Fatmir Terziu: Vlora në lenten e Pirro Stefës, një pulëbardhë midis blusë së detit, dhe asaj të qiellit

Në Prill të vitit 2013, miku im, shoku i ngushtë i vjehrrit tim, të ndjerrit, Inxhinier Njazi Ademi, shkrimtari Petraq Pali, i biri i një patrioti të madh, Prof. Janko Pali, më dhuroi nga Vlora këtë libër shumë domethënës. Që në çastin e parë, ky album i arkitektit Pirro Stefa nuk m'u duk thjesht një përmbledhje fotografish të vjetra, por një dritare e hapur drejt një kohe të largët, një kujtesë e gjallë që merr frymë nëpërmjet imazhit, një rrëfim i heshtur i një qyteti që ka ditur të mbijetojë mes historisë dhe harresës. Vlora në lentën artistike të Pirro Stefës shfaqet si një pulëbardhë midis blusë së detit dhe asaj të qiellit, një metaforë që përmbledh gjithë shpirtin e këtij qyteti mesdhetar. Fotografitë e vjetra të përfshira në këtë album janë më shumë se dokumente vizuale, ato janë një homazh për të gjithë ata njerëz të talentuar, fotografë dhe editorë, profesionistë të vërtetë, shpesh anonimë, të cilët, me mjetet e thjeshta të fillimshekullit të kaluar, i kanë bërë një shërbim të pallogaritshëm kujtesës së këtij qyteti. Ata kanë fiksuar në celuloid jo vetëm pamjen, por edhe shpirtin e Vlorës, duke i lënë brezave një trashëgimi që nuk mund të zëvendësohet me asgjë tjetër, përveçse me detyrimin moral për ta ruajtur.

“Përshëndetje nga Vlora!”, kjo thirrje e thjeshtë, e gdhendur në kartëpostalet e dikurshme, shndërrohet në këtë album në një koncept identiteti. Dhe identiteti i Vlorës është i shumëfishtë, i thellë dhe i pandashëm nga natyra dhe historia e saj. Ai fillon me detin, me bregdetin dhe plazhet që janë pasuria më e çmuar e qytetit. Vijon me peizazhin e pakrahasueshëm të gjirit të Vlorës, me Karaburuni, Sazani, lagunën e Narta Lagoon, Treportin, kodrat me ullinj dhe pikat historike si Kuzum Baba apo Kanina. Të gjitha këto përbëjnë një hartë shpirtërore dhe fizike që e bën Vlorën të dallueshme dhe të pazëvendësueshme. Por identiteti nuk është vetëm natyrë; ai është edhe kujtesë urbane. Arkitektura e vjetër, urbanistika e fillimshekullit të kaluar, ndërtesat që mbartin gjurmët e zhvillimeve ekonomike dhe shoqërore të kohës, janë pjesë e pandashme e këtij rrëfimi. Albumi i Pirro Stefës na kujton se moderniteti nuk duhet të vijë si mohues i së shkuarës, por si bashkëjetesë harmonike me të, një qytet që zhvillohet me standarde bashkëkohore, por që nuk harron rrënjët e tij.

Ky libër është një akt dashurie. Është për Vlorën, një qytet që të mungon kur largohesh dhe të thërret vazhdimisht për t’u kthyer. Është për brezat e rinj, si Eliani, që ndoshta e shohin këtë qytet të vogël përballë metropoleve të mëdha, por që duhet të mësojnë se madhështia nuk matet me përmasa, por me thellësi historie dhe identiteti. Është për prindërit dhe gjyshërit, për kujtimet që nuk zëvendësohen dhe për nostalgjinë që asnjë transformim urban nuk mund ta shuajë. Në faqet e këtij albumi, Vlora shfaqet edhe si një nyje historike e rëndësishme. Që nga ndalesat e anijeve të Austrian Lloyd në fillim të shekullit të kaluar, deri te kalimet e kryqtarëve, udhëtarëve, dijetarëve dhe aventurierëve, ky qytet ka qenë gjithmonë në kufirin mes botëve. Edhe pse shpesh i izoluar nga terreni i tij i vështirë, ai ka qenë pjesë e rrjedhave të mëdha historike që kanë formësuar Mesdheun.

Pamja e Vlorës, siç përshkruhet në këtë album, është një përvojë estetike në vetvete. Nga jugu, ajo shfaqet si një qytet me siluetë plot ngjyra mesdhetare; nga lindja, si një gji i mrekullueshëm i rrethuar nga male; nga veriu, si një pulëbardhë që noton mes blusë dhe gjelbërimit; dhe nga deti, si një kartolinë e paharrueshme. Ndërsa nga lartësia e Kuzum Babasë, qyteti shtrihet si një maket gjigant, ku çdo rrugë, çdo shtëpi dhe çdo element i peizazhit bëhet pjesë e një harmonie të madhe vizuale dhe shpirtërore. Pra, libri-album i arkitektit Pirro Stefa nuk është thjesht një koleksion fotografish; ai është një testament kulture, një thirrje për kujtesë dhe një udhërrëfyes për të ardhmen. Ai na mëson se qytetet nuk jetojnë vetëm në hapësirë, por mbi të gjitha në kujtesë dhe se ruajtja e kësaj kujtese është detyrë e çdo brezi që vjen.

Në këtë kuptim, albumi bëhet edhe një reflektim i heshtur mbi kohën, mbi atë që ikën dhe mbi atë që mbetet. Çdo fotografi është një çast i ngrirë, një dëshmi se koha nuk është vetëm rrjedhë, por edhe depozitë kujtimesh. Në imazhet e vjetra të Vlorës shohim rrugë të qeta, fytyra njerëzish që ndoshta nuk jetojnë më, ndërtesa që mund të kenë ndryshuar ose zhdukur, por që në këtë formë të fiksuar vazhdojnë të ekzistojnë. Kjo e bën albumin një lloj arkivi emocional, ku historia nuk rrëfehet me fjalë, por me dritë dhe hije. Në një plan më të thellë, ky libër na shtyn të mendojmë për raportin midis njeriut dhe qytetit. Vlora nuk është thjesht një hapësirë gjeografike; ajo është një organizëm i gjallë që ushqehet nga kujtimet, përjetimet dhe ndërveprimet e njerëzve të saj. Fotografitë tregojnë se si qyteti ka qenë gjithmonë në dialog me banorët e vet, një marrëdhënie që ndërtohet në rrugë, në sheshe, në bregdet, në jetën e përditshme. Në këtë mënyrë, albumi nuk dokumenton vetëm arkitekturën apo peizazhin, por edhe një mënyrë jetese, një etikë qytetare që sot shpesh rrezikon të humbasë.

Një tjetër dimension i rëndësishëm që përçohet përmes këtij albumi është ai i përkatësisë. Në një botë gjithnjë e më globale, ku kufijtë kulturorë shpesh treten, rikthimi te imazhet e së shkuarës bëhet një akt i vetëdijshëm për të ruajtur identitetin. Vlora e fotografuar nga syri artistik i Pirro Stefës nuk është thjesht një vend; ajo është një ndjenjë përkatësie, një thirrje e brendshme që lidhet me rrënjët, me gjuhën, me historinë dhe me kujtesën kolektive. Ky dimension e bën albumin jo vetëm një vepër estetike, por edhe një akt kulturor me rëndësi të veçantë. Po ashtu, libri na fton të reflektojmë mbi përgjegjësinë që kemi ndaj trashëgimisë. Nëse këto imazhe kanë mbijetuar deri sot, kjo ndodh sepse dikush i ka ruajtur, i ka vlerësuar dhe i ka përcjellë. Në këtë kuptim, albumi është edhe një apel i qartë: zhvillimi nuk duhet të vijë në kurriz të kujtesës. Çdo ndërhyrje urbane, çdo projekt modernizimi duhet të mbajë parasysh këtë shtresë të padukshme, por thelbësore të qytetit, historinë e tij të fotografuar, të jetuar dhe të ndjerë.

Në këtë vazhdë kujtese dhe vlerësimi, albumi i arkitektit Pirro Stefa merr edhe një dimension tjetër të rëndësishëm: ai bëhet një urë lidhëse mes syrit të huaj dhe atij vendas, mes mënyrës se si Vlora është parë nga të tjerët dhe si është përjetuar nga bijtë e saj. Në faqet e tij, përmes imazheve të mbledhura dhe të përzgjedhura me kujdes, ndjejmë praninë e shumë fotografëve dhe udhëtarëve të huaj, të cilët, të magjepsur nga kjo hapësirë mesdhetare, kanë lënë gjurmë të pashlyeshme në historinë vizuale të qytetit.

Emra si Ricardo Ponzelli, Purger & Co München, Josef Roller, Carila Collea, G. Tadescato, Cav Allemanni apo Charlie Ë. Ëillie përfaqësojnë një plejadë vëzhguesish që e kanë parë Vlorën me syrin e të huajit, një sy që shpesh dallon atë që vendasit e marrin si të mirëqenë. Po kështu, figura si Edward Lear, me vizatimet dhe shënimet e tij, apo Simeone Pinargenti, Giuseppe Rosaccio, Domenico Zenoi, Giovanni Francesco Camocio dhe Piri Reis, kanë kontribuar në mënyra të ndryshme për ta vendosur këtë qytet në hartën e botës, herë përmes hartave, herë përmes gravurave, herë përmes përshkrimeve që sot marrin një vlerë të jashtëzakonshme dokumentare.

Por krahas këtij vështrimi të jashtëm, që shpesh sjell habinë dhe kureshtjen e zbulimit, qëndron edhe syri i brendshëm, ai i fotografëve vendas, të cilët e kanë jetuar Vlorën nga brenda, në ritmin e saj të përditshëm. Emra si Nekip Bega, Ibrahim Shyti, Kristo S. Karbunara dhe Gjon Rrota janë dëshmitarë të një përkushtimi të heshtur, por thelbësor. Ata nuk kanë fotografuar thjesht peizazhe apo ndërtesa, por jetën vetë, njerëzit, zakonet, momentet e vogla që përbëjnë thelbin e një qyteti.

Kjo bashkëjetesë mes syrit të huaj dhe atij vendas krijon një pasqyrë shumëdimensionale të Vlorës. Nga njëra anë kemi imazhin e një qyteti ekzotik për syrin europian, një destinacion që mbart mister dhe bukuri të paprekur; nga ana tjetër kemi intimitetin e përditshmërisë, një Vlorë që jeton, ndryshon dhe rritet me njerëzit e saj. Dhe pikërisht në këtë ndërthurje qëndron forca e albumit: ai nuk ofron një të vërtetë të vetme, por një mozaik këndvështrimesh që së bashku ndërtojnë një portret të plotë. Në këtë mënyrë, albumi i Pirro Stefa shndërrohet në një arkiv kolektiv, ku çdo fotograf, i njohur apo anonim, i huaj apo vendas, ka vendin e vet në historinë e këtij qyteti. Ai na kujton se kujtesa nuk është pronë e një individi apo e një brezi, por një ndërtim i përbashkët, i cili kërkon përkujdesje dhe respekt. Dhe në fund, përmes gjithë këtyre syve që kanë parë dhe fiksuar Vlorën, ne mësojmë të shohim edhe vetë më qartë—jo vetëm atë që ka qenë, por edhe atë që duhet të ruajmë për të ardhmen.

Së fundi, ajo që mbetet më fort pas leximit dhe shikimit të këtij albumi është një ndjenjë mirënjohjeje dhe përulësie. Mirënjohje për ata që kanë ditur të shohin dhe të ruajnë bukurinë në kohë të vështira, dhe përulësi përpara një trashëgimie që na tejkalon. Libri–album i arkitektit Pirro Stefa është një kujtesë se çdo qytet ka shpirtin e vet, por vetëm ata që dinë ta dëgjojnë, arrijnë ta kuptojnë. Dhe Vlora, në këtë album, flet qartë, me gjuhën e imazhit, me dritën e kujtesës dhe me thirrjen e përhershme për të mos harruar.