Kujtim Mateli: Vështrim kritik mbi katër poezi...

Vështrim kritik mbi katër poezi të poetit të talentuar Flori Bruqi

Krijimtaria poetike e poetit Flori Bruqit ka si gur themeli vlerat e identitetit tonë kombëtar, vlera të krijuar në breza nga paraardhësit tanë, nga lashtësia deri në ditët e sotme. Identiteti kombëtar shpaloset natyrshëm përgjatë gjithë veprës së tij,  duke i mëshuar fort idesë për t`i njohur mirë këto vlera dhe për t`i ruajtur ato. Identiteti kombëtar formohet nga ato vlera që lidhen me qëndrueshmërinë në rrjedhë të shekujve për të mos humbur gjuhën dhe kulturën, traditat dhe zakonet që e kanë ruajtur atë nga asimilimi agresiv serb. Të zbulosh vlerat e qëndresës së popullit tonë në mijëvjeçarë, do të thotë ta ndërtosh të sotmen dhe të ardhmen mbi baza të sigurta.

Krijimtaria e shkrimtarit dhe studiuesit Flori Bruqi numëron mbi 50 libra artistike dhe studimore. Puna e tij kërkimore-shkencore ka qenë e admirueshme, duke bërë që ta njohë më mirë historinë e vendit tonë dhe të nxjerrë nga realiteti historik dhe ai aktual, personazhet e veprave që janë dhe do të mbeten dëshmi e krenarisë sonë kombëtare. Vepra letrare e Flori Bruqit është e gjithanshme dhe kontributi i tij është i çmuar si: poet e prozator, kritik letrar e eseist, si dhe publicist i dimensioneve të larta kombëtare, i ndjekur nga shqiptarët kudo trojeve shqiptare dhe jashtë tyre në Diasporë.

Për të parë vlerat artistike të poezisë së poetit Flori Bruqi, po analizojmë katër nga poezitë e tij: “Agimet e Kosovës”, “Gjak shekullor”, “Rrjedhat e Kosovës” dhe “Requiem i përligjur” Të katërta këto poezi ndërtohen mbi një bosht tematik ku bashkohen: atdheu, kujtesa historike, sakrifica, dhimbja dhe shpresa për të ardhmen. Në qendër të këtij cikli qëndron Kosova, jo thjesht si hapësirë gjeografike, por si një prani shpirtërore dhe historike, e cila mbart gjurmët e së kaluarës dhe njëkohësisht kërkon të shkojë drejt një të ardhmeje të ndriçuar.

Që në poezinë e parë, “Agimet e Kosovës”, poeti e vendos lexuesin përballë një tabloje të gjerë historike. Koha shfaqet si një hapësirë e mbushur me gjurmë, plagë dhe kujtesë. Përballë një realitetit të dhimbshëm nëpër të cilën kaloi shoqëria kosovare, autori lartëson disa nga cilësitë e saj si: qëndresën dhe dinjitetin, shpirtin luftarak dhe guximin për ta parë në sy të vërtetën. Poeti udhëton në hapësirat e gjera të mendimit poetik dhe përballë tij qëndron Kosova, e cila përsëritet si thirrje dhe si prani: “E Ti / Kosovë / U dole para”. Përsëritja e emrit të Kosovës krijon një efekt retorik dhe emocional, duke e bërë atë një adresë të drejtpërdrejtë të poezisë.

Një nga figurat më të bukura të kësaj poezie është agimi, i cili shndërrohet në simbol të shpresës, të kapërcimit të errësirës dhe të një kohe të re. Në fund të poezisë, dëshira “Të bartim / Si një Agim mbi mal” e zgjeron kuptimin e këtij simboli. Agimi nuk është vetëm një dukuri e natyrës; ai është një gjendje historike dhe shpirtërore. Ai lidhet me përpjekjen për të fshirë “muzgjet e hijeve” dhe për t'u përcjellë brezave një dritë të re.

Në këtë kuptim, yjet janë një tjetër element i rëndësishëm simbolik. Ato shfaqen në një hapësirë të errët historike: “Dhe pashë / Mes atij / Ingranazhi / Yje”. Kontrasti midis “ingranazhit”, që sugjeron mekanizmin e rëndë dhe shtypës të historisë, dhe yjeve, që përfaqësojnë dritën dhe shpresën, është një nga kontrastet themelore të poezisë.

Në poezinë “Gjak shekullor”, tema e atdheut merr një trajtë më intime. Nëse te “Agimet e Kosovës”, Kosova shfaqet si një hapësirë historike, këtu ajo afrohet me figurën e Mëmëdheut dhe të nënës. Poezia fillon me një figurë të fortë: “Mëmëdheu / Lëshoi një britmë”. Britma e Mëmëdheut është thirrje që arrin te biri dhe zgjon tek ai përgjegjësinë e përkatësisë.

Poeti e ndërthur këtë ndjenjë me elemente mitologjike: “Të dua o hyjneshë e Agimit / Me Heliosin e Apolonin”. Heliosi dhe Apoloni hyjnë në poezi si figura të dritës dhe të agimit, duke e zgjeruar hapësirën e simbolikës së poezisë së tij. Kështu, agimi nuk mbetet vetëm një motiv i poezisë së parë, por bëhet një motiv lidhës i të gjithë ciklit poetik.

Në këtë poezi është e rëndësishme edhe prania e “bashkëfshatarëve”, duart e të cilëve janë “Të bashkuara përgjithmonë / Në shpresën ndjellamirë”. Këtu poeti zbret nga hapësira mitike në një realitet më konkret njerëzor. Bashkimi i duarve shndërrohet në figurë të solidaritetit, të përkatësisë dhe të shpresës së përbashkët.

Poezia merr gjithashtu karakter personal në vargjet: “Unë- / Ndjej në shpirt / Se biri yt / Unë jam”. Ky kalim nga “Mëmëdheu” te “Unë” e bën përkatësinë atdhetare një përjetim individual. Poeti nuk e vështron atdheun vetëm nga jashtë. Ai e përjeton veten si bir i tij. Prandaj edhe vargu “Borxh e kam” shpreh jo vetëm detyrimin moral, por edhe përgjegjësinë e poetit për ta mbajtur gjallë kujtesën dhe shpresën përmes këngës.

Këtu poezia e gjen një nga motivet e saj më të rëndësishme: poeti si dëshmitar dhe bartës i kujtesës. Ai e ndien veten të lidhur me të kaluarën dhe njëkohësisht përgjegjës ndaj së ardhmes. Kjo është arsyeja pse në vargjet e tij kënga lidhet me “besë e shpresë / Për të ardhmen tonë.”

Në poezinë  “Rrjedhat e Kosovës”, poeti e koncepton historinë si një rrjedhë të gjatë që vjen “Nga thellësitë e viteve / Deri te kjo kohë”. Vetë titulli është domethënës: “rrjedhat” sugjerojnë lëvizje, vazhdimësi dhe një kohë që nuk ndërpritet. E kaluara dhe e tashmja lidhen në një vijimësi të vetme.

Në këtë poezi shfaqet një tjetër karakteristikë e ligjërimit të Bruqit: grumbullimi i imazheve dhe figurave të fuqishme. “Dyfeku”, “gjalma”, “baltë”, “tokë”, “flakë vullkani”, “flamuri i kuq”, “shkaba dykrenore”, “fabrika”, “uzina”, “faqe mali”, “deti” krijojnë një panoramë të gjerë ku bashkohen historia, puna, natyra dhe simbolika kombëtare.

Veçanërisht interesant është kalimi nga e kaluara e luftës te një realitet i ri: “Po zbardh sot mëngjesi”. Edhe këtu rikthehet motivi i agimit. “Mëngjesi” është shenjë e një fillimi të ri, ndërsa “flamur” dhe “shkaba dykrenore” shërbejnë si shenja identitare.

Në këtë poezi gjejmë edhe një figurë të veçantë: “zemrat e sizifëve”. Referenca ndaj Sizifit sjell në tekst idenë e përpjekjes së vazhdueshme, të punës dhe të barrës që përsëritet, por edhe të qëndresës njerëzore. Kështu, mitologjia nuk përdoret vetëm për zbukurim të ligjërimit, por për t'i dhënë përvojës historike një dimension më universal.

Nëse tri poezitë e para lëvizin kryesisht nga dhimbja drejt agimit, “Requiem i përligjur” sjell një ton më të errët dhe më introspektiv. Vetë fjala “Requiem” vendos që në titull atmosferën e zisë, të kujtesës dhe të dhimbjes. Ligjërimi bëhet më i ngjeshur dhe më i fragmentuar:

“Prej gjakut e zemrës s’mund të dalë,

siç u dogjën të tjerët s’dua të digjem…”

Në këtë poezi, përvoja individuale dhe ajo historike ndërthuren më fort. Dhimbja nuk është vetëm e jashtme. Ajo kalon nëpër zemër, shpirt, ëndërr dhe kujtesë.

Edhe këtu poeti mbështetet në një varg figurash mitologjike: kopshti i Edenit, molla e Eridës, Zeusi, Prometeu, Olimpi. Këto figura krijojnë një hapësirë simbolike ku konflikti njerëzor vendoset përballë miteve të mëdha të kulturës. Prometeu, në veçanti, sjell në poezi figurën e atij që përballet me ndëshkimin dhe vuajtjen, ndërsa Zeusi shfaqet si forcë ndëshkuese.

Përdorimi i këtyre referencave tregon prirjen e poetit për ta zgjeruar kuptimin e përvojës shqiptare përtej një rrethane të vetme historike. Dhimbja, konflikti, zilia, dashuria e djegur, poshtërimi dhe shpresa bëhen pjesë e një hapësire më universale të përvojës njerëzore.

Një tjetër veçori e kësaj poezie është intensiteti i ligjërimit metaforik. Vargje si: “dashuritë digjen dhe përvëlohen”, “brenda çdo ëndrre vuan zemra”, “shtrëngatën… e të vrasë njerëzinë” e ndërtojnë ndjenjën përmes figurave të zjarrit, dhimbjes dhe shtrëngatës. Poezia krijon kështu një atmosferë të rënduar emocionale, ku dhimbja individuale shndërrohet gradualisht në dhimbje njerëzore.

Në fund, shfaqet një figurë që e lidh këtë poezi me dimensionin kombëtar të ciklit: “një këngë ilirishte përftohet fshehtësire”. Kënga shfaqet përsëri si mënyrë e ruajtjes së kujtesës. Ajo nuk vjen si një zgjidhje e drejtpërdrejtë e dhimbjes, por si një formë për ta përballuar dhe për ta kthyer atë në kujtesë poetike.

Gjuha dhe figuracioni

Gjuha e këtij cikli është kryesisht e ngritur, retorike dhe simbolike. Poeti nuk mbështetet te rrëfimi i qetë, por te figura të mëdha, thirrjet, përsëritjet dhe kontrastet. Fjalët “Kosovë”, “Atdhe”, “Mëmëdheu”, “Agim”, “Gjak”, “Tokë”, “Yje”, “Shpresë” marrin një peshë të veçantë dhe funksionojnë si fjalë-bosht të ciklit.

Figuracioni është i pasur me personifikime, metafora, simbole, kontraste dhe aluzione mitologjike. Kosova personifikohet, toka merr tipare njerëzore, agimi shndërrohet në simbol, yjet përfaqësojnë dritën, gjaku bëhet shenjë e kujtesës, ndërsa figurat  mitologjike krijojnë një plan të dytë kulturor.

Një nga karakteristikat e dukshme është edhe përmasa e madhe e imazhit poetik. Poeti parapëlqen të ndërtojë pamje të gjera: male, tokë, flamur, det, yje, zjarr, vullkan. Kjo e bën ligjërimin të ketë një frymë epike dhe publike.

Ritmi dhe struktura e vargut

Vargu i Bruqit është kryesisht i lirë. Thyerjet e shpeshta të vargut, përsëritjet dhe vendosja e fjalëve në rreshta të veçantë krijojnë një ritëm emocional. Veçanërisht emrat “Kosovë”, “Atdhe”, “Mëmëdheu”, “Agim” marrin forcë edhe nga mënyra se si vendosen në tekst.

Ky ritëm nuk është gjithmonë i njëtrajtshëm. Në disa raste vargu zgjatet dhe mbart disa figura njëra pas tjetrës, ndërsa në raste të tjera shkurtohet ndjeshëm. Kjo krijon një lëvizje nga fryma deklarative drejt një ligjërimi më të përqendruar emocional.

Përfundim

Në tërësi, poezia e Flori Bruqit, ndërtohet mbi një marrëdhënie të fortë midis kujtesës dhe shpresës. E kaluara shfaqet me gjakun, plagët, barotin, dhimbjen dhe “muzgjet e hijeve”, ndërsa e ardhmja vjen përmes agimit, yjeve, mëngjesit, bashkimit dhe këngës.

Vlera kryesore e këtij cikli qëndron në përpjekjen e poetit për ta ngritur përvojën historike të Kosovës në një hapësirë të gjerë simbolike dhe universale. Kosova nuk mbetet vetëm emër vendi; ajo shndërrohet në figurë të kujtesës, të sakrificës dhe të shpresës. Po kështu, “agimi” nuk është vetëm mëngjesi, por një metaforë e një kohe të re.

Flori Bruqi përdor një ligjërim të fuqishëm, të mbështetur në figura të mëdha, në simbolikën e dritës dhe errësirës, në motivet e gjakut e të tokës dhe në referenca të shumta mitologjike. Në këtë mënyrë, poezia e tij synon ta kapërcejë përvojën e drejtpërdrejtë dhe ta vendosë atë në një hapësirë më të gjerë të kujtesës njerëzore.