që t`i ndalohej Sadulla Zendeli-Dajës kthimi në vendlindje për 20 vjet, madje ata e ndaluan deri edhe në shkuarjen në ceremoninë e varrimit të nënës së tij. Atë ditë të vdekjes së nënës, në fshatin Sërmnovë të Gostivarit, spiunët serbë të UDB-së, gëlonin e vërtiteshin në varreza si fantazma, duke vëzhguar se mos në procesionin mortor shfaqej diku edhe Sadulla Zendeli - Daja, të cilin po ta kapnin, do ta arrestonin dhe do ta futnin në burgjet serbe, ku hyje dhe s`dilje më...

Shkollat shqipe në Suedi sot funksionojnë për të gjithë fëmijët e shqiptarëve mërgimtarë, po ashtu edhe numri i duhur i mësuesve, ndërkohë që, nga bankat e shkollave ku dha mësim Daja, kanë dalë qindra nxënës, të cilët kryejnë në Suedi punë dhe profesione, e, ku midis tyre ka dhe plotë me shkollë të lartë: ekonomistë, biznesmenë, teknikë, mësues, inxhinierë, mjekë...Edhe sikur vetëm meritën e çeljes së shkollave shqipe në Suedi të kishte Daja, përsëri do të ishte shumë i vlerësuar, por ai nuk u ndalë me kaq. Pasi punoi 27 vite në arsim, ai çeli biznesin e tij, saktësisht një restorant në ishullin Oland në Baltik, një ishull i mrekullueshëm ku të çonë njëra nga urat më të gjata në Evropë, ku edhe mbreti i Suedisë ka një rezidencë verore, ku ngrihet një kështjellë madhështore mesjetare dhe ku ndodhet monumenti i shenjtores Birgita, pikërisht në atë ishull, Daja ngriti restorantin, të cilin e pagëzoi me emrin “Shqiponja”, kurse në ballë vuri flamurin shqiptar dhe atë të Kosovës. Është një restorant mikpritës, ku Daja ka edhe shtëpinë e, ku, ka pasur si mysafir për disa ditë atdhetarin e madh Adem Demaçi apo dhe të tjerë atdhetarë nga trojet shqiptare, veçanërisht në periudhën e viteve 1990-1999, kur kërkohej sensibilizimi i vendeve të botës për lirinë dhe pavarësinë e Kosovës. Gjatë kohës, Sadulla Zendeli-Daja realizoi edhe një ëndërr tjetër të madhe. Ai nisi një punë titanike në fushën e leksikografisë, duke shkruar deri më sot, njërin pas tjetrit, 5 fjalorë: Shqip - Suedisht dhe Suedisht – Shqip: 1.Fjalorin e parë, Suedisht-Shqip me 17.000 fjalë, i cili u botua për herë të parë më 1994, nga Agjencia Kombëtare Suedeze për Arsim (Enti për zhvillim i Suedisë). 2. Fjalori i dytë, Suedisht-Shqip me 28.500 fjalë, i cili u botua më 2004 nga Agjencia Kombëtare Suedeze për Arsim (Enti për Zhvillim i Suedisë). 3. Fjalori i tretë për fëmijë i titulluar: “Fjalori im i parë 4 gjuhësh: Shqip-Anglisht-Italisht” me bashkautore znj. Meri Toçi. Botim i “Toena”, Tiranë, 2011. 4. Fjalori i katërt, Shqip-Suedisht, me rreth 35.000 fjalë, botues “Toena”, Tiranë më 2013. 5.Fjalori i pestë, Suedisht-Shqip me 10.000 fjalë, i cili është i pari i këtij lloji, që u jepet në dorë nxënësve të shkollës 9-vjeçare dhe të mesme, që të mësojnë në këtë gjuhë. “Toena”, Tiranë, 2018.

Gjithashtu ai ka botuar librat: “Ditari i dhimbjeve”, “Ditari i kujtimeve të paharruara”, “Moj e dashura Arbëri!”, “Gostivari në zemrën time”, “Rizgjimi i Arbërisë”, “Kur kam atdheun, kam gjithçka”, “Dëgjoni zemrën time”, “Shekulli i pajtimit”, “Mallëngjime mërgimtare”, etj...Ndërkaq Daja ka shkruar edhe qindra artikuj e studime të botuara në shqip e suedisht.

Nga njohja që kam, them se vlerat e Sadulla Zendeli –Dajës janë të paf