Fatmir Terziu: KUR MËSOJMË NGA FILOZOFIA E SHQIPES

KUR MËSOJMË NGA FILOZOFIA E SHQIPES

Nga politika e fasadës te pazotësia e pushtetit, një komb që duhet të rifitojë kuptimin e fjalëve dhe dinjitetin e protestës

Gjuha shqipe është shumë më tepër sesa një mjet komunikimi. Ajo është një arkiv i gjallë i përvojës sonë historike, një kujtesë e hollë e sjelljeve njerëzore dhe një filozofi popullore, e cila, përmes fjalëve, shprehjeve frazeologjike dhe figurave të saj, ka ditur të zbulojë atë që njerëzit përpiqen të fshehin pas fjalëve të bukura. Shpesh, ajo që nuk arrin ta thotë një traktat i tërë politik, e thotë një shprehje e vetme popullore. Aty ku politika ndërton fjali të gjata për të mbuluar të vërtetën, shqipja nxjerr nga thellësia e përvojës së saj një fjalë që e zhvesh mashtrimin deri në palcë. Pikërisht për këtë arsye, kur e studiojmë gjuhën tonë, ne nuk mësojmë vetëm kuptimet e fjalëve, por edhe mënyrën se si një shoqëri ka dalluar, brez pas brezi, çiltërsinë nga shtirja, zotësinë nga pazotësia, mirënjohjen nga mosmirënjohja dhe përgjegjësinë nga shmangia e saj.

Në këtë këndvështrim, dy vatra kuptimore të shqipes, “sa për të qenë brenda” dhe “ia ha macja bukën në dorë”, marrin një domethënie të veçantë kur i vendosim përballë realitetit politik shqiptar. Ato nuk janë thjesht shprehje të trashëguara nga një kohë tjetër, as mbetje të një ligjërimi të vjetër popullor. Përkundrazi, ato duken sikur janë krijuar për të përshkruar disa prej mekanizmave më të dukshëm të jetës sonë publike, ku paraqitja shpesh zë vendin e veprimit, deklarata zë vendin e përgjegjësisë dhe pushteti e përdor formën si një mburojë për të mos u përballur me përmbajtjen.

Shqipja, në këtë rast, nuk na ofron vetëm një pasuri gjuhësore. Ajo na vë përpara një pasqyre morale.

Politika që bën gjithçka sa për sy e faqe

Shprehjet “për sy e faqe”, “sa për dukje”, “sa për formë”, “sa për të kaluar radhën” dhe “sa për të qenë formalisht në rregull” përbëjnë një fjalor të tërë të shtirjes. Secila prej tyre përshkruan një sjellje që synon të krijojë përshtypjen e përmbushjes së detyrimit, pa e përmbushur domosdoshmërisht vetë detyrimin. Në thelb, kemi të bëjmë me një ndarje të rrezikshme midis asaj që shfaqet dhe asaj që ndodh realisht, midis fjalës publike dhe veprimit konkret, midis përgjegjësisë së shpallur dhe përgjegjësisë së mbajtur.

Sa herë që një premtim politik përsëritet pa u shoqëruar me rezultate, sa herë që një institucion paraqet si sukses atë që qytetari e përjeton si dështim, sa herë që një problem i rëndë shoqëror mbulohet me një konferencë shtypi, një slogan apo një shfaqje të kuruar për kamerat, ne gjendemi përballë logjikës së asaj që shqipja e quan, me një saktësi të admirueshme, “sa për sy e faqe”.

Kjo është politika e fasadës, ku fasada nuk shërben më për të zbukuruar ndërtesën, por për të fshehur gjendjen e saj të vërtetë.

Në Shqipërinë e sotme, kritika ndaj pushtetit nuk mund të kufizohet vetëm te emrat e politikanëve, te deklaratat e ditës apo te përplasjet e zakonshme mes palëve. Ajo duhet të zbresë te mekanizmi që e bën të mundur përsëritjen e të njëjtave sjellje. Duhet të pyesim se si është e mundur që një shoqëri të dëgjojë për vite të tëra premtime për drejtësi, zhvillim, mirëqenie, institucione të forta dhe përgjegjësi publike, ndërsa qytetari të vazhdojë të ndiejë se mes fjalës zyrtare dhe jetës së tij ekziston një largësi që nuk mbyllet me asnjë fjalim.

Kur politika e kthen paraqitjen në qëllim dhe rezultatin në një hollësi të dorës së dytë, ajo nuk e mashtron vetëm publikun. Ajo dëmton vetë kuptimin e përgjegjësisë. Qytetari mësohet të mos e marrë më seriozisht fjalën e dhënë, institucioni mësohet ta konsiderojë formalitetin si detyrë të kryer dhe shoqëria rrezikon të pranojë si normale atë që duhet të ishte shkak për alarm.

Kështu, “sa për të qenë brenda” shndërrohet nga një shprehje e zakonshme në një diagnozë të kulturës së pushtetit.

Kur pazotësia bëhet më e rrezikshme se mashtrimi

Por shqipja nuk ndalet te shtirja. Ajo shkon më tej, duke na dhënë një tjetër shprehje të fortë: “ia ha macja bukën në dorë”. Në përdorimin e saj popullor, kjo shprehje shenjon një njeri aq të paaftë, aq të ngathët ose aq të pavëmendshëm, sa nuk arrin të mbrojë as atë që e ka fare pranë. Në një shoqëri që kërkon të kuptojë përgjegjësinë e atyre që drejtojnë, kjo figurë merr një domethënie të veçantë.

Sepse pushteti nuk matet vetëm me aftësinë për të fituar zgjedhje, për të mbajtur fjalime apo për të kontrolluar komunikimin publik. Ai matet, mbi të gjitha, me aftësinë për të zgjidhur problemet, për të mbrojtur interesin publik, për të ndërtuar institucione që funksionojnë dhe për të marrë përgjegjësi kur rezultatet mungojnë.

Një qeverisje mund të ketë një aparat të fuqishëm propagandistik dhe, megjithatë, të dështojë në detyrat që i takojnë. Mund të jetë e aftë të prodhojë imazhe, por jo besim; të organizojë spektakle, por jo zgjidhje; të shpallë objektiva, por të mos japë llogari për pasojat. Në këtë pikë, çështja nuk është më vetëm nëse dikush shtiret, por nëse institucionet janë të afta të bëjnë atë për të cilën ekzistojnë.

Kritika ndaj qeverisjes së Edi Ramës duhet të nisë pikërisht nga ky dallim. Nuk mjafton të gjykojmë mënyrën se si paraqitet pushteti; duhet të shqyrtojmë çfarë prodhon ai, çfarë përgjegjësish përmbush dhe çfarë detyrimesh lë pezull. Një qeveri nuk mund të kërkojë pafundësisht mirëkuptim përmes komunikimit, ndërsa qytetarëve u kërkohet të presin rezultatet e premtuara. Asnjë retorikë nuk mund ta zëvendësojë përgjegjësinë dhe asnjë imazh nuk mund ta shndërrojë dështimin në sukses.

Megjithatë, duhet të jemi të kujdesshëm: paaftësia dhe mashtrimi nuk janë e njëjta gjë. E para mund të vijë nga mungesa e aftësisë për të vepruar; e dyta, nga vullneti për të fshehur të vërtetën. Kur ato bashkohen, dëmi bëhet edhe më i madh. Kur një pushtet nuk arrin të përmbushë detyrat dhe, njëkohësisht, përpiqet ta paraqesë mospërmbushjen si arritje, qytetari përballet jo vetëm me mungesën e rezultatit, por edhe me përpjekjen për t'i ndryshuar emrin realitetit.

Pikërisht këtu filozofia e shqipes bëhet kritikë politike: ajo na mëson të mos ngatërrojmë fjalën me veprën, pamjen me përmbajtjen dhe pushtetin me zotësinë për të qeverisur.

Tirana dhe pyetja që mbeti te dera

Protestat e Tiranës e bëjnë këtë diskutim edhe më të mprehtë. Në një moment kur qytetarët dalin në rrugë për të shprehur pakënaqësinë e tyre ndaj qeverisjes, çdo veprim, çdo tërheqje dhe çdo heshtje fiton një domethënie politike. Pamja e hyrjes së Kryeministrisë, prania ose largimi i forcave të policisë dhe mënyra se si protestuesit iu afruan godinës mund të nxisin pyetje të rëndësishme për raportin mes qytetarit dhe pushtetit.

Nëse, siç është përshkruar në vëzhgimin që e frymëzon këtë editorial, forcat e policisë u larguan nga hyrja e Kryeministrisë dhe protestuesit mbetën përballë saj pa ndërmarrë ndonjë veprim të mëtejshëm, atëherë pyetja nuk duhet të jetë thjesht pse nuk u thyen dyert apo pse nuk u vu flaka ndërtesës. Një pyetje e tillë do ta zhvendoste thelbin e protestës nga kërkesa politike te shkatërrimi fizik, duke ngatërruar guximin qytetar me dhunën.

Pyetja e vërtetë është tjetër: çfarë ndodh me një protestë kur zemërimi është i madh, por kërkesa politike nuk shndërrohet në një forcë të organizuar, të qëndrueshme dhe të aftë për të imponuar përgjegjësi?

Një ndërtesë shtetërore nuk është pushteti vetë. Dyert e saj mund të mbeten të mbyllura, por kjo nuk do të thotë se qytetari duhet t'i rrëzojë fizikisht për të dëshmuar se ekziston. Pushteti nuk përmbyset moralisht nga thyerja e xhamave, por nga humbja e legjitimitetit, nga shembja e besimit publik dhe nga pamundësia për të vazhduar qeverisjen sikur asgjë të mos ketë ndodhur.

Megjithatë, edhe e kundërta është e vërtetë: një protestë që përfundon vetëm me pamje dramatike, me fjalime të përsëritura dhe me shpërndarjen e turmës pa një vazhdimësi politike, rrezikon të mbetet një episod në kalendarin e pakënaqësisë. Nëse qytetari del në rrugë, shpreh zemërimin dhe më pas kthehet në shtëpi pa krijuar mekanizma të rinj organizimi, pa kërkesa të qarta, pa mbikëqyrje të institucioneve dhe pa një strategji demokratike të qëndrueshme, pushteti mund ta përthithë protestën si një tjetër ditë të zakonshme.

Këtu lind kuptimi i vërtetë i shprehjes “sa për të kaluar radhën”. Rreziku është që jo vetëm pushteti të veprojë kështu, por edhe opozita, organizatorët dhe vetë lëvizjet protestuese. Një protestë e zhvilluar vetëm për të dëshmuar se u zhvillua, një fjalim i mbajtur vetëm për të mbushur hapësirën mediatike dhe një premtim për vazhdimësi që harrohet të nesërmen mund të përfundojnë në të njëjtën grackë të formalitetit që pretendojnë të kundërshtojnë.

Protesta duhet të ketë guxim, por edhe mendim; zemërim, por edhe drejtim; energji, por edhe organizim. Përndryshe, ajo rrezikon të bëhet një pasqyrë e përmbysur e vetë pushtetit që kundërshton: shumë zhurmë në sipërfaqe, pak ndryshim në thelb.

Çfarë na mësojnë hungarezët, çekët dhe polakët?

Krahasimi me hungarezët, çekët dhe polakët është i vlefshëm, por kërkon edhe një lexim historik të drejtë. Këto shoqëri kanë njohur forma të ndryshme të rezistencës kundër regjimeve komuniste, nga kryengritja hungareze e vitit 1956, te Pranvera e Pragës më 1968 dhe shtypja e saj ushtarake, deri te lëvizja polake Solidarność, e cila ndërtoi një rezistencë të gjerë punëtore e qytetare përballë regjimit komunist. Këto përvoja nuk ishin identike dhe as fitoret e tyre nuk erdhën menjëherë. Ato dëshmojnë, megjithatë, se një shoqëri mund të krijojë forma të fuqishme kundërshtimi edhe kur përballet me një aparat të fortë shtetëror.

Hungarezët e vitit 1956 u ngritën kundër një sistemi që e mbështeste ekzistencën e vet te forca dhe frika. Çekët dhe sllovakët e vitit 1968 provuan se kërkesa për liri mund të përhapej përmes reformës, mobilizimit qytetar dhe solidaritetit, edhe kur tanket e shtypën përpjekjen e tyre. Polakët, përmes Solidarność, treguan se organizimi i qëndrueshëm i punëtorëve, intelektualëve dhe qytetarëve mund të krijonte një fuqi shoqërore që nuk zhdukej me shpërndarjen e një demonstrate.

Mësimi që vjen prej tyre nuk është se shqiptarët duhej të kishin qenë më të gatshëm të digjnin një ndërtesë, por se duhej dhe duhet të ndërtojnë një kulturë më të qëndrueshme të rezistencës qytetare, një kulturë që nuk varet vetëm nga shpërthimi i çastit. Forca e një shoqërie nuk matet me sasinë e shkatërrimit që mund të shkaktojë, por me aftësinë për të krijuar një presion demokratik që pushteti nuk mund ta shpërfillë.

Për më tepër, Shqipëria e sotme nuk është Hungaria e vitit 1956 dhe as Çekosllovakia e vitit 1968. Krahasimet historike kanë vlerë kur na ndihmojnë të kuptojmë, jo kur i përdorim për të barazuar rrethana të ndryshme. Shqipëria është një vend me institucione formalisht demokratike, me zgjedhje, me të drejtën e protestës dhe me detyrimin kushtetues për të garantuar liritë themelore. Pikërisht për këtë arsye, përgjegjësia e qytetarit është të kërkojë që këto të drejta të funksionojnë realisht, jo të heqë dorë prej tyre në emër të një revolte që mund të përfundojë duke dëmtuar vetë shoqërinë.

Nuk është mungesa e zjarrit ajo që duhet të na shqetësojë më shumë, por mungesa e vazhdimësisë politike. Nuk është fakti që një protestues nuk e rrëzoi një derë, por mundësia që pas protestës të mos rrëzohet asnjë pengesë që pengon drejtësinë, llogaridhënien dhe funksionimin e institucioneve.

Një popull nuk bëhet më i lirë duke e shndërruar zemërimin në shkatërrim. Ai bëhet më i lirë kur e shndërron zemërimin në vetëdije, organizim dhe ndryshim të matshëm.

Kur populli hesht dhe pushteti e quan këtë qetësi

Këtu duhet të ndalemi te një problem më i thellë i jetës sonë politike. Në një demokraci, heshtja e qytetarit mund të ketë shumë kuptime. Mund të jetë lodhje, zhgënjim, frikë, mungesë besimi, përqendrim te mbijetesa e përditshme ose bindje se asnjë alternativë nuk ofron ndryshim të besueshëm. Prandaj, nuk mund ta interpretojmë çdo mungesë pjesëmarrjeje si pajtim dhe as çdo tërheqje si mungesë guximi.

Por pushteti që nuk dëshiron të përballet me pyetje të vështira ka interes ta lexojë heshtjen si miratim. Ai mund ta paraqesë mungesën e një mobilizimi të madh si dëshmi të mbështetjes, shpërndarjen e protestuesve si fund të pakënaqësisë dhe lodhjen shoqërore si stabilitet. Kështu, një shoqëri e zhgënjyer rrezikon të trajtohet sikur të ishte një shoqëri e kënaqur.

Edhe këtu shqipja ka një mësim të çmuar: ajo na paralajmëron kundër dallimit mes asaj që është dhe asaj që shtiret se është. Qetësia nuk është gjithmonë paqe. Rendi nuk është gjithmonë drejtësi. Heshtja nuk është gjithmonë miratim. Dhe një shesh i zbrazët pas protestës nuk provon se janë zbrazur edhe arsyet që e sollën protestën.

Pushteti që e ngatërron mungesën e zhurmës me mungesën e pakënaqësisë mund të fitojë kohë, por nuk e zgjidh problemin. Përkundrazi, sa më gjatë të shtyhet përballja me shkaqet, aq më shumë thellohet mosbesimi. Një demokraci nuk dobësohet vetëm kur dhunohet e drejta për të protestuar; ajo dobësohet edhe kur protesta lejohet formalisht, por kërkesat e saj trajtohen si një zhurmë që duhet pritur të shuhet.

Shqipja si gjykatë e ndërgjegjes

Në fund, dy shprehjet që na sollën te ky diskutim, “sa për të qenë brenda” dhe “ia ha macja bukën në dorë”, nuk janë thjesht mjete për të thumbuar politikanët. Ato na detyrojnë të shohim edhe veten.

Sepse është e lehtë të akuzojmë pushtetin se bën gjithçka për sy e faqe, por më e vështirë është të pyesim nëse edhe ne, si qytetarë, e kemi kthyer ndonjëherë përgjegjësinë tonë në një formalitet. Është e lehtë të ankohemi për paaftësinë e drejtuesve, por më e vështirë të ndërtojmë alternativa të besueshme, të kërkojmë llogari me këmbëngulje dhe të mos e braktisim jetën publike sapo mbaron një protestë. Është e lehtë të presim një shpëtimtar politik, por më e vështirë të kuptojmë se demokracia nuk mund të mbështetet vetëm te një emër, një parti apo një demonstrim i vetëm.

Përgjegjësia nuk është një akt që kryhet një herë e përgjithmonë. Ajo është një marrëdhënie e vazhdueshme midis qytetarit dhe institucioneve. Kërkon pjesëmarrje, kontroll, mendim kritik, respekt për ligjin dhe gatishmëri për të mos e pranuar të pavërtetën vetëm sepse përsëritet nga një zë i fuqishëm.

Prandaj, filozofia e shqipes mund të bëhet një instrument i fuqishëm i edukimit demokratik. Ajo na mëson se fjalët kanë kujtesë dhe se sjelljet, sado të maskuara, lënë gjurmë në gjuhë. Populli që ka krijuar shprehje për hipokrizinë, dredhinë, pazotësinë dhe mosmirënjohjen ka dëshmuar se i ka njohur këto dukuri shumë kohë përpara se ato të bëheshin objekt analizash politike. Pyetja është nëse ne jemi ende të aftë t'i njohim kur ato shfaqen përpara syve tanë.

Nëse i njohim, nuk duhet të mjaftohemi duke i emërtuar. Duhet të mësojmë si t'i kundërshtojmë me mjete demokratike, me fakte, me argumente, me organizim qytetar dhe me këmbëngulje institucionale. Përndryshe, gjuha do të vazhdojë të jetë e mençur, ndërsa sjellja jonë publike do të mbetet peng i të njëjtave gabime.

Dhe ndoshta ky është paradoksi më i hidhur i Shqipërisë: kemi trashëguar një gjuhë që di ta dallojë mashtrimin nga e vërteta, por ende përballemi me vështirësinë për ta kthyer këtë dallim në një kulturë të qëndrueshme politike.

Shqipja na ka mësuar si quhet shtirja. Na ka treguar si duket pazotësia. Na ka lënë fjalët për të përshkruar padrejtësinë. Tani mbetet që shoqëria të mësojë të mos i përdorë këto fjalë vetëm për të qortuar të tjerët, por edhe për të ndryshuar realitetin që ato përshkruajnë.

Sepse një komb nuk mbetet prapa ngaqë i mungojnë fjalët për të shpjeguar plagët e veta. Ai mbetet prapa kur mësohet t'i emërtojë plagët, t'i diskutojë ato dhe pastaj të jetojë sikur asgjë nuk mund të ndryshojë.

Dhe kur politika vazhdon të bëjë gjithçka “sa për sy e faqe”, ndërsa qytetari rrezikon të mbetet përballë saj pa një strategji të qartë veprimi, atëherë nuk kemi më vetëm një problem qeverisjeje. Kemi një provë të madhe për pjekurinë demokratike të shoqërisë.

Pushteti duhet të mësojë të japë llogari. Opozita duhet të mësojë të ndërtojë besim. Qytetari duhet të mësojë të mos e ngatërrojë zemërimin me ndryshimin. Dhe të gjithë duhet të mësojmë se demokracia nuk mbrohet duke i vënë flakën dyerve, por duke mos lejuar që pas tyre të mbyllet përgjithmonë përgjegjësia.