Fatmir Terziu: Malli shkruan mall

Një tjetër gëzim erdhi në Familjen Terziu, një gëzim i dyfishtë, ndoshta po aq i madh sa i pari. Lindën dy binjakë, një djalë dhe një vajzë, pas një pritjeje që kishte matur durimin e viteve. Fëmija i parë kishte ardhur në jetë pas një martese trembëdhjetëvjeçare dhe ai ishte babai im, Dail M. Terziu, binjakët erdhën shtatë vjet më pas. Djali quhej Rexhep Terziu, ndërsa vajza nuk arriti të mbante emër në këtë botë, sepse u kthye shpejt në dhuratë për Qiellin. Kështu janë gëzimet, vijnë të plota dhe ikin të gjymta, por prapë mbeten gëzime, sepse lënë pas dritë dhe kujtim. Dhe ato u festuan gjatë, në një shtëpi të madhe dykatëshe me ballkon, me dyqanin e bashkëngjitur, ku jeta rrihte fort dhe njerëzit hynin e dilnin si në një stacion shprese. Aty im atë u bë me vëlla, duke mbajtur në duar një foshnjë të vogël, si të mbante vetë të ardhmen.

Vite më pas, kur erdha unë në jetë, pas nëntë vitesh martese, historia u përsërit, por kësaj here në një drejtim tjetër. Ishte xhaxhai im ai që mori dashurinë e treguar dikur për të dhe e transferoi të tërën tek unë, pa kursim, pa llogari. Dhe ajo dashuri mbeti e pandashme. Ai u bë frymëzimi im për shkollimin, protagonisti i edukimit tim, shtysa e parë për të blerë libra dhe për t’i lexuar me etje. Kur gjyshi shtrëngonte qesen, xhaxhai shtrydhte kuletën e tij, duke më shtuar gjithmonë të njëjtën porosi, si një betim të heshtur: “Libra, ama vetëm libra!”

Më vonë mësova se xhaxha Rexhepi kishte fjetur me mua, kishte ndenjur me mua, më kishte mbajtur në krahë, sikur të isha vazhdim i vetes së tij. Dhe ashtu u ndërtua mes nesh një lidhje e rrallë, e butë dhe e fortë njëkohësisht. Ai më këshillonte gjithnjë dhe nuk ngurronte të përballej me këdo, nëse ndiente se ndaj meje po bëhej padrejtësi. Edhe atëherë kur mbarova shkollën me të gjitha notat dhjeta dhe nuk ma dhanë bursën, sepse gjyshi nga ana e nënës ishte i dënuar nga sistemi komunist, ai bëri namin me zyrtarë e partiakë, me njerëz të pushtetit dhe të zyrave, pa mbajtur mëri, por duke kërkuar drejtësi.

Me xhaxhain tim të paharruar në Tiranë

Xhaxhai im, Rexhep Terziu, gëzonte respekt. Që në rini punoi dhe drejtoi, e më pas për shumë vite u angazhua si specialist shpërthimesh në Gjeologji-Miniera, në mineralin e manganit, duke jetuar me rrezikun si pjesë të përditshmërisë. Më vonë ndërtoi shtëpinë e tij në Durrës, ku rriti dhe edukoi pesë fëmijët e tij, me të njëjtën përkushtim që kishte treguar edhe për mua.

Ky është një shkrim i vonuar, sepse duhej të ishte shkruar vite më parë. Ai më shoqëronte në shkollën e mesme, në universitet, në çdo hapësirë ku unë përpiqesha të rritesha dhe të angazhohesha me jetën. Gjithmonë njërën dorë e mbante në xhepin ku ishte kuleta e tij, ndërsa tjetrën e kishte gati, me dëshirën e pashuar për të më treguar se kishin dalë libra të rinj. Dhe sot, kur malli flet më shumë se fjalët, e kuptoj se ai mall vetë shkruan mall, sepse dashuritë e tilla nuk ikin kurrë, ato vetëm ndryshojnë formë dhe bëhen kujtim që të ndjek gjithë jetën…

…dhe ai kujtim më shfaqet sa herë hap një libër, sa herë ndiej aromën e letrës së shtypur, sa herë fjala më duket më e rëndë se heshtja. Sikur xhaxhai im të jetë ende aty, paksa i përkulur, me atë vështrimin e tij që përziente përkujdesjen me krenarinë e heshtur, duke më pyetur pa fjalë nëse po ecja në rrugën e duhur. Malli për të nuk është thjesht mungesë, është një prani e padukshme që më shoqëron, më korrigjon, më mban dorën kur hezitoj. Shpesh mendoj se ai e dinte herët se jeta ime do të lidhej me fjalën, me librin, me kërkimin e kuptimit. Prandaj nuk më dhuroi lodra të shtrenjta të asaj kohe, por më dha kohë, durim dhe libra. Më mësoi se dija nuk blihet vetëm me para, por me këmbëngulje, me respekt për punën dhe me besim se njeriu duhet të jetë më i madh se rrethanat. Ai fliste pak për veten, por shumë për detyrën, për ndershmërinë, për nevojën që njeriu të mos e ulë kurrë kokën përpara padrejtësisë.

Tani që vitet kanë kaluar dhe rrugët janë ndarë nga koha, e kuptoj se çdo hap që kam bërë ka pasur edhe gjurmën e tij. Çdo faqe e lexuar ka qenë si një bisedë e vazhdueshme me të. Dhe kur ndalem, i lodhur, i pasigurt, më duket sikur ai më flet sërish, me atë tonin e qetë, por të vendosur, duke më kujtuar se malli nuk është dobësi, por forcë, sepse të lidh me atë që ke pasur më të pastër. Kështu malli shkruan mall, jo për të qarë humbjen, por për të dëshmuar një jetë të dhënë me bujari. Dhe sa herë e shkruaj emrin e tij, Rexhep Terziu, më duket sikur e vendos përsëri në vendin e vet, aty ku ka qenë gjithmonë, pranë meje, me njërën dorë në xhep dhe me tjetrën duke më treguar se diku, gjithmonë diku, ka dalë një libër i ri që pret të hapet…

…dhe në këtë udhë të gjatë kujtimesh, kuptoj edhe më qartë një të vërtetë të thjeshtë, por të madhe. Babai im kishte vetëm atë, vetëm një vëlla. Një vëlla të vetëm, Rexhepin, dhe kjo e bënte lidhjen e tyre edhe më të fortë, më të ngjeshur, si një nyje që nuk zgjidhet as nga koha, as nga largësitë. Ata u rritën bashkë në të njëjtën shtëpi, nën të njëjtin kulm, duke ndarë mungesa dhe shpresa, dhe duke mësuar herët se vëllai nuk është thjesht gjak, por mbështetje dhe barrë e përbashkët. Babai im e dinte se kishte vetëm atë përkrah, ashtu si Rexhepi e dinte se ishte i vetmi vëlla i babait tim. Ndoshta për këtë arsye dashuria e tyre u shndërrua më vonë në një kujdes të shumëfishtë për mua, si të isha fëmijë i të dyve. Çdo hap që bëja, çdo arritje apo pengesë, ishte edhe e babait, edhe e xhaxhait, sepse ata ishin dy, por mendonin si një. Dhe kur njëri nuk fliste, tjetri kuptonte, kur njëri mungonte, tjetri mbushte boshllëkun.

Kështu, ajo dashuri vëllazërore u trashëgua tek unë si një amanet i heshtur. Nuk ishte vetëm përkujdesje për nipin, por vazhdim i një lidhjeje të vetme, të pazëvendësueshme, që babai im kishte në jetë. Dhe sot, kur malli bëhet më i rëndë, e ndiej se nuk po më mungon vetëm xhaxhai, por edhe ajo pjesë e babait tim që ishte e lidhur pazgjidhshëm me të. Sepse kur një njeri ka vetëm një vëlla, ai vëlla bëhet gjysma e shpirtit, dhe humbja e tij lë një boshllëk që mbushet vetëm me kujtim, me mirënjohje dhe me mall që vazhdon të shkruajë mall…

…dhe para se xhaxhai im të ndërronte jetë në Durrës, pata një nga ato çaste që koha i kursen rrallë dhe i kthen më pas në plagë të ëmbla. Ishte hera e vetme kur munda t’i flisja për librat e mi, për fjalët që kisha shkruar, për mendimet që kishin marrë formë në faqe, pikërisht ashtu siç ai kishte ëndërruar dikur, pa e thënë kurrë me zë të lartë. Nuk tha asgjë. Vetëm lotët i rrëshqisnin pa zhurmë dhe duart e tij më shtrëngonin fort, sikur të donte të më mbante edhe një herë fëmijë, edhe një herë ëndërr të pambyllur. Ai ngriti sytë nga qielli, ngadalë, me një qetësi që vetëm ata që janë pranë fundit e kanë, ndoshta atje ku mendonte se im Atë na shikonte dhe na dëgjonte të dy. Ishte një heshtje e mbushur me fjalë të pathëna, me krenari, me mall, me falënderim. Në atë çast kuptova se librat e mi nuk ishin vetëm të mitë, ishin edhe të tij, ishin vazhdim i atyre librave që më kishte blerë, i asaj kulete që hapej gjithmonë për dijen, i asaj dashurie që nuk kërkonte shpërblim.

Nuk kishte nevojë për fjali, sepse gjithçka ishte thënë me atë shtrëngim duarsh dhe me atë vështrim drejt qiellit. Aty, mes lotëve dhe heshtjes, u mbyll një rreth i jetës, dhe malli mori formën e vet më të pastër. Që nga ajo ditë, sa herë flas për librat e mi, e di se diku, përtej fjalëve, ai i dëgjon. Dhe malli, edhe një herë, shkruan mall.