GJUHA ARVANITASE E FOLUR ARKAIKE, APO “ZHARGON”???



ARQILE V GJATA

Abstrakt.

Një e folur e vjetër, e ruajtur në kushtet e izolimit dhe e fjetur për shumë vjet nga trungu arbëror, meriton përkujdesjen dhe detyrimin që ta sjellë në vëmendje të lexuesit nëpërmjet kumtesës sime.

“Thuaj ç’të duash, por gjuha arvanitase është gjuha më e vjetër në Evropë, por mbi të gjitha është gjuhë e mëmës dhe tatës sonë”!

Kjo thënie përbën boshtin e kumtesës ku arvanitasit përdornin gjuhën e vet amtare në trajtën e folur por jo si gjuhën e shkrimit.

Sipas vlerësimeve të historianëve e filologëve të ndryshëm, arvanitasit pas shekullit të XV-të e deri në kohë të revolucionit grek të vitit 1821, përfaqësonin rreth 1/3 e popullsisë në vendbanimet e hershme dhe të ishullorëve të Greqisë, si në Hidra, Poros, Specias, Andros, Salamina, e fshatrave të shumtë në zona të ndryshme të Greqisë. Këtë tezë studimore do mundohem ta sjell me përqasjet, analizat nga një literaturë e bollshme, si edhe shtjellime krahasuese të veçorive gjuhësore, si sintaksore edhe morfologjike, nëpërmjet përballjes me gjuhën e folur të arvanitasve në trevat ku dhe sot jetojnë si autokton në shekuj.

Gjuha arvanitase është e folur arkaike me tipare e veçori të toskërishtes jugore dhe natyrshëm edhe me elementë të shumtë nga gjuha greke. Në ditët që jetojmë kjo e folur ka rënë në nivelin e një “zhargoni”...Por kurrsesi nuk ekziston si dialekt!

Fjalë kyçe: E folura arvanitase, arkaike, zhargon, prejardhja, kumte gojore.

H yrje

Pas fitores dhe shkëlqimit të revolucionit 1821 emri i arvanitasve dëgjohet për herë dhe më pak e kjo venitje erdhi si shkak i disa ndikimeve e transformimeve të cilat do t’i shohim në një analizë me shumë konsideratë. Nga të dhënat gojore, (por dhe sipas arkivave greke), numri i arvanitasve në vitin 1907, në Prefekturën e Athinës me 50 fshatra, kishte 46.105 banorë. Popullsia e përgjithshme e tyre në të gjithë shtetin Grek që i përket vitit 1879, arrinte në 176.120 banorë dhe në 1907 në 236.707 banorë.

E folura e tyre dhe gjithçka e mbetur është shumë e rëndësishme, sepse është e folura përgjatë jetës një populli, apo komuniteti, ku lind e jeton një e vërtetë e madhe. Jeta e tyre në mënyrë të padiskutueshme është e lidhur me gjuhën. Dhe nëse një e folur, (gjuha) nuk kultivohet, ka presione të jashtme e të brendshme, ka ndikime të ndryshme të tilla, të cilat do t’i shqyrtojmë kujdesisht, edhe kur ajo bie në dobësi, plogështi... e natyrshëm ligështohet, ajo humbet leksikun e saj, si rrjedhojë është e padobishme në krahasim me një gjuhë madhore që shkruhet dhe flitet sipas normave zyrtare të pushtetit në fuqi. Gjuha që nuk shkruhet dhe as kultivohet, dalëngadalë del jashtë përdorimit si vlerë gjuhësore.

Ndikimet mbi gjuhën e arvanitasve, vlerë regresive në ruajtjen e saj...

Arvanitasit nuk e kanë të shkruar të folmen e tyre. Mungesa e të shkruarit të një gjuhe, që mbijeton thjesht si e folur nuk të jep mundësi të shkruash një periodizim të historisë së saj. Mënyra e të jetuarit e arvanitasve dhe strukturat shoqërore e shtetërore, ku ata u bënë pjesë e saj, e kane transformuar gjithçka në kohë dhe ka bërë të ndodhin realisht ndryshime veçanërisht me gjuhën e tyre. Por gjithsesi në vazhdimësi e folura Arvanitase ka lënë vlera dhe thesare gjuhësore shumë të dobishme për historiografinë e gjuhës së folur në shekuj të arvanitasve tanë.

Ndikimet mbi të kanë qenë të shumta:

· - Presioni i gjuhës së folur brenda familjes, ku për shkak te martesave me greke vëmë re dy anë të kundërta të mbarëvajtjes së gjuhës. Njëra që i përket ndikimit në sensin negativ, ai i gjuhës greke e cila po behej pjesë e të folurës edhe në familjet arvanitase. Jo vetëm kaq por edhe fëmijët e lindur nga këto martesa kishin prirjen të flisnin greqisht. Ndërsa tjetra i përket rezistencës për mbijetesën e gjuhës nga prindërit apo më të moshuarit në familje që kërkonin me çdo kusht ta ruanin e ta flisnin gjuhën e tyre amtare brenda familjes.

· Një ndikim i fortë relativisht ishte ai i shkollave greke ku fëmijët e arvanitasve u shkolluan dhe rrjedhimisht edhe gjuha po tkurrej.

· Ndikimi i institucioneve dhe e folmja zyrtare, përbënë për kohën e në vazhdim një hallkë të rëndësishme të këtij zinxhiri.

· Përditësia në jetën e zakonshme, rruga, fqinjët, shoqëria etj, përbën një ndikim jo të vogël drejt mospërdorimit dhe harrimit të gjuhës së tyre.

· Literatura që lexohej, gazetat e përditshme, shtypi dhe presioni i përditshëm i tyre solli mosfoljen dhe konsumimin e gjuhës arvanitase.

· Kisha dhe predikimet në gjuhën greke, një ndikim i konsiderueshëm sepse vetë vendasit edhe arvanitasit ishin tejet besimtarë.

· Politikat e ndryshme dhe shumë të ndjeshme, interesi që greqishtja të mbizotëroje si gjuha e vjetër e folur dhe e shkruar solli edhe kjo përfitimet e veta në dëm të gjuhës së folur të arvanitasve. “Me gjithë goditjet nga pedantët e pushtetit në Greqi, arvanitëria e Greqisë vazhdon në qetësi ecurinë e saj historike.”

· Deri më sot, nuk ka asnjë dokument apo dëshmi që arvanitasit të kenë bërë përpjekje për të krijuar një alfabet për të shkruar të folmen e tyre, ashtu siç bënë Voskopojarët në shekullin e 18-të, apo motrat Qirjazi në dhjetëvjeçarin e parë të shekullit të 20-të me dy abetaret e tyre 1908-1909-të, apo si De Rada, i cili organizoi dy kongrese për çështjen e shqipes (Koriljano Kalabro, 1895; Ungër 1897), ku ndër të tjera zë fill krijimi i një fjalori shqip dhe përdorimi i alfabetit të tij si një qëllim i përbashkët, që tregon se përpjekjet për ta ruajtur e kultivuar gjuhën shqipe, atë që prindërit e tyre e përdornin dhe që pasardhësit e tyre filluan gradualisht ta humbisnin disi e të largoheshin prej saj, duke e gërshetuar hera herës me atë greke, tregon me së shumti një largim dhe një firo a boshllëk, që sot ajo ndjehet e tkurrur dhe e pa kultivuar, por gjithsesi e kënduar dhe e folur në mënyrën e tyre në kohë.

Një studim të veçantë në këtë fushë ka shkruar helenisti dhe linguisti gjerman J. P.h. Fallemeyer, i cili në veprën e tij “Historia e gadishullit të Moresë dhe Elementi Shqiptar në Greqi”, ishte ndër të parët që shikonte në përbërjen genetike të grekëve modernë elementin e fuqishëm shqiptar.

Siç e thash dhe më lartë, arvanitasit në tërë historinë e vet dhe sot, nuk kanë pasur dhe nuk kanë një alfabet në gjuhën shqipe me të cilin ta shkruajnë atë. Ata e shprehin gjendjen shpirtërore, lirike dhe epike natyrshëm dhe me ndjenjë. Tek arvanitasit është ruajtur karakteri i tyre autokton në ato troje ku janë dhe sot. Por jo vetëm kaq... këngët e tyre këndohen si dikur dhe ruajnë sadopak, ende traditat arbërore të këtij komuniteti. Sidomos fshatrat dhe familjet me rrënjë arvanitase kanë të folmen e tyre, ku spikat fjala e kënduar në rastet e tyre të veçanta.

Dashurisë-4

Do pjenjë sajtën si e shkon vajza ditën

Vajza nat edit n’ argali Djali nuk e sheh me si me si

Jain vajza nat e dit për të drenjë sum prik

Do bënem gjarpr me pika ti shkone vajz ne sajta

Do bënem gjarpr i bardh ti shkoni vajz në mitar.

Ja ç’thotë Elena Gjika:

“Tek ta i gjithë zhvillimi përmblidhet tek poezia, të folurit bukur, tek këngët që transmetonin brez pas brezi lavditë e heronjve dhe tek fjala e bukur dhe ndikimin e fuqisë së tyre në jetën e shumë shekujve”. Siç thotë dhe një proverb tosk;

”dhe malet mund të lëvizin me një fjalë të vetme”(Leondios Lëeondiu).

Edhe në ceremoninë e marrjes së Çmimit “NOBEL” poeti Grek Odhisea Elitis u shpreh:

“Nga arvanitët, paraardhësit e nënës sime, kam trashëguar një sedër, që më ka dalë për mbarë.”

Një studim të veçantë në këtë fushë ka shkruar helenisti dhe linguisti gjerman J. P.h. Fallemeyer, i cili në veprën e tij “Historia e gadishullit të Moresë dhe Elementi shqiptar në Greqi”, ishte ndër të parët që shikonte në përbërjen genetike të grekëve modernë elementin e fuqishëm shqiptar. Gjë që flet për karakterin dhe shpirtin shqiptar që ka depertuar si një element pozitiv në gjakun grek dhe mbarvajtjen e një marrdhenieje të mirë e paqësore.

Ka fshatra të tëra me arvanitas, si p.sh. Thiva, Poleponezi, Korinthia, Arkadia, Spata, Atikia, Evia, ishujt Idra, Speces,Andro, Salamina etj.

Atje ku arvanitasit janë të përqëndruar në numër të madh, gjuha arvanitase vazhdon të flitet akoma edhe sot.

Duhet hulumtuar një dukuri… Ajo e tkurrjes së të folurit nga arvanitasit që nuk e flasin gjuhën si më parë.

Ajo që duhet pranuar si apriori është se gjuha arvanitase, e folura e saj nuk përbën një dialekt të mëvetshëm, si toskërishtja apo gegërishtja. Argumentoj se ajo asnjëherë nuk ka qenë –DIALEKT, por një e folme!

Arvanitët nuk janë shqiptar të ardhur nga trojet shqiptare, ata janë autoktonë, jo prej disa shekujsh, por prej mijëra vjetësh, të ngulur aty ku ndodhen edhe sot. Gjuha e tyre është një e folme arkaike e shqipes.

Thënia e M. Lambertz se,” nga bashkëjetesa në vendin e ri është përftuar një dialekt i ri, që nuk ishte i njëjtë me asnjë prej dialekteve të vendit të origjinës”, do të theksoja se nuk mund të pranohet, pasi në çdo kohë e folmja arvanitase nuk ka qenë dialekt, por një e folme e pashkruar e tyre e ruajtur me fanatizëm deri më sot!

Nëpër këto kumte(si marrëdhënie e të folurit në vendbanimet e tyre) gjejmë urtësinë popullore, ndjenjat e holla të bashkëjetesës së tyre, të vjershave dhe këngëve arvanitase.Të gjitha bashkë na shërbejnë për të emërtuar, vlerësuar, për të gjykuar më tej rreth vlerave dhe veçorive të tyre. Ndër të tjera gjejmë: “Kjo gluha Arbërishte/Ishte gluhë trimërishte/E fliste karbakov Mauli/Boçari dhe gjithë Suli”

* * *

“Një arvanitas i moshës mbi 40-të vjeç nuk përdor më shumë se 600 fjalë të gjuhës, të folur arvanitase. Kjo sepse nuk bëhet fjalë për shkollë, apo ndonjë shkrim të gjetur, të gjuhës së tyre. E folura arvanitase u pasurua në kohë vetëm duke huazuar fjalë nga gjuha greke, ky fenomen ndodhi që në kohën e Skederbeut, siç thuhet tek kënga “Moj e bukura More”! Kjo ka ndikuar së tepërmi në asimilimin e gjuhës Arvanitas, gjuha e tyre erdhi duke u zbehur, sa u katandis kjo që është sot...” Ndërsa, tek brezi i ri, fatkeqësisht po humbet krenaria dhe dëshira e dikurshme.

“Në të vërtetë, po të studiojmë origjinën e heronjëve të kryengritjes së vitit 1821, do të shohim se shumica ishin Arvanitas dhe flisnin gjuhën arvanitase, ashtu siç e flisnin gjyshrit tonë.”

Aristidh Kola: “Më parë në fshatin tim(Kaçkavel), kur isha i vogël, po mos të dije Arvanitika(shqip) miqtë dhe shokët të tallnin, të vinin në lojë, të injoronin.”

Studiuesi dhe shkrimtari i madh Arvanitas Aristidh Kola ka aritur në një përfundim rreth prejardhjes së Arvanitasve në Greqi. Ai thotë:

“– Arvanitasit erdhën në shekullin 14, kur u shpërbë principata e Gjin Bue Shpatës, por ka pasur shumë valë të arvanitasve nga Arbëria, disa dyndje të mëdha në Greqi. Me vdekjen e Gjergj Kastriotit-Skënderbeut, erdhën në Greqi shumë, shumë arvanitas.”

Por, një përfundim i tillë është kundërshtuar nga shumë studiues të tjerë madje edhe nga vet arvanitasit.(kjo është një hipotezë me të cilën nuk duhet abuzuar, por duhet ende të hulumtohet nga historian dhe studiues.) A duhet marr në konsideratë hipoteza, apo e vërteta, që Arvanitasit janë autoktonë në trojet e tyre dhe se nuk mund të jetë e vërtetë se ata janë dyndur masivisht pas vdekjes së Skënderbeut, në shekullin e 15-të?

Për këtë studiuesi Aristidh Kola shprehet se “Arvanitët janë hallka e hekurt, që lidh lashtësinë me helenizmin e ri.”

“...arvanitria e Greqisë vazhdonte në qetësi ecurinë e saj historike. Themi në qetësi, sepse arvanitët si njerëz nuk ishin të qetë, por asnjëherë si një bashkësi e organizuar, nuk ishin të zhurmshëm...Ata ishin në Greqi, ata e bënë kryengritjen dhe ata e qeverisnin.”... Po aty

Studiuesi Greko Gjerman Niko Stilo në parathënien e veprës “FJALORI GREQISHT-SHQIP I PANAJOT KUPITORIT” thotë:

Edhe pse në Greqi një pjesesë e madhe e popullatës janë arvanitas, për origjinën e tyre, nga historianët kemi pranuar se janë METEKË(emigrantë) nga veriu dhe konkretisht, në bazë të të dhënave historike, se kanë ardhur para disa shekujve nga veriu, nga Shqipëria. Mhistorike, megjithëse, në këto referime historike, nuk kemi asnjë informatë në se këto kolonë, LIOS, SHPATAS etje janë të parët apo jetonin dhe më parë në vendet ku u vendosën Arvanitët; dhe përkundër, trashgimia tradicionale arvanitase janë pjellë e kësaj toke, e me fjalë të tjera, janë autoktonë.

Nga që historianët, të cilët pranojnë, vetëm informatat e shkruara, duan të na bëjn dhe ne arvanitët të mos u besojmë të thënave të prindërve tanë dhe pa gjetur arsyen përse mëma ime dhe tata im të më kenë thënë gënjeshtra për këtë temë., ndjej nevojën t’u dalë për zot dhe të hedh poshtë këtë karakterizim fyes. Sepse...nga që historianët pranojnë vetëm dokumente të shkruara, zgjodha monedhën e më poshtëme të shekullit të parë p.e.r, që është gjetur diku afër në Shpata, ku rreth kukuvajkës, në arvanitase shkruhet:

Historia përsëritet , “arvanitas do të thotë analfabet, i paqytetëruar, bujk, por dhe “grek” do të thotë “arvanitas i qytetëruar”

Edhe Pr.Dr.Begzad Baliu shkruan:

“Përgjithësisht ka dominuar ideja që arvanitasit në Greqi shkuan në shekkulin e 13-15, ndërsa emrin –arnavud, osmanlinjët ta kenë marrë nga Grekët? E pamundur pra, Shqiptarët dhe grekët janë fqinjë mijëra vjeçar dhe arvanitasit janë vetëm një enklavë e një momenti historik të etnicitetit shqiptarë në Greqi prej mijëra vjetësh.” (21 Gusht 2017.Nga një bashkëbisedim me Pr. Dr.Begzad Baliu)

Α ΘΕ ΜΙΚ Ι ΩΝ Ε Υ ΡΥ ΚΛΕ ΠΑΡΑ.

Dhe në analfabetin shqip:

A THE MIK I ON E Y TY KLE PARA.

Ky tekst, në arvanitasen, që flitet edhe sot në Atikë, do të thotë:

A the mike e On-it të Riut ishte (ekzistoi) e para.

Pothuaj të njëjtin tekst dhe madje në dialektin atikas I shkrur:

ΙΕΡΑ ΠΥ ΖΗΝΟ ΦΙΛΟΣ,

E gjejmë dhe te monedha e më poshtëme, që do të thotë:”E shenjta Py mike e Zinos.”Këtu të quajturin në arvanitase, On (Ων), e kemi me emrin ZINO (ΖΗΝΟ),pra,në rastin më të rrallë, që gjatë lakimit, nuk bëhet Zeusi-Diosit, por Zinos.

Për dëshmi që emërtimi Α ΘΕ (A THE) dhe, me fjalë të tjera, Athinaja, është sinonim i ΙΕΡΑ ΠΥ (IERA PY), zgjodha dhe mdomethënë se ishte bijë e Oros, që mitologjia egjiptiane e karakterizon hy diellor dhe grekët e quajnë Apollon.monedhën vijuese, gjithashtu athinase, ku kemi bashkë të dyja këto emërtime, si dhe të dhënën se ΓΕΝΗΣΩΣΑΝ ΩΡΟΣ, domethënë se ishte bijë e Oros, që mitologjia egjiptiane e

karakterizon hy diellor dhe grekët e quajnë Apollon.

Mbi dukurinë që flet se, arvanitasit nuk kanë ardhur pas vdekjes së Skenderbeut argumentoj si me poshtë:

Në fshatrat, nëpër familjet arvanitase, apo dhe në këngët e tyre nuk gjenë të pasqyruar Emrin e Skenderbeut dhe epokën e tij legjendare!

Po kështu, kam shkuar në shumë familje arvanitase dhe nuk kam parë fotografi, apo pikturë të Skenderbeut.

Arbëreshët e Italis e kan emrin dhe veprën e Skenderbeut të pandarë nga jeta e tyre dhe në çdo familje portretin e Skenderbeut e kanë të shenjtë, kanë këngë, poezi dhe prozë për Skenderbeun.

Dhe së fundmi kënga “E bukura More” që këndohet në shumë fshatra arbëreshë të Italis nuk ka asgjë të përbashkët me arvanitasit e Greqisë. Kjo këngë është ndër ato që lidhin arbëreshët e kontinentit me ata të Siqilisë, por nga forca dhe dëshmimi i hershëm i ritualit që përfshin këngën, duket se foleja e saj ka qenë Siqilia, dhe veçanërisht fshati ku ka kohë që arbërishtja ka vdekur, Palazzo Adriano. Kënga shfaqet fillimisht si material poetik popullor i mbledhur në Siqili më 1736.

* * *

Presidenti i Qendrës të Artit Europian në Greqi, poeti Evangjelos Andreu me origjinë arvanitase, në pritjen që i beri poetit Ali Podrimja, Prill 2011, Qendra Kulturore Europiane, në fjalën e tij u shpreh se “zona e populluar me arvanitas autoktone- PEANIA, që para më se 100 vjetëve quhej me emrin arvanite “Lopsi”,(shiko dorëshkrimin).

Poeti arvanitas E.Andreu na lexoi gjithashtu dy vjersha nga këngët Arvanitas që këndoheshin në Mesogjijo para dy shekujsh, dhe ndër të tjera shprehet se “Arvanitët janë grekë shumë të lashtë me origjinë shqiptare. Natyrisht sot grekë, por ruajmë më shumë traditën e stërgjyshërve”!

Disa tipare fonetike dhe sintaksore në vjershat dhe këngët arvanitase

Vajta në Pazar....

Pulëza bën ve të bardha

Gjeli çë këndon

Të bukurat zgjon.

Vajta në pazar, bleva një delëzë

Delja tha qethmë mua

Pulëza bënë ve të bardha

Vajta në Pazar, bleva një pulëz.

Gjeli çë këndon

Të bukurat zgjon.

Vajta në Pazar, bleva një ushëzë

Usha tha ngalkomë mua

Guçëza tha therrmë mua

Deleja tha qethmë mua

Pulëza bën ve të bardha

Gjeli çë këndon

Të bukurat zgjon.!

Me këto vargje të cilat vijnë si kumtime, të folura me gojë gjatë viteve të hershme dhe këndoheshin, (fliteshin me një fjalor të mjaftueshëm), ose mbahen mend që gjithë secili i përdorte gjatë bashkëbisedimeve) që para dy shekujve.

Madje aty vëmë re edhe fenomenin e njohur të lidhëses ftilluese ”që”, të cilën e gjejmë kurdoherë në trajtën “çë” si bashkëtingëllore më e zëshme dhe ku do të theksoja se “çë”-ja është- tradicionale e gjuhës së folur të arvanitasve në vite por edhe e përdorur nga popullsia çame në të folmen çame gjithashtu!

Në të folurën arkaike të arvanitasve ky ndërrim i “qe” në “çë” gjendet edhe në pozicionin nistor të vargut, apo të fjalisë: çë do bënem,Çë! Çibu’n’ e pi duhanë?, Çë më hiri mua frikë.Çë na viën nga kosm’ i madh...

Ruhet mirë mbaresa arkaike e pjesores-më, në –uam.-Ndë njjë plaff, ndë një të shtruam, me tim bir shumë të dëlpëkuame

Ndërimi i zanores së rrënjës në formimin e shumësit: peshq-pishq,i bardhë- të berdhë, i glat-të glet, shat-shaetërinj.

Edhe përdorimi i pjesës lakonike shpreh gjithashtu elemente të të folmes së tyre: (çë)dhe(pce)- çë këndon -çë ke një djalë, çë jeshe të ngrënet ulku, pce kujtia bir jeshe, pce sgjëshurë.

Një gjitonje!

Një gjiton këtë matanë

Ka një vajzë, një dardanë.

Ua kërkuam e s’na i dhanë

Le t’e pjekënë, t’e hanë

Ami ata s’pjekënë

Po neve na djegënë.

Shkova ande nga mëhallaj

U derth buça e do më haj.

Ua kërkuam e s’na i dhanë

Le t’e pjekënë t’e hanë.

Vargjet e mësipërme karakterizohen nga zanorja e hapur si tingëllimë(a-ja)”matanë, dardanë, i dhanë, e hanë dhe me zanoren e pazëshme(ë) në rrokjen e fundit pjekënë, djegënë .

Në vjershën e mësipërme gjejmë pjesoren e pashtjelluar si; le t’e pjekënë, le t’e djegënë dhe përjashtimi i zanores të pazëshme “ë” e zvendësuar me zanoren “e”, t’e hanë, t’e pjekën.

Kolokotronët me nam!

Mi ljivadhët e Athinës,

Moj me spathja