Kujtim Mateli: Dashuria midis kujtimit dhimbjes dhe rilindjes

Nga Kujtim Mateli

Poezia “Në kepin e dashurisë” e poetes së talentuar nga Prishtina, Shqipe Hasani, është një krijim lirik që e trajton dashurinë si një përvojë të ndërlikuar shpirtërore, ku ndërthuren kujtimi, dëshira, mungesa dhe shpresa. Subjekti lirik jeton midis një të kaluare që vazhdon ta trazojë dhe një të ardhmeje ku dëshiron të rilindë ndjenja. Dashuria nuk paraqitet thjesht si marrëdhënie mes dy njerëzve, por si një forcë që ndikon në tërë qenien e individit, në kujtesën, identitetin dhe mënyrën e tij të të parit të botës.

Titulli “Në kepin e dashurisë” ka një domethënie simbolike. Kepi është një pikë ku toka zgjatet drejt detit, një hapësirë kufitare midis qëndrueshmërisë së tokës dhe hapësirës së pakufishme të ujit. Në planin poetik, ai mund të lexohet si një gjendje shpirtërore në kufirin midis shpresës dhe zhgënjimit, midis asaj që ka qenë dhe asaj që ende dëshirohet. Dashuria e vendos subjektin lirik në një pikë të tillë: përballë kujtimeve që nuk shuhen dhe një të ardhmeje që mbetet e hapur.

Kujtimi si hapësirë e dashurisë

Poezia nis me një varg të ngjeshur në imazhe:

“Tek muri i trëndafilave n’gjinjtë si trofe qumështi,Mbaj lutje bekimtare për letrën e fshehur,Dikur për ditëlindjen e perëndive.”

Trëndafilat krijojnë një atmosferë dashurie dhe bukurie, ndërsa letra e fshehur sjell idenë e një mesazhi intim, të ruajtur larg syve të të tjerëve. Ajo mund të përfaqësojë një ndjenjë të pathënë, një dëshirë të parealizuar ose një kujtim që vazhdon të ketë peshë në jetën e subjektit lirik.

Shprehja “lutje bekimtare”

i jep dashurisë një përmasë shpirtërore, sikur ajo të jetë një përvojë që kërkon bekim. Ndërsa përmendja e “ditëlindjes së perëndive” e zhvendos rrëfimin nga përvoja individuale drejt një hapësire mitike, ku ndjenja merr përmasa përtej jetës së zakonshme.

Megjithatë, vargu “n’gjinjtë si trofe qumështi” është një figurë e pazakontë dhe e ngjeshur, ku trupi, mëmësia dhe ideja e trofeut bashkohen në një imazh që nuk zbërthehet menjëherë. Kjo e bën vargun tërheqës për nga veçantia, por njëkohësisht kërkon nga lexuesi të gjejë lidhjen e brendshme midis këtyre elementeve. Në këtë poezi, jo çdo figurë ka të njëjtën qartësi shprehëse: disa funksionojnë më shumë përmes asociacionit sesa përmes një kuptimi të drejtpërdrejtë.

Natyra dhe kujtesa

Në strofën e dytë, subjekti lirik nis një udhëtim që duket njëkohësisht fizik dhe shpirtëror:

“Udhës së gjatë zhvesha kostumin e bardhë,Në aromën e barit të njomë u shtriva në kujtime,N’degë të ullinjve të moçëm lashë një dëshirëTë fshehur me çelësin e dashurisë.”

“Udha e gjatë” mund të përfaqësojë kohën e jetuar, ndërsa “kostumi i bardhë” mund të lidhet me një gjendje të mëparshme pastërtie, pafajësie ose idealizimi të dashurisë. Zhveshja e tij sugjeron një kalim drejt një përvoje më të thellë, në të cilën subjekti lirik nuk mbetet më në gjendjen e dikurshme.

Veçanërisht poetik është vargu “Në aromën e barit të njomë u shtriva në kujtime”. Këtu kujtesa nuk është vetëm një veprim mendor. Ajo bëhet një hapësirë ku njeriu mund të shtrihet, të pushojë dhe të rikthehet te vetja. Aroma e barit të njomë aktivizon shqisat dhe e lidh përjetimin emocional me natyrën.

Edhe ullinjtë e moçëm kanë një funksion simbolik. Për shkak të jetëgjatësisë së tyre, ata mund të lidhen me kohën, qëndrueshmërinë dhe dëshmitë e së kaluarës. Dëshira e lënë në degët e tyre duket sikur i besohet një kujdestari të heshtur, ndërsa “çelësi i dashurisë” shpreh idenë e një ndjenje të ruajtur, hyrja në të cilën nuk është e hapur për këdo.

Këtu natyra shndërrohet në një lloj arkivi të kujtimeve: ajo ruan gjurmët e asaj, që subjekti lirik nuk dëshiron ose nuk mund ta harrojë.

Dëshira për t'u dëgjuar dhe largësia

Strofa e tretë e zhvendos vëmendjen nga kujtimi te kërkesa për afërsi:

“Hapma portën dritës së qiriut,Valsit të përmallshëm gdhenda emrin që kam dashur,T’ma dëgjosh zërin si një sirenëQë udhëton mes yjeve me vite larg e më larg.”

Porta është simbol i hyrjes, i afrimit dhe i mundësisë për të kapërcyer një pengesë. Drita e qiriut, është e vogël dhe e brishtë, por mjafton për të krijuar një hapësirë intimiteti. Bashkimi i portës me dritën sugjeron një dëshirë për t'u afruar përmes një drite të kufizuar, por të çmuar.

Vargu: “Valsit të përmallshëm gdhenda emrin që kam dashur” ndërthur muzikën me shkrimin. Valsi sjell lëvizjen dhe ritmin, ndërsa gdhendja sugjeron qëndrueshmëri. Emri i të dashurit nuk është vetëm një kujtim kalimtar. Ai është ngulitur në përjetimin e subjektit lirik.

Krahasimi i zërit me një sirenë e çon poezinë drejt botës mitologjike. Sirena është një figurë që tërheq përmes zërit, ndërsa udhëtimi “mes yjeve” krijon një hapësirë kozmike dhe e zgjeron largësinë deri në përmasa pothuajse të pakapshme. Dashuria dëshiron të dëgjohet, por personi të cilit i drejtohet duket gjithnjë e më larg.

Kështu, largësia në këtë poezi nuk matet vetëm me hapësirën. Ajo matet edhe me vështirësinë për të arritur te tjetri dhe për ta bërë të dëgjojë zërin e ndjenjës.

Mitologjia dhe simbolika e dashurisë

Në strofën e katërt shfaqet një tjetër shtresë kulturore:

“Si dikur do rri me nëntë muzaDuke ngushëlluar ëndrrat e mërzitura,Përbuzjen me heshtjen netëve pa gjumë,Në të shenjtën qetësi kujtoj mollën e ndaluarQë e kafshova buzë luleve të blirit.”

Nëntë muzat e lidhin subjektin lirik me botën e artit, frymëzimit dhe krijimtarisë. Ato mund të lexohen si shenjë e identitetit poetik, por edhe si shoqëruese të një vetmie që kërkon ngushëllim në art.

Përmendja e “mollës së ndaluar” sjell një simbol biblik, të lidhur me tundimin, dëshirën dhe kapërcimin e një kufiri. Në kontekstin e poezisë, ajo sugjeron një dashuri që mund të jetë përjetuar si e ndaluar, e rrezikshme ose e mbushur me pasoja emocionale. Nuk është e domosdoshme të merret si pohim për një mëkat konkret, rëndësia e saj qëndron te përplasja midis dëshirës dhe kufizimit.

Vargu: “Që e kafshova buzë luleve të blirit” e vendos këtë simbol në një mjedis natyror dhe intim. Lulëzimi i blirit krijon një atmosferë të butë, në kontrast me idenë e ndalimit. Kështu, dëshira dhe bukuria afrohen, por mbi to mbetet hija e një kufiri të kapërcyer.

Ndërthurja e mitologjisë me simbolikën biblike i jep poezisë një horizont kulturor të gjerë. Megjithatë, këto simbole janë më të efektshme kur lidhen qartë me përjetimin e subjektit lirik. Në disa vende, dendësia e tyre e bën kuptimin më të hapur dhe më pak të përcaktuar. Kjo është një veçori që mund të pasurojë leximin, por edhe mund ta vështirësojë atë.

Dashuria përtej identitetit poetik

Një nga çastet më domethënëse vjen në strofën e pestë:

“Sonte mos më thërrisni poeteDashurinë do ta kisha njohur si dikurSikur t’ma shtrydhësh gjakun do ma kishe vluarAtë që vlen më fort se jeta.”

Vargu: “Sonte mos më thërrisni poete” shënon një ndryshim të rëndësishëm në ton. Subjekti lirik kërkon të dalë për një çast nga identiteti i saj krijues. Ajo nuk dëshiron të shihet si poete që ndërton vargje për dashurinë, por si njeri që e ka përjetuar atë në thellësinë e qenies.

Ky është një moment ku arti dhe jeta vendosen përballë njëri-tjetrit. Poetja duket sikur kërkon të heqë mënjanë rolin e saj publik, për t'i lënë vend gruas që ndien, kujton dhe vuan.

Vargu: “Sikur t’ma shtrydhësh gjakun do ma kishe vluar” është një metaforë e fortë trupore. Gjaku, simbol i jetës dhe i energjisë, lidhet me vlimin e ndjenjës. Dashuria nuk mbetet një ide abstrakte, por paraqitet si forcë që prek vetë qendrën jetësore të individit.

Vargu përfundimtar i strofës, “Atë që vlen më fort se jeta”, e ngre dashurinë në shkallën më të lartë të vlerësimit emocional. Ky është pohimi më i drejtpërdrejtë i poezisë për rëndësinë e ndjenjës: dashuria bëhet një përvojë që i jep kuptim jetës dhe, në përfytyrimin e subjektit lirik, mund edhe ta tejkalojë atë.

Trëndafilat, shiu dhe shpresa e rilindjes

Strofa e fundit sjell një ndryshim të dukshëm të atmosferës:

“Tani dëgjoj trëndafilat duke pirë shiun,Prek gjethet që i dinë psalmet e diellit,Me një buzëqeshje në buzë pret një stinë të re,Por loti im ende rrëshqet me shpresëPër t’u rilind dashuria përherë.”

Trëndafilat, që në fillim shfaqen si pjesë e një hapësire intime, tani marrin jetë përmes personifikimit: ata “pinë shiun”. Natyra nuk është më vetëm dëshmitare e kujtimeve, ajo bëhet shenjë e ripërtëritjes. Shiu mund të lidhet me pastrimin dhe ushqimin e jetës, ndërsa dielli me dritën, ngrohtësinë dhe vazhdimësinë.

Vargu: “Prek gjethet që i dinë psalmet e diellit” është një figurë e veçantë. Fjala “psalme” i jep natyrës një dimension të shenjtë, sikur ritmi i saj të jetë një këngë e përhershme kushtuar jetës. Kështu, peizazhi shndërrohet në një hapësirë ku natyra dhe shpirtërorja bashkohen.

Por shpresa nuk e zhduk plotësisht dhimbjen.

Vargu: “Por loti im ende rrëshqet me shpresë” ruan dy ndjenja të kundërta: lotin, që dëshmon plagën e mbetur, si dhe shpresën, që nuk pranon të shuhet. Kjo ndërthurje është më e besueshme emocionalisht sesa një përfundim ku dhimbja zhduket menjëherë.

Vargu i fundit: “Për t’u rilind dashuria përherë”, e mbyll poezinë me idenë e ripërtëritjes. Dashuria mund të jetë lënduar, mund të jetë larguar ose të jetë ruajtur vetëm në kujtim, por ajo mbetet e aftë të rilindë. Në këtë pikë, titulli fiton një kuptim më të gjerë: “kepi” nuk është vetëm vendi i pasigurisë, por edhe pika nga ku mund të shihet një horizont i ri.

 Gjuha poetike dhe ndërtimi figurativ

Një nga veçoritë e poezisë së Shqipe Hasanit është dendësia e figuracionit. Metaforat, personifikimet, simbolet mitologjike dhe biblike ndërthuren me imazhet e natyrës, duke krijuar një gjuhë të ngarkuar me asociacione.

Në këtë rrjet figurash dallohen disa fusha kryesore:

Natyra: trëndafilat, bari i njomë, ullinjtë, lulet e blirit, shiu, gjethet dhe dielli.

Shpirtërorja: lutja, bekimi, qiriu, psalmet dhe e shenjta.

Mitologjia dhe kultura: perënditë, nëntë muzat dhe sirena.

Dëshira dhe ndalimi: çelësi i dashurisë, molla e ndaluar, gjaku që vlon.

Koha dhe ripërtëritja: kujtimet, udha e gjatë dhe stina e re.

Këto fusha nuk qëndrojnë krejt të ndara, ato ndërthuren për të shprehur një dashuri që është njëherazi trupore, shpirtërore dhe krijuese. Edhe ritmi ndryshon sipas gjendjes së poezisë: herë bëhet më i ngadalshëm dhe meditues, herë merr vrullin e dëshirës, ndërsa në strofën e fundit qetësohet dhe hapet drejt shpresës. Kjo lëvizje krijon një vijë emocionale që nis nga kujtimi, kalon nëpër dëshirë e dhimbje dhe përfundon te mundësia e rilindjes.

Përfundim

“Në kepin e dashurisë” është një poezi që e trajton dashurinë si përvojë të shumëfishtë: kujtim që nuk shuhet, dëshirë që kërkon të shprehet, plagë që vazhdon të dhembë dhe shpresë që përpiqet të rilindë. Vlera e saj artistike qëndron sidomos te ndërthurja e natyrës me botën e brendshme të subjektit lirik, te përdorimi i simboleve dhe te kalimi nga përjetimi intim drejt një ideje më të përgjithshme për fuqinë e dashurisë.

Poezia ka një gjuhë të pasur dhe një imagjinatë të prirur drejt figurave të pazakonta. Në përgjithësi, poetët e Kosovës priren ta ndërtojnë poezinë me dendësi imazhesh, çfarë i jep poezisë një forcë të veçantë shprehëse. Kjo duket edhe në këtë poezi ku dendësia e imazheve pasqyron edhe kompleksitetin e ndjenjës që poetja kërkon të shprehë.

Lëvizja përfundimtare nga trëndafilat që “pinë shiun” te loti që rrëshqet “me shpresë” dhe te dashuria që kërkon të rilindë i jep poezisë një mbyllje ku dhimbja dhe shpresa bashkëjetojnë.

Poetja Shqipe Hasani e paraqet dashurinë jo si një ndjenjë të mbyllur në të kaluarën, por si një forcë që vazhdon të kërkojë jetën. Edhe kur mbetet në kufirin midis kujtimit dhe dëshirës, dashuria ruan brenda vetes mundësinë e një fillimi të ri.

Tiranë, tetor 2026