Fatmir Terziu: Një simfoni e prekur nga notat muzikore të detit

Fatmir Terziu: Libri, talenti, mesazhi dhe kafeja e mëngjesit nga Durrësi – një simfoni e prekur nga notat muzikore të detit

Prof Dr Fatmir Terziu

Kjo fotografi nuk gjerb në heshtjen e saj. Ajo mbart një histori të tërë, një mendim që kapërcen kufijtë e çastit dhe një mesazh që, përpara se të lexohet, ndjehet. Sot, miku im i respektuar, Prof. Adham Prifti, ma dërgoi nga Durrësi. Ai shfaqet së bashku me shkrimtarin, kritikun dhe krijuesin shumëplanësh Fatmir Minguli, në një nga ato momente të thjeshta të jetës që, kur shihen me vëmendjen e duhur, zbulojnë madhështinë e gjërave të zakonshme. Përballë tyre, kafeja e mëngjesit, librat dhe qetësia e një takimi miqësor duket sikur kanë krijuar një tryezë të përbashkët mes mendimit, artit dhe njerëzores, ndërsa përtej saj, deti i Durrësit vazhdon të luajë melodinë e tij të lashtë, duke i dhënë kësaj pamjeje notat e një simfonie që nuk shkruhet në pentagram, por në kujtesën e njerëzve.

Në atë fotografi, vështrimi im u ndal te libri i talentit durrsak Pol Milo, Poezi ekzuberative (Botime 2M, 2026), i cili qëndronte krenar mbi tryezë, si një prani që nuk kërkon leje për të hyrë në bisedë, sepse libri, kur vjen nga një përpjekje e mirëfilltë krijuese, nuk është thjesht një objekt i shtuar mes filxhanëve të kafesë, por një zë që pret të dëgjohet, një mendim që kërkon të përballet me mendime të tjera dhe një udhëtim që vazhdon përtej çastit të botimit. Prania e tij në atë mjedis më bëri të mendoj se sa bukur mund të bashkohen tri elemente që shpesh i trajtojmë veçmas: libri që bart dijen dhe përvojën, talenti që i jep jetë fjalës dhe miqësia që krijon hapësirën ku fjala mund të diskutohet, të kundërshtohet, të mbrohet e të marrë kuptime të reja.

Durrësi, me historinë e tij të lashtë, me muret që kanë parë perandori të ngrihen e të bien, me portin që ka lidhur brigje e kultura dhe me detin që nuk ka pushuar së sjelli e marri me vete histori njerëzore, është një qytet ku takimet e tilla marrin një domethënie të veçantë. Këtu, kafeja e mëngjesit nuk është vetëm një zakon i përditshëm, as vetëm një ritual i këndshëm për të nisur ditën, por një hapësirë ku njerëzit mund të ndalen për të dëgjuar njëri-tjetrin, për të ndarë një mendim, për të folur për një libër dhe për të gjetur te fjala e tjetrit një arsye më shumë për të besuar se kultura vazhdon të jetë një nga format më të bukura të komunikimit njerëzor. Zhurma e detit, bisedat e qytetit dhe heshtja e përqendruar e atyre që lexojnë apo diskutojnë për letërsinë bëhen pjesë e së njëjtës muzikë, ku secili ka notën e vet dhe ku harmonia nuk lind nga ngjashmëria, por nga aftësia për të bashkëjetuar në një mendim të hapur.

Pikërisht në këtë atmosferë vjen libri i Pol Milos, pas lajmit se është finalizuar me sukses projekti poetik Poezi Ekzuberative, një nismë e ndërtuar përmes poezisë, ideve, debateve, komenteve dhe kritikës, pra përmes një procesi që nuk e sheh krijimtarinë si një akt të izoluar të autorit, por si një hapësirë të gjallë komunikimi mes krijuesve dhe lexuesve. Ky është një dallim i rëndësishëm, sepse letërsia nuk rritet vetëm kur shkruhet, por edhe kur diskutohet, kur vihet në provë përballë mendimit kritik dhe kur guxon të dalë nga rehatia e formulave të njohura. Një projekt i tillë merr vlerë pikërisht nga mundësia për ta kthyer poezinë në një pikë takimi, ku përvoja individuale e krijuesit përballet me ndjeshmërinë kolektive dhe ku fjala nuk mbyllet brenda faqes, por vazhdon të jetojë në bisedat që ajo nxit.

Duke shpjeguar thelbin e këtij kërkimi, Pol Milo e përkufizon ekzuberizmin si një përpjekje poetike që nis nga liria e shprehjes, nga tejkalimi i formave të zakonshme dhe nga përplasja e poezisë me idenë, ironinë, mendimin dhe përvojën njerëzore. Ai e sheh librin si rezultat të një rrugëtimi të gjatë poetik e kërkimor dhe të një dialogu me shumë krijues, studiues e njerëz të kulturës. Këtu qëndron edhe një nga pikat më të rëndësishme të kësaj nisme: poezia nuk trajtohet si një strehë ku autori izolohet për t'i shpëtuar botës, por si një mënyrë për të hyrë më thellë në të, për ta kundërshtuar atë kur duhet, për ta vënë në dyshim atë që duket e sigurt dhe për të zbuluar se pas një përvoje të zakonshme mund të fshihet një e vërtetë e pazakontë. Në këtë kuptim, ekzuberizmi nuk është thjesht një emërtim për një prirje poetike, por një ftesë për të mos e lënë mendimin të flejë brenda formave të konsumuara.

Talentet e vërteta dallohen jo vetëm nga ajo që krijojnë, por edhe nga guximi për të kërkuar një mënyrë të re të komunikimit me lexuesin. Një poet mund të shkruajë vargje të bukura, por sfida e tij bëhet më e madhe kur kërkon që këto vargje të nxisin mendim, të krijojnë debat dhe të lënë hapësirë për interpretime që shkojnë përtej qëllimit fillestar të autorit. Prandaj, rëndësia e një libri si Poezi ekzuberative nuk duhet kërkuar vetëm te përmbajtja e tij, por edhe te rruga që e ka sjellë deri te lexuesi, te marrëdhëniet kulturore që ka krijuar dhe te mundësia për ta vazhduar bisedën letrare në një hapësirë ku poezia, kritika dhe përvoja njerëzore nuk i kthejnë shpinën njëra-tjetrës.

Në fotografinë që më dërgoi Prof. Adham Prifti, ky dialog dukej sikur kishte gjetur një skenë të natyrshme. Fatmir Minguli, me përvojën e tij si shkrimtar e kritik dhe me atë ndjeshmëri që kërkon të depërtojë përtej sipërfaqes së tekstit, përfaqëson një nga ata njerëz të kulturës që e kuptojnë se libri nuk mbaron në çastin kur shkruhet fjala e fundit, por nis një jetë të dytë kur bie në duart e lexuesit dhe përballet me mendimin e tij. Ndërsa Prof. Adham Prifti, me përkushtimin e tij miqësor, duket se e ka kthyer atë takim në diçka më shumë se një kafe mes miqsh: në një urë të vogël komunikimi mes njerëzve, krijimtarisë dhe vendeve që, pavarësisht largësive, vazhdojnë të jenë të lidhura nga respekti për fjalën e shkruar.

Në një anë tjetër të kësaj rruge miqësore që lidh Durrësin me Britaninë e Madhe, udhëtuan edhe dy libra të mi në gjuhën angleze, të cilët i dërgova si dhuratë për këtë dyshe që meriton respekt, për Fatmir Mingulin dhe Pol Milon. Nuk e shoh këtë gjest thjesht si një shkëmbim botimesh, sepse librat, kur kalojnë nga një dorë në tjetrën si dhuratë, mbartin diçka që nuk mund të matet me peshën e letrës, me numrin e faqeve apo me gjuhën në të cilën janë shkruar. Ata bartin një dëshirë për të komunikuar, për të ndarë një pjesë të botës sonë krijuese me njerëz që mund ta kuptojnë dhe ta pasurojnë atë me përvojën e tyre. Në këtë rast, anglishtja nuk është vetëm gjuha e botimeve, por edhe një hapësirë tjetër ku letërsia shqiptare mund të kërkojë lexues, të provojë mundësi të reja dhe të dëshmojë se krijimtaria nuk mbetet e kufizuar brenda kufijve gjeografikë ku lind.

Për këta dy libra u kujdes, si gjithnjë, Prof. Adham Prifti, dhe kjo është një hollësi që meriton të ndalet në vëmendje, sepse pas çdo udhëtimi të një libri qëndron shpesh një njeri që nuk shfaqet në kopertinë, por që e kupton vlerën e lidhjes mes autorit dhe lexuesit. Ka njerëz që e matin miqësinë me takimet, me fjalët e bukura apo me kujtimet e përbashkëta, por ka edhe nga ata që e dëshmojnë atë duke krijuar ura, duke përcjellë një libër, duke bërë të mundur një njohje, duke e afruar një mendim me një mendim tjetër. Prof. Adham Prifti, në këtë rast, duket se ka bërë më shumë sesa të përcjellë një mesazh miqësor: ai ka sjellë në të njëjtën tryezë botë krijuese që mund të mos takoheshin kaq natyrshëm, duke e kthyer një fotografi të zakonshme në dëshmi të një marrëdhënieje kulturore që jeton përtej largësive.

Dhe pikërisht këtu fotografia merr një kuptim që shkon më larg se pamja e dy miqve duke pirë kafe. Ajo më kujton se kultura nuk ndërtohet vetëm në sallat e konferencave, në ceremonitë e promovimeve apo në faqet e revistave letrare, por edhe në këto çaste të thjeshta, kur një libër vendoset mbi tryezë dhe njerëzit i japin kohë njëri-tjetrit. Ndonjëherë, një kafe e mëngjesit mund të krijojë një hapësirë më të sinqertë dialogu sesa një sallë e mbushur me fjalime, sepse në atë tavolinë askush nuk ka nevojë të ngrihet mbi tjetrin, askush nuk detyrohet të flasë për të dëshmuar rëndësinë e vet dhe libri mund të qëndrojë në mes si një pikë e përbashkët referimi, e lirë për t'u lexuar, për t'u diskutuar dhe për t'u kundërshtuar.

Në fund të fundit, mesazhi i kësaj fotografie është më i thjeshtë dhe njëherazi më i thellë nga sa duket në shikim të parë: talenti ka nevojë për hapësirë, libri ka nevojë për lexues, kritika ka nevojë për guxim dhe miqësia ka nevojë për vepra që e dëshmojnë atë. Asnjëra prej tyre nuk mund të jetojë gjatë e shkëputur nga të tjerat. Një libër i mbyllur mund të ruajë fjalët e veta, por vetëm kur hapet nis të krijojë marrëdhënie; një talent i vërtetë mund të qëndrojë i heshtur, por vetëm kur gjen një mjedis që e dëgjon mund të bëhet pjesë e një dialogu më të gjerë; ndërsa një miqësi e sinqertë e dëshmon veten pikërisht atëherë kur nuk kërkon përfitim, por krijon mundësi për tjetrin.

Kështu, nga Durrësi i lashtë, përmes një fotografie të dërguar me dashamirësi nga Prof. Adham Prifti, më erdhi sot një mëngjes i mbushur me libra, mendime dhe ndjesi të mira. Më erdhi aroma e kafesë, zhurma e detit, prania e dy njerëzve të kulturës dhe krenaria e një libri që qëndronte në këmbë, sikur donte të na kujtonte se fjala e shkruar nuk është kurrë e vetme kur ka njerëz që e mbajnë gjallë. Dhe në këtë simfoni të vogël, ku deti luan notat e veta, kafeja shërben si një pauzë e ngrohtë, ndërsa libri bëhet melodia që mbetet edhe pasi filxhanët zbrazen e miqtë ngrihen nga tryeza.

Dihet se mëngjeset kalojnë, deti vazhdon të ndryshojë ngjyrë dhe kafenetë ndërrojnë njerëzit që ulen në to, por një libër i dhënë me respekt, një mendim i ndarë me sinqeritet dhe një miqësi që kapërcen largësitë mund të mbeten gjatë në kujtesë. Ndoshta kjo është një nga mënyrat më të bukura për ta kuptuar kulturën: jo si një monument të ngritur për t'u admiruar nga larg, por si një tryezë të hapur, ku secili sjell diçka nga vetja dhe ku, mes një filxhani kafeje e një libri të mirë, njeriu zbulon se fjala ka ende fuqi të bashkojë botë që gjeografikisht janë larg, por shpirtërisht rrinë pranë.