Fatmir Terziu: Librat dhe tekstet goditjet më të forta kundër komunizmit

Dihet se goditjet më të forta kundër komunizmit u shkaktuan nga ish-anëtarë dhe simpatizantë të kësaj partie. Librat dhe tekstet e Leo Trockit, George Orwell, Albert Camus, Jean Paul Sartre flasin më me elokuencë për këtë deklaratë, për të mos përmendur librin me dy vëllime të botuar së fundmi “Libri i Zi i Komunizmit”, “Ishulli i Kanibalëve” (N. Werth). Këtu mund të rendisim librat e Aleksandër Solzhenicinit, Varlam Shalamovit, Arthur Koestlerit, Georgy Agabekovit, Alexander Orlovit, Dr. Jozi Landovskit, Dmitry Volkogonovit, Oleg Gordievskit, Pavel Sudoplatovit, Vladimir Krivitskyt dhe shumë të tjerëve, saqë mezi do të kem hapësirë ​​të mjaftueshme po të rendis vetëm autorët dhe kam frikë se mund të lë jashtë shumë të tjerë.

Librat dhe tekstet që kanë artikuluar goditjet më të forta kundër komunizmit nuk erdhën vetëm nga kundërshtarë të hapur politikë, por shpesh nga njerëz që e kishin përjetuar nga brenda këtë projekt historik si pjesëmarrës, simpatizantë, apo intelektualë që fillimisht kishin besuar në të dhe më pas u ndjenë të tradhtuar nga realiteti i tij praktik. Fenomeni është i rëndësishëm sepse dëshmon se kritika më e thellë nuk ka natyrë thjesht ideologjike, por përbën një proces vetëreflektimi të dhimbshëm mbi deformimin e idealeve emancipatore në sisteme represive. Tekstet e Leo Trockit, për shembull, zbulojnë paradoksin e një revolucioni që gëlltit fëmijët e vet; analiza e tij e burokratizimit stalinist tregon sesi një elitë politike shndërroi pushtetin proletar në diktaturë të centralizuar.

Në një plan tjetër, George Orwell, me alegorinë e tij të mprehtë dhe me prozën që ndërthur etiken me estetiken, e deshifroi gjuhën e manipulimit politik, mekanizmat e kontrollit shoqëror dhe zhdukjen e së vërtetës përmes propagandës. Ndërkaq, Albert Camus e zhvendosi kritikën në plan etik, duke vënë në qendër të argumentit çmimin njerëzor të utopive totalizuese: nëse një doktrinë kërkon sakrifikimin e njeriut konkret në emër të njeriut abstrakt, atëherë ajo është vetë burim dhune.

Edhe Jean-Paul Sartre, megjithëse i ndërlikuar në marrëdhënien e tij me komunizmin, e shtroi me forcë pyetjen mbi përgjegjësinë e intelektualit përballë abuzimit të pushtetit, duke treguar tensionin mes angazhimit politik dhe lirisë morale. Në mënyrë sintetike dhe dokumentare, “Libri i Zi i Komunizmit”, një vepër monumentale me dy vëllime, mbledh dëshmi, arkiva dhe analiza që e paraqesin historinë e regjimeve komuniste si një histori të sistematizuar dhune, përndjekjeje dhe shkeljeje të të drejtave themelore, ndërsa “Ishulli i Kanibalëve” i Nicolas Werth shfaq në mikroskopinë e tij të frikshme logjikën e kampit, ku shteti zhvesh individin nga personaliteti dhe dinjiteti.

Në të njëjtën linjë, Solzhenicini dhe Shalamovi, me përvojat e tyre në „Gulag“, e shndërruan letërsinë në akt dëshmie: rrëfimet e tyre nuk janë vetëm kritikë politike, por një anatomizim i së keqes së banalizuar, ku dhuna bëhet rutinë institucionale. Arthur Koestler, me “Errësirë në mesditë”, analizoi psikologjinë e besnikërisë ideologjike dhe mekanizmin e autoinkriminimit, duke treguar sesi sistemi e detyron njeriun të bëhet bashkëpunëtor i vetëshkatërrimit të tij. Ndërkohë, dëshmitë e Georgy Agabekovit, Alexander Orlovit, Dr. Jozi Landovskit, Dmitry Volkogonovit, Oleg Gordievskit, Pavel Sudoplatovit dhe Vladimir Krivitskyt, si ish-zyrtarë apo të afërt me aparatin e sigurisë, plotësojnë mozaikun e kritikës me dimensionin e brendshëm të mekanikës së terrorit, të infiltrimit dhe manipulimit.

Vlera e këtyre librave qëndron në faktin se ata krijojnë një arkiv moral e historik: lexuesi kupton se komunizmi nuk dështoi vetëm për arsye ekonomike, por për shkak të mënyrës se si e konceptoi pushtetin, e suspendoi pluralizmin dhe e përjashtoi individin si subjekt lirie. Duke kaluar përtej polemikës së momentit, këto tekste e vendosën komunizmin në gjykimin e historisë jo si ide abstrakte, por si përvojë konkrete njerëzore, dhe pikërisht aty konsiston forca e tyre shkatërruese ndaj legjitimitetit të tij. Në fund, ajo që i bashkon këta autorë është insistimi se asnjë projekt politik nuk mund të kërkojë shuarjen e jetës, së vërtetës dhe ndërgjegjes: në momentin që e bën këtë, ai humb çdo të drejtë morale për të ekzistuar.

Përtej emrave më të njohur, literatura dhe dëshmitë e ish-anëtarëve dhe disidentëve ofrojnë një pasqyrë të pashembullt të mekanizmave të brendshëm të regjimeve komuniste. Pavel Litvinov dhe Andrej Sakharov, për shembull, përmes eseve dhe memorandumëve të tyre, e vunë në pah kontradiktën midis ideologjisë emancipatore dhe realitetit represiv, duke argumentuar se çdo sistem që asgjëson të drejtën për të folur dhe për të menduar ndryshe është një rrezik i vazhdueshëm për shoqërinë.

Kuznetsov dhe Vassily Grossman, në librin e tij monumental “Jetë dhe Destin”, zbulojnë kompleksitetin e moralit individual brenda një shteti totalitar: lufta e brendshme e individit për të ruajtur dinjitetin dhe të vërtetën përballë një aparati që nuk toleron asnjë devijim, është po aq dramatike sa vetë historia e konfliktit. Nga ish-anëtarët e Sigurimit të Shtetit sovjetik, si Pavel Sudoplatov dhe Alexander Orlov, dalin rrëfime që tregojnë jo vetëm aktet e spiunazhit dhe sabotimit, por edhe mënyrën se si propaganda e brendshme dhe frika sistematike formësuan një kulturë ku besnikëria absolute ndaj partisë zëvendësoi marrëdhëniet njerëzore. Këto libra dhe kujtime nuk janë thjesht historikë; ato janë manuale të kuptimit të natyrës së pushtetit absolut dhe të kostos që një individ paguan për t’i rezistuar.

Nga një perspektivë më filozofike, Milan Kundera, me veprën e tij “Kampionët e Humbjes” dhe analiza të tjera, tregon sesi totalitarizmi ndërthur memorien, kulturën dhe artin me ideologjinë, duke e bërë çdo akt krijues një potencial veprim kundër sistemit  dhe kështu duke goditur vetë logjikën e shtypjes. Një tjetër shembull i fuqishëm është Evgeny Evtushenko, i cili në poezitë dhe kujtimet e tij trajtoi deformimet morale dhe shpirtërore të jetës nën diktaturë, duke e bërë përballjen me të kaluarën një akt qytetar dhe artistik të domosdoshëm.

Në këtë linjë mund të përmendim edhe veprat e disidentëve nga Lindja e largët, si Václav Havel në Çeki, që me ese dhe dramaturgji të fuqishme denoncoi absurdin e burokracisë komuniste dhe konformizmin e detyruar, duke shndërruar teatrin dhe shkrimin në një armë etike dhe politike. Këto shembuj tregojnë se goditja më e fuqishme ndaj komunizmit nuk vinte vetëm nga kritikët jashtë sistemit, por shpesh nga ata që e përjetuan, e besuan dhe më pas e kundërshtuan atë, duke krijuar një literaturë që është njëkohësisht histori, filozofi, analizë morale dhe dëshmi njerëzore. Ajo që i bashkon të gjithë këta autorë është aftësia për të shndërruar përvojën e dhimbshme të represionit në një mesazh të përjetshëm mbi rëndësinë e lirisë, të vërtetës dhe dinjitetit njerëzor.