Fatmir Terziu: “Mozaik Dibre”, një libër ku shumë zëra bëhen një kujtesë

“Mozaik Dibre”, antologjia e përgatitur nga Barie Çupi dhe Ilmi Dervishi, me redaktore Sanie Degjoni Ndreka, më duket se i përket një nismë që nuk kërkon vetëm të mbledhë emra e poezi në një vëllim, por të krijojë një hapësirë ku kujtesa letrare e Dibrës të mund të shihet si një e tërë, me fillesat, vazhdimësinë, ndryshimet dhe zërat e saj të shumtë. Para disa kohësh, z. Ilmi Dervishi më kërkoi një poezi kushtuar Dibrës, me qëllim që të përfshihej në një antologji që po përgatitej. E prita me kënaqësi këtë kërkesë dhe i dërgova një nga krijimet e mia, të përfshirë edhe në vëllimin poetik “Lumenjtë e ëndrrave”. Nuk e dija atëherë se pas kësaj kërkese qëndronte një punë shumë më e gjerë, një përpjekje për të ndërtuar një mozaik ku do të gjenin vend rreth 72 autorë dhe ku Dibra do të shfaqej jo vetëm përmes poetëve që kanë lindur e jetuar aty, por edhe përmes atyre që janë larguar, kanë jetuar larg saj dhe megjithatë e kanë mbajtur vendlindjen në kujtesën dhe në vargun e tyre.

Sot, kur z. Dervishi më përcolli me email lajmin se libri është botuar dhe se mendohet të promovohet rreth datës 10 tetor në Peshkopi, ndjeva jo vetëm kënaqësinë e natyrshme që një poezi e imja është bërë pjesë e këtij vëllimi, por mbi të gjitha respektin për punën që qëndron pas tij. Një antologji e tillë nuk është thjesht një libër që vendos poezi njëra pas tjetrës. Ajo kërkon kërkim, përzgjedhje, krahasim, kujtesë bibliografike, komunikim me autorë e familjarë, verifikim emrash, datash e veprash dhe, mbi të gjitha, një ide të qartë se çfarë trashëgimie dëshiron të lërë pas. Pikërisht këtu qëndron një nga vlerat e “Mozaik Dibre”. Parathënia e Olta Degjoni Likës e vendos këtë përpjekje në një vijimësi historike dhe letrare, duke e parë poezinë dibrane që nga kënga popullore e patriotike, nga tradita e rapsodisë, nga autorët e fillimit të shekullit XIX e deri te krijuesit bashkëkohorë. Përmenden figura dhe botime që ndihmojnë për të kuptuar se kjo traditë nuk ka lindur sot dhe nuk mund të lexohet vetëm përmes emrave të njohur të dekadave të fundit. Ajo është një lumë me degë të shumta, ku herë dëgjohet kënga, herë rapsodia, herë poezia qytetare, herë lirika e brendshme dhe herë zëri i mërgimit.

Një antologji e tillë ka edhe një meritë tjetër: ajo e zhvendos vëmendjen nga ideja e autorit të vetëm te ideja e një trashëgimie të përbashkët. Kjo është e rëndësishme për një trevë si Dibra, ku historia, natyra, kënga, familja, oda, mali, Drini i Zi, largimi dhe kthimi kanë qenë gjithmonë pjesë e një kujtese të përbashkët. Poezia, në këtë kuptim, nuk është vetëm zbukurim i gjuhës. Ajo është një mënyrë për të ruajtur atë që koha rrezikon ta zbehë.

Dhe këtu titulli “Mozaik Dibre” merr një kuptim të veçantë. Mozaiku nuk është një figurë e vetme. Ai krijohet nga shumë pjesë, nga ngjyra të ndryshme, nga gurë që nuk janë të njëjtë, por që vetëm së bashku mund të krijojnë një pamje. Edhe autorët e këtij libri nuk kanë të njëjtën moshë, të njëjtën përvojë, të njëjtën mënyrë të shkruari apo të njëjtin raport me Dibrën. Disa e kanë përjetuar atë nga afër; disa e kanë mbajtur në kujtesë; disa e kanë njohur përmes familjes dhe trashëgimisë; të tjerë, si autorë të diasporës, e kanë kthyer largësinë në një formë tjetër afërsie.

Kjo e fundit është veçanërisht domethënëse. Në letërsinë e diasporës vendlindja shpesh nuk është më një hapësirë gjeografike, por bëhet hapësirë e kujtesës. Sa më shumë kilometra vendosen ndërmjet njeriut dhe vendit të tij, aq më shumë ai vend mund të shndërrohet në një figurë të brendshme. Prandaj përfshirja në këtë antologji e autorëve që jetojnë jashtë Dibrës, jashtë Shqipërisë apo larg vendit të origjinës, nuk është një zgjerim thjesht numerik i librit. Është dëshmi se një trevë mund të vazhdojë të jetojë në letërsi edhe atëherë kur bijtë e saj janë larg.

Për mua, përfshirja në “Mozaik Dibre” ka edhe një domethënie të veçantë. E prita kërkesën e z. Ilmi Dervishi si një ftesë për të sjellë një varg nga udhëtimi im poetik në një hapësirë që tashmë po përpiqej të mblidhte shumë zëra. Poezia që dërgova, e botuar më parë në “Lumenjtë e ëndrrave”, tani merr një jetë tjetër në këtë kontekst. Një poezi nuk mbetet gjithmonë vetëm pronë e librit ku është botuar fillimisht. Kur hyn në një antologji, ajo nis të dialogojë me poezi të tjera, me autorë të tjerë dhe me një kujtesë më të gjerë. Në këtë rast, ajo bëhet pjesë e një bisede poetike për Dibrën.

Prandaj falënderimi im shkon së pari për z. Ilmi Dervishi, për besimin dhe ftesën, por edhe për Barie Çupin, Sanie Degjoni Ndrekën, Olta Degjoni Likën dhe të gjithë ata që kanë kontribuar në këtë vëllim. Falënderoj veçanërisht atë këmbëngulje që e bën të mundur një punë të tillë: të kërkosh autorët, të mbledhësh materialet, të rendisësh emrat, të rikthesh në vëmendje krijues që mund të jenë harruar ose lexuar pak dhe të krijosh një hapësirë ku breza të ndryshëm mund të takohen. Nga emrat e përfshirë në libër, nga autorët e njohur te zërat e rinj, nga figurat e së kaluarës te krijuesit e sotëm, kuptohet se Dibra nuk është vetëm një temë letrare. Ajo është një burim i vazhdueshëm kujtese. Dhe pikërisht kjo e bën të vlefshme një antologji: ajo nuk e mbyll historinë e letërsisë së një treve, por e hap atë për lexime të reja.

“Mozaik Dibre” mund të lexohet, pra, në dy mënyra. Mund të lexohet si një përmbledhje poetike me shumë autorë, por mund të lexohet edhe si një dokument i një marrëdhënieje të gjatë midis njeriut dhe vendlindjes. Në njërën faqe mund të jetë një varg për malin, në tjetrën një kujtim, më tej një këngë, një figurë historike, një dhimbje, një dashuri, një largim. Të gjitha këto, edhe kur janë të ndryshme, kanë një pikë ku takohen: Dibra. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse një libër i tillë ka vlerë përtej vetë poezisë. Sepse koha i ndryshon qytetet, rrugët, shtëpitë dhe njerëzit. Por kur një vend futet në letërsi, ai fiton një mundësi tjetër për të mbijetuar. Vargu bëhet një lloj strehe e kujtesës. Një emër i harruar mund të rikthehet. Një këngë mund të dëgjohet përsëri. Një autor që ka shkruar dikur mund të takohet me një autor që shkruan sot. Dhe një brez që vjen më pas mund të kuptojë se para tij ka pasur edhe të tjerë që kanë menduar, kanë ndier dhe kanë shkruar për të njëjtin vend. Kjo është ajo që më duket më e bukura në nismën e “Mozaik Dibre”: nuk synon ta bëjë Dibrën vetëm objekt të poezisë, por ta bëjë poezinë pjesë të kujtesës së Dibrës.

Le të jetë, pra, ky botim një fillim për bashkëpunime të tjera, për kërkime më të thelluara, për përfshirjen e autorëve të tjerë, për bibliografi më të plota dhe, mbi të gjitha, për një dialog të vazhdueshëm midis brezave dhe krijuesve. Sepse një antologji e mirë nuk mbaron me faqen e fundit. Ajo fillon pikërisht aty ku lexuesi mbyll librin dhe pyet veten se sa histori, sa zëra dhe sa kujtime të tjera kanë mbetur ende për t'u zbuluar. Urime për “Mozaik Dibre” dhe mirënjohje për të gjithë ata që e bënë të mundur. Në një kohë kur shumë gjëra harrohen shpejt, mbledhja e fjalës, emrave dhe kujtesës është një formë e heshtur, por e fuqishme, e ruajtjes së identitetit. Shumë zëra, shumë kohëra, shumë përvoja, por një kujtesë që i bashkon: Dibra në fjalë, Dibra në varg, Dibra në kujtesë.