“ISHULLI I VDEKJES”


Dr. Bardhyl Maliqi

“ISHULLI I VDEKJES”

Ose Tri rrëfime që (s')mund të lexohen edhe si një roman-trilogji e Mexhid Mehmetit.

Nuk ka asnjë vend në hartën e planetit Tokë që nuk është eksploruar nga njerëzit. Por ja që është një vend ku as aventurieri më guximtar nuk ka arritur të futet e të marrë informacion. Ishulli Sentinel i Veriut, në Gjirin e Bengalit, ka popullatën e fundit në tokë që nuk është kontaktuar nga qytetërimi modern prej të paktën 50 mijë vitesh.

Natyrisht në prezantimin tonë nuk bëhet fjalë për këtë. Për sa i përket titullit “Ishulli i vdekjes” autori Mexhid Mehmeti ka shkruar një parathënie të denjë për këtë libër, që një lexues i vëmendshëm të gjitha kuptimet dhe nënkuptimet e dukshme dhe të padukshme, idetë e hapura apo ato që duhen zbuluar, mesazhet që i përkasin brezit tonë, apo atyre që do të vijnë, i gjen në këto katër faqe.

"...vendasit autoktonë e kishin emërtuar me emrin aq bizar: Ishulli i Vdekjes...dhe ky nuk ishte emërtimi i vetëm i këtij lloji, sepse shumica e toponimeve të ishullit, ishin emra të tillë, siç ishin: Varret e Dëshmorëve, Varret e Krushqve, Varri i Nuses, Varri i Ushtarit të Panjohur etj."[1]

Pa harruar edhe emrat e vendeve anë e kënd Shqipërisë Etnike ku fjala vdekje mund të mos dilte drejtpërdrejt, por në mënyrë të nënkuptuar, si: Bjeshkët e Nëmura, Arra Shterpë, Mali i Askujt, Bunari i Thatë, Lëndina e Lotëve etj. Bile dhe emra që nuk duket se kanë lidhje me vdekjen, vdekja është e mundshme edhe në to. P.sh toponimi Mrizi i Zanave, që me fjalë të rëndomta mund të thuhet: një vendpushim për zanat diku në pyll, për njerëzit që shkelin rregullat e vendosura në këtë rast nga zanat mund të kthehet në një vendvarrim të mundshëm. Besoj e dini rastin e krushqve të bërë çakërr qejf që shkelën rregullin e si vepruan zanat me to: i ngrinë e i bënë gur, e ju desh Mujit t’i shpëtojë nga kthetrat e vdekjes. Pra titulli i romanit “Ishulli i Vdekjes”, që disa herë quhet Ishulli i Parajsës, i Ëndrrave apo i Dëshirave është pikërisht Shqipëria etnike, herë e bërë pjesë e perandorive romake, bizantine, sllave e turke, austro hungareze apo italiane, apo ashtu siç është një vend i të parëve tanë i ndarë në pesë shtete. Në këtë kuptim përbindëshat në këtë libër nuk janë vetëm politikanë, që hanë kokën e njeri-tjetrit, por dhe rrebeshe luftërash apo traktate djallëzore fuqish të mëdha, që gati na kanë shfarosur (një nga sinonimet e fjalës shfarosur është i vdekur apo i varrosur).

Të gjithë personazhet e të tre pjesëve apo rrëfimeve siç i quan autori në këtë rast, apo të novelave siç i quan tek Ferrparajsa II, pse jo dhe i romaneve siç i quan gjetiu, janë pjesë e integruar, pothuajse të gjithë simbolikë, siç është simbolik edhe emri i këtij libri. Ne e dimë nga leximi se cili është i Madhi me sjellje makabre dhe paraqitje babaxhani, por e dimë dhe nga historia, e dimë se kush është Kapiteni që drejton anijen, por në të vërtetë është një i verbër, ashtu siç i njohim dhe i dimë keqbërësit tanë nëpër shekuj, Kokë Tullacët, Mashkullorët, Tërpianët etj. E dimë cili është Plaku apo Lokja si tipizim i ndërgjegjes sonë kombëtare. Në Jug dhe më Veri, në Lindje dhe në Perëndim, i njohim edhe ata që janë flijuar për ne, djemtë e nënave, të pleqve apo të lokeve tona, i dimë dhe ata që kanë kaluar telat me gjemba për të fluturuar në perëndim, por kanë përfunduar si Ikari duke e ndërprerë fluturimin në mes. I dimë dhe skeletet e të vrarëve tanë, ashtu siç dimë dhe të pavendosurit apo ata që ia kanë shitur shpirtin shejtanit, apo t’u zgjohet vetëdija kombëtare me vonesë, vetëm kur i thërret turma, ashtu si thirri Uni Papunin, ku janë dhe pse shpesh këto skelete vërtiten në erë dhe na thërrasin për hakmarrje.


Në letërsinë shqipe, ashtu si dhe në letërsi të tjera, miqësitë me kafshët dhe me zogjtë, me pemët dhe toponimet janë në varësi të vendit, të florës apo të faunës së tij. Tek ne ka shfaqur marrëdhënie simbolike me bilbilin Naim Frashëri me poezinë adekuate apo Mjeda me Vajin e Bilbilit, Shiroka me dallëndyshen, apo Fishta me shqiponjën.

Zogu përgjithësisht simbolizon fluturimin si dëshirë, si ankth apo si realitet, pra zogu është ëndrra jonë për fluturim, veç kësaj, bilbili është edhe ligjërimi ynë i brendshëm i dëshiruar të dalë jashtë kafazit të doktrinave sllavo-komuniste, apo paradokseve të vetë ngujimit dhe vetë censurimit. Dallëndyshja nuk është thjesht ëndrra jonë për fluturim, ajo kthehet aty ku ka lenë folenë, ashtu si duhet të kthehen emigrantët tanë, kur marrin rrugën e emigrimit. Edhe pranvera dhe vjeshta e dallëndysheve tona apo e njerëzve tanë janë simbolike.

Pak më i ndërlikuar është problemi me shqiponjën, e cila nga njëra anë është një shpend perandorak, jo më kot perandoritë e mëdha si ajo ruse, bizantine apo prusiane kanë pasur në flamur shqiponjën, nga ana tjetër shqiponjën e kemi në flamur edhe ne, që jemi një shtet i përgjysmuar nga lakmia e fqinjëve dhe padrejtësia e fuqive të mëdha. Fishta ka zgjedhur shqiponjën sepse nga pikëpamja e vetë dijes ishte shqiptar me njohuri të thella dhe karakter të fortë, ashtu si kanë shprehur vetveten p.sh Mjeda, një nga njerëzit më të ditur të këtij vendi me katër universitete në vende të ndryshme të botës dhe me një dije për 12 gjuhë të huaja. Duke qëndruar brenda mureve të auditorëve, të konvikteve apo manastireve, të kishave apo të faltoreve, ai ndihej si bilbili i mbyllur në kafaz, që kënaqej me këngët e tij, por e shikonte edhe Shqipërinë si bilbili në kafazin e robërisë osmane: pra, një vend që aspironte lirinë.

Tri rrëfimet e "Ishullit të Vdekjes", që mund të lexohen apo mund të mos lexohen si një roman, pasi libri emërtimin zyrtar e ka trilogji janë : I. Në Ferrparajsë, II. Vrasja e Frikës, III. Fund Përbindëshash. Ja disa nga arsyet pse mund ta konsiderojmë si roman, megjithëse dihet që romani ka të njëjtët personazhe, bile mund të ndodhë që këta personazhe të shtegtojnë nga një vepër në tjetrën si tek Balzaku apo tek ndonjë epigon i tij i kohëve më të vona dhe shumë arsye të tjera, që krijojnë unitetin e brendshëm të një vepre artistike. Të dy emërtimet që përdorëm Ishulli i Vdekjes apo Ishulli i Ëndrrës në fillim të këtij shkrimi gjenden gjerësisht gjatë gjithë librit. Është e njëjta klimë terrori, frike, burgosjesh, apo vetë burgosjesh, izolimesh apo vetë izolimesh, vrasjesh dhe përgjakjesh të popullsisë të pafajshme vetëm e vetëm se janë të një etnie tjetër, pavarësisht se jetojnë në trojet e të parëve. Por edhe Ishulli i Ëndrrës del në të tre rrëfimet. Konkretisht në Ferrparajsë Plaku dhe Lokja ulen në dy anët e degëzimit të një druri të prerë, e pavarësisht tmerrit që kanë përjetuar gjatë gjithë kohës kundrojnë dhe u gëzohen këngëve dhe lodrimeve të fëmijëve të vegjël, që shkojnë e vijnë në shkollë, pra ata e kanë prekur Ishullin e Ëndrrës, i cili ka filluar të bëhet realitet, Ishulli i Jetës. Tek rrëfimi Vrasja e Frikës, protagonisti Uni Papuni, në fund të rrëfimit arrin ta thyej izolimin dhe frikën e lugetërve dhe të hijeve, që i vërtiten nëpër dhomë. Ai del në rrugë, përzihet me demonstruesit, e mposht frikën e policisë dhe të militarëve e thërret bashkë me të tjerët "Kosova Republikë", e pra dhe ai e kupton se Ishulli i vdekjes fillon të shndërrohet në Ishull të Jetës. Edhe tek rrëfimi i tretë, aty ku klima e vdekjes është edhe më e tmerrshme, kur përbindëshat ja hanë kokën njeri tjet