Gazmend Cufaj: PSE I MBËSHTES STUDENTËT

Nga Gazmend Cufaj

„Ambasador i Paqes Globale“

Duket qartë se heshtja nuk është më qetësi. Mbetet një plagë që thellohet, kur rruga nuk është më thjesht një hapësirë ku kalojnë njerëzit, por bëhet pasqyra ku shoqëria sheh fytyrën e vet, dhe kur zëri i të rinjve merr një domethënie që shkon përtej kërkesave të çastit, sepse në të dëgjohet përplasja e një brezi me realitetin që i është lënë trashëgim. Pikërisht në këto çaste, kur studentët dalin në rrugë për të kërkuar të drejtat e tyre, unë nuk mund të qëndroj indiferent. Jam një ish-student që kam njohur një kohë shumë më të vështirë, një kohë kur përballja me diktaturën kërkonte jo vetëm guximin për të folur, por edhe gatishmërinë për të paguar çmimin e fjalës së lirë. Sot, edhe pse larg Shqipërisë, e ndiej vendin tim pranë, jo përmes hartës, por përmes një dhimbjeje therëse që më shoqëron sa herë shoh se sa larg mbetet ende shpresa e një shoqërie të drejtë nga realiteti që përjetojnë qytetarët e saj.

I mbështes studentët, sepse e njoh peshën e një zëri që nuk pranon të nënshtrohet. I mbështes jo sepse besoj se çdo kërkesë e çdo protestuesi është e pagabueshme, as sepse rruga është gjithmonë përgjigjja e vetme, por sepse e drejta për të protestuar është një nga provat më të rëndësishme të lirisë. Një shoqëri demokratike nuk matet nga numri i njerëzve që duartrokasin pushtetin, por nga mënyra se si pushteti sillet me ata që e kundërshtojnë. Nuk matet nga qetësia që imponon, por nga hapësira që krijon për zërat që e shqetësojnë. Dhe nëse sot studentët ndiejnë se duhet të dalin në rrugë për t'u dëgjuar, atëherë përpara se të gjykojmë ata që protestojnë, duhet të pyesim veten se çfarë nuk është dëgjuar në institucionet ku duhej të gjente përgjigje.

Unë vij nga një kohë kur protesta nuk ishte një e drejtë e garantuar, por një sfidë ndaj një sistemi që kërkonte ta kontrollonte jo vetëm jetën e njeriut, por edhe mendimin, fjalën, librin dhe ëndrrën e tij. Në atë kohë, studenti që guxonte të kundërshtonte nuk përballej thjesht me një institucion të pakujdesshëm apo me një qeveri që nuk pranonte kritikat; ai përballej me një mekanizëm të tërë frike, me një rend që e konsideronte bindjen virtyt dhe mosbindjen rrezik. Prandaj, kur kujtoj protestat e asaj kohe, nuk kujtoj vetëm një ngjarje historike, por një gjendje shpirtërore, atë çast kur njeriu kupton se të jetosh pa liri është të marrësh frymë pa qenë zot i jetës sate.

Sot Shqipëria është një vend tjetër, të paktën në formën e institucioneve dhe në të drejtat që njeh ligji. Nuk jetojmë më nën të njëjtën diktaturë, nuk kemi të njëjtat kufizime zyrtare dhe askush nuk duhet ta barazojë automatikisht çdo konflikt të sotëm me represionin e djeshëm. Por pikërisht sepse kemi kaluar një histori të tillë, duhet të jemi edhe më të ndjeshëm ndaj çdo shenje që e dobëson demokracinë, ndaj çdo përpjekjeje për ta paraqitur kundërshtimin si armiqësi dhe ndaj çdo rasti kur zëri qytetar trajtohet si bezdi, në vend që të shihet si një thirrje për përgjegjësi. Diktatura e ndalonte fjalën me forcë; demokracia, kur nuk funksionon siç duhet, rrezikon ta lërë fjalën pa përgjigje. Dhe, ndonëse këto janë dy realitete të ndryshme, një shoqëri që nuk dëgjon qytetarët e saj fillon ta humbasë dalëngadalë besimin e tyre.

Këtu qëndron edhe një nga dallimet më të rëndësishme midis brezit tim dhe brezit të sotëm. Ne u përballëm me një sistem që duhej shembur për t'i hapur rrugë lirisë, ndërsa të rinjtë e sotëm kanë detyrën më të vështirë të mos lejojnë që liria e fituar të mbetet vetëm një formulë kushtetuese. Ne luftuam që të kishim të drejtën të flisnim; ata kërkojnë që fjala e tyre të ketë peshë. Ne ëndërronim një Shqipëri ku mund të mendonim pa frikë; ata kërkojnë një Shqipëri ku mendimi të shndërrohet në mundësi, ku arsimi të mos jetë thjesht një diplomë, ku meritokracia të mos jetë një premtim elektoral dhe ku e ardhmja të mos varet nga njohjet, lidhjet apo aftësia për t'u përshtatur me padrejtësinë.

Kjo është arsyeja pse protesta rinore nuk mund të shihet si një episod kalimtar, as si një përplasje mes studentëve dhe institucioneve, por si një pyetje e madhe që një brez i drejton gjithë shoqërisë: çfarë vendi po u lëmë atyre që nesër do të mbajnë përgjegjësinë për të? Nëse një student mëson se puna e ndershme nuk shpërblehet, se zëri i tij nuk dëgjohet dhe se rruga drejt suksesit kalon më shumë përmes përkatësisë sesa përmes aftësisë, atëherë dëmi nuk mbetet vetëm brenda auditorëve. Ai depërton në ndërgjegjen e një brezi, e mëson të dyshojë te drejtësia dhe, në rastin më të keq, e bind se largimi është e vetmja mënyrë për të shpëtuar të ardhmen e vet.

E kam të vështirë ta shoh Shqipërinë përmes kësaj dhimbjeje, sepse largësia nuk e zbeh lidhjen me vendin; përkundrazi, ndonjëherë e bën atë më të mprehtë. Nga jashtë, kur sheh të rinjtë që kërkojnë të drejtat e tyre, pyetja nuk është vetëm se çfarë kërkojnë ata sot, por edhe pse vendi nuk ka arritur t'u japë ende arsye të mjaftueshme për ta besuar të ardhmen brenda kufijve të vet. Nuk është e drejtë t'u kërkojmë të rinjve patriotizëm si një detyrim moral, ndërkohë që nuk u krijojmë kushtet që ky patriotizëm të mos kthehet në sakrificë të përhershme. Dashuria për atdheun nuk mund të matet me numrin e viteve që një i ri duron padrejtësinë, as me gatishmërinë për të pranuar atë që mund të ndryshohet. Ajo duhet të ketë mundësinë të shprehet edhe si kërkesë, si kundërshtim dhe si dëshirë për një jetë më të mirë.

Një vend që i humbet të rinjtë nuk humbet vetëm banorët e tij të ardhshëm; humbet një pjesë të mendjes, të energjisë dhe të imagjinatës me të cilat do të mund të ndërtonte të ardhmen. Prandaj, mbështetja ndaj studentëve është edhe një thirrje për të gjithë ata që kanë kaluar nëpër universitetet shqiptare, që kanë jetuar shpresat e tranzicionit, që kanë parë premtimet e përsëritura dhe që, në një mënyrë apo në një tjetër, janë bërë dëshmitarë të largimit të brezave. Nuk mund t'ua lëmë vetëm studentëve barrën e kërkimit të ndryshimit. Ata kanë të drejtë të kërkojnë, por edhe shoqëria ka detyrimin të mos i braktisë. Prindërit, pedagogët, intelektualët, gazetarët, profesionistët dhe qytetarët e zakonshëm duhet ta kuptojnë se e ardhmja e studentëve nuk është një çështje private e familjeve të tyre, por një çështje publike që lidhet drejtpërdrejt me të ardhmen e Shqipërisë.

Megjithatë, mbështetja ime për studentët nuk është një mbështetje pa kushte për çdo veprim që mund të ndodhë në rrugë. Protesta fiton forcë kur ruan dinjitetin, kur kërkesat e saj janë të qarta dhe kur përgjegjësia qytetare ecën krah për krah me guximin. Dhuna nuk e bën një kërkesë më të drejtë, as dëmtimi i pronës nuk e bën një kauzë më bindëse. Por edhe përgjigjja institucionale duhet të jetë në të njëjtën lartësi morale. Nuk mund të kërkosh përgjegjësi nga protestuesit dhe të mos kërkosh përgjegjësi nga ata që kanë pushtetin. Nuk mund të flasësh për rendin publik duke harruar dinjitetin njerëzor, as të kërkosh qetësi duke e ngatërruar atë me heshtjen e imponuar. Policia duhet të garantojë sigurinë, institucionet duhet të dëgjojnë dhe autoritetet duhet të japin përgjigje të arsyetuara, ndërsa çdo shkelje duhet të trajtohet në përputhje me ligjin, pa paragjykim dhe pa standarde të dyfishta.

Në një demokraci të shëndetshme, protesta nuk është armike e dialogut; shpeshherë ajo është mënyra që e bën dialogun të pashmangshëm. Kur dyert institucionale mbeten të mbyllura, rruga bëhet hapësira ku shoqëria kërkon të rikthejë vëmendjen. Por që kjo hapësirë të mos kthehet në një rreth vicioz zemërimi dhe mosbesimi, duhet që kërkesat të marrin përgjigje konkrete, të ketë afate, transparencë dhe përgjegjësi. Studentëve nuk u mjaftojnë fjalimet për rëndësinë e rinisë, fotografitë me ta apo deklaratat që e pranojnë në parim të drejtën e tyre për të protestuar. Ata kanë nevojë të shohin se çfarë ndryshon pas protestës, çfarë korrigjohet në sistem dhe çfarë garancish krijohen që problemet e ngritura të mos përsëriten.

Nuk mjafton të thuhet se studentët janë e ardhmja. Kjo është një fjali e bukur, por mund të kthehet në një mënyrë elegante për ta shtyrë përgjegjësinë e së tashmes drejt së nesërmes. Studentët nuk janë vetëm e ardhmja; ata janë qytetarë të së tashmes, njerëz që kanë nevojë për arsim cilësor, për dinjitet, për mundësi të barabarta dhe për institucione që i trajtojnë si individë me të drejta, jo si një numër që kujtohet në fushata apo në ceremonitë përvjetore. Nëse u kërkojmë të presin derisa të bëhen nesër profesionistë, prindër, pedagogë apo drejtues, atëherë u kërkojmë të pranojnë sot atë që nesër do t'u kërkojmë ta ndryshojnë.

Historia shqiptare ka një paradoks të dhimbshëm: shumë nga idealet për të cilat janë ngritur breza të tërë kanë përfunduar, pas një kohe, në duart e institucioneve që duhej t'i mbronin. Liria u fitua, por jo çdo qytetar e ndjeu atë si drejtësi; pluralizmi u vendos, por jo çdo mendim u trajtua me respekt; mundësitë u shtuan, por jo të gjithë patën të njëjtën mundësi për t'i shfrytëzuar. Kjo nuk do të thotë se gjithçka ka dështuar, as se duhet të mohojmë arritjet e vendit. Do të thotë se demokracia nuk është një monument që ndërtohet një herë dhe lihet të qëndrojë përgjithmonë. Ajo është një punë e përditshme, një marrëdhënie besimi që duhet ripërtërirë dhe një përgjegjësi që çdo brez duhet ta marrë përsipër në mënyrën e vet.

Brezi im e di se sa e vështirë është të fitosh lirinë kur përballë ke një sistem që nuk e njeh kundërshtimin. Brezi i sotëm duhet të na kujtojë se sa e lehtë është ta humbasësh kuptimin e lirisë kur fillon ta konsiderosh atë të garantuar përgjithmonë. Pikërisht këtu takohen dy kohët tona: jo te barazimi i sistemeve, sepse ato nuk janë të njëjta, por te përgjegjësia për të mos e lënë demokracinë të zbrazet nga brenda. Ne nuk mund t'u kërkojmë të rinjve të trashëgojnë frikën tonë, por duhet t'u lëmë kujtesën tonë, që të kuptojnë se të drejtat nuk janë dhurata të pushtetit, por arritje që kërkojnë mbrojtje të vazhdueshme.

Unë jam larg Shqipërisë, por nuk jam larg shqetësimit për të. Ka një lloj malli që nuk qetësohet me fotografi, me lajme apo me kujtime, sepse ushqehet nga ajo që do të dëshiroje të ishte ndryshe. Kur shoh studentët që kërkojnë të drejtat e tyre, më rikthehet jo vetëm kujtimi i ditëve kur ne përballeshim me një realitet shumë më të egër, por edhe pyetja se çfarë kemi arritur t'u dorëzojmë atyre pas gjithë këtyre viteve. A kemi ndërtuar institucione që dinë të dëgjojnë? A kemi krijuar një arsim që u jep mundësi të barabarta? A kemi arritur që talenti të mos ndihet i detyruar të largohet për të gjetur vlerësimin që meriton? Dhe, mbi të gjitha, a e kemi kuptuar se dashuria për Shqipërinë nuk matet me duartrokitjet ndaj atyre që qeverisin, por edhe me guximin për t'u thënë atyre kur gabojnë?

Prandaj, sot, kur studentët dalin për të kërkuar ndryshim, unë nuk i shoh si kundërshtarë të Shqipërisë, por si njerëz që ende besojnë se Shqipëria mund të bëhet më e mirë. Nuk i shoh si një problem që duhet menaxhuar, por si një mundësi që duhet dëgjuar. Nëse janë të zemëruar, duhet të kuptojmë arsyet e zemërimit; nëse kërkojnë drejtësi, duhet të shqyrtojmë me ndershmëri atë që e ka bërë drejtësinë të duket e paarritshme; nëse protestojnë, duhet të pyesim jo vetëm se si të përfundojë protesta, por edhe si të mos lindë përsëri e njëjta arsye për të protestuar.

Të mbështesësh studentët do të thotë të mos i lësh vetëm përballë institucioneve, por edhe të mos i përdorësh si vegël të interesave të askujt. Do të thotë t'i mbështesësh kur kërkojnë të drejtat e tyre, t'u kërkosh përgjegjësi kur gabojnë dhe të këmbëngulësh që edhe pushteti të mbajë përgjegjësi kur nuk përmbush detyrimet. Do të thotë të mbrosh njëkohësisht lirinë e protestës, dinjitetin e njeriut, sigurinë publike dhe të drejtën e qytetarëve për të jetuar në një vend ku fjala e tyre nuk humbet në korridoret e indiferencës.

Në fund, arsyeja pse i mbështes studentët është shumë më e thellë se çdo qëndrim i çastit. I mbështes sepse dikur edhe ne ishim të rinj që kërkonim të mos na caktonin të tjerët kufijtë e mendimit dhe të së ardhmes. I mbështes sepse e di se çfarë do të thotë të jetosh në një kohë kur fjala e lirë kushton shumë, por edhe sepse e di se çfarë dhimbjeje sjell një liri që nuk arrin të përmbushë premtimet e saj. I mbështes sepse nuk dua që brezat e ardhshëm ta kujtojnë Shqipërinë si një vend nga i cili duhej të largoheshin për të qenë vetvetja, por si një vend ku mund të qëndrojnë, të punojnë, të kundërshtojnë, të krijojnë dhe të ndërtojnë pa iu lutur askujt për atë që u takon me meritë.

Shqipëria nuk ka nevojë për të rinj që mësohen të heshtin, por për të rinj që mësohen të mendojnë. Nuk ka nevojë për studentë që i binden çdo vendimi, por për qytetarë që dinë ta dallojnë të drejtën nga e padrejta. Nuk ka nevojë për një qetësi që mbulon problemet, por për një demokraci që i zgjidh ato. Dhe asnjë pushtet, sado i fortë të duket në një çast të caktuar, nuk duhet të harrojë se autoriteti i tij merr kuptim vetëm kur shërben për të mirën publike.

Nëse dikur dolëm për të hapur dyert e lirisë, sot duhet të qëndrojmë pranë atyre që kërkojnë që pas atyre dyerve të ketë drejtësi, mundësi dhe dinjitet. Kjo është vazhdimësia që i jep kuptim historisë sonë, jo përsëritja e së shkuarës, por përpjekja që sakrificat e saj të mos mbeten pa fryt.

Prandaj i mbështes studentët. Sepse, kur një student ngre zërin kundër padrejtësisë, nuk po kërkon vetëm diçka për veten; po na kujton të gjithëve se çfarë duhet të jetë Shqipëria. Dhe kur një vend nuk dëgjon studentët e vet, rrezikon të mos dëgjojë pikërisht ata që mund t'i tregojnë rrugën drejt së ardhmes.

Solidaritet me studentët! Jo dhunës, po dialogut! Jo indiferencës, po përgjegjësisë! Për një Shqipëri ku liria të mos jetë vetëm kujtim i një fitoreje të dikurshme, por përvojë e përditshme e çdo qytetari.