Fatmir Terziu: Kur pjesa e jetës bëhet frymëzim nga vetë kopja tjetër

(“Paralelet e jetës” të Ndue Përlalës dhe universi i librit me të njëjtin titull)

Hyrje

Poeti dhe shkrimtari Ndue Përlala ka një libër jetik, të botuar nën titullin „Paralelet e jetës“, ku përfshihen disa tregime dhe skica letrare, të mbështetura në përvojën njerëzore, në kujtesën e jetuar dhe në ato hollësi të jetës që, ndonëse duken të zakonshme, mbartin brenda vetes histori të mëdha sakrifice, dashurie dhe qëndrese. Gazetari, shkrimtari dhe poeti shqiptar Ndue Lazri, i cili ka bërë emër edhe në Itali, duke vlerësuar këtë libër, shkruan: „… sjell detaje të tilla si fletorja e kujtimeve e maturantëve në momentin e ndarjes për të ndjekur secili rrugën e tij të jetës, mikpritja aq e thjeshtë por e përzemërt e sondistëve, që nuk e lënë shtegtarin të ikë i vetëm nëpër natë duke përballuar rreziqet që sillte një natë dimri me dëborë, portreti i prindit që rrit shtatë fëmijë me sakrifica edhe pse ka një dorë të këputur nga minat, portreti i gruas malësore që ka rritur edhe jetimë përkrah fëmijëve të saj e që e ngrenë në mënyrë epike këngët e vajit në momentin e ndarjes së saj nga jeta etj.“. Këto vlerësime dëshmojnë se bota letrare e Përlalës ndërtohet mbi fate njerëzore që, përtej veçorive të tyre individuale, bashkohen në një pikë të përbashkët: te dinjiteti i njeriut, te sakrifica që nuk kërkon shpërblim dhe te kujtesa që e ruan jetën nga harresa.

Por unë, në këtë libër, dua të ndalem veçanërisht te një tregim, të cilin e kërkova në një mënyrë disi të veçantë, pas një pyetjeje që i bëra Ndue Përlalës gjatë promovimit të librit të tij të fundit, kur, me një dashamirësi sublime, ai më tha se përgjigjen do ta gjeja pikërisht te ky libër. Dhe përgjigjja qëndron te tregimi „Paralelet e jetës“, kushtuar Dranes, bashkudhëtares së jetës së tij. Ishte një përgjigje që nuk kërkonte shpjegime të tjera, sepse vetë rrëfimi mbartte brenda vetes thelbin e asaj që kërkoja: marrëdhënien midis jetës së jetuar dhe frymëzimit letrar, midis kujtesës individuale dhe përvojës së ndarë me njeriun që ka ecur pranë nesh. Pikërisht këtu merr udhë kjo analizë diskursive, nën titullin „Kur pjesa e jetës bëhet frymëzim nga vetë kopja tjetër“, për të zbuluar se si një histori dashurie, e nisur në rininë e largët dhe e përshkuar nga vitet, familja, sakrificat dhe udhëtimet, shndërrohet në një reflektim më të gjerë mbi identitetin, kohën dhe kuptimin e të jetuarit së bashku.

Natyrisht, ka libra që nisen nga një ngjarje, nga një personazh apo nga një kujtim i mbetur pezull në ndërgjegjen e autorit, por nga ana tjetër, ka edhe libra që nisen nga vetë jeta, nga ajo përvojë e gjatë që, pasi ka kaluar nëpër sprova, largime, gëzime, sakrifica dhe rikthime, kërkon të gjejë një formë për t'u rrëfyer. Libri “Paralelet e jetës” i poetit dhe shkrimtarit Ndue Përlala i përket kësaj hapësire të dytë, ku letërsia nuk lind thjesht nga dëshira për të treguar, por nga nevoja për të kuptuar se çfarë mbetet e qëndrueshme në jetën e njeriut, ndërsa gjithçka tjetër ndryshon, lëviz, largohet ose merr një trajtë të re.

Në këtë kuptim, vlerësimi i shkrimtarit dhe gazetarit Ndue Lazri për librin, ku vihen në pah kujtimet e maturantëve, mikpritja e njerëzve të thjeshtë, sakrificat e prindërve, qëndresa e grave malësore dhe përmasat epike të dhimbjes njerëzore, na ndihmon të kuptojmë se bota e Përlalës nuk kufizohet në një rrëfim të vetëm apo në një përvojë individuale. Ajo përbëhet nga një mozaik jetësh, të cilat, edhe kur duken të largëta nga njëra-tjetra, bashkohen në një pikë të përbashkët: dinjitetin e njeriut përballë kohës. Por pikërisht brenda këtij mozaiku, tregimi “Paralelet e jetës”, kushtuar Dranes, bashkudhëtares së jetës së autorit, zë një vend të veçantë, sepse këtu përvoja nuk vështrohet më vetëm nga jashtë, përmes fatit të të tjerëve, por nga brenda, përmes vetë jetës që shkrimtari ka ndërtuar me njeriun e zgjedhur për të qenë pranë tij.

Dhe këtu qëndron thelbi i një pyetjeje që më duket se e meriton vëmendjen e veçantë: çfarë ndodh kur njeriu e zbulon se pjesa më e rëndësishme e jetës së vet është shkruar, në njëfarë mënyre, edhe nga një tjetër, nga ajo qenie që ka ecur pranë tij, duke e plotësuar, kundërshtuar, mbështetur dhe shndërruar pa ia marrë asnjëherë vendin? Përgjigjja e Përlalës nuk jepet përmes një teorie mbi dashurinë, por përmes një tregimi që e kthen jetën bashkëshortore në një udhëtim të gjatë kujtese, ku e tashmja bëhet çelës për të hapur të kaluarën, ndërsa e kaluara shfaqet si një mënyrë e re për të kuptuar të tashmen.

1. Dranja, ose tjetri si vazhdim i vetvetes

Që në faqet e para, tregimi na vendos përballë një skene të zakonshme familjare: një burrë kthehet nga puna, djali e pret, bashkëshortja i bën kafenë dhe familja interesohet për ditën e tij. Në pamje të parë, nuk ka asgjë të jashtëzakonshme në këtë situatë. Madje, pikërisht kjo thjeshtësi është një nga zgjedhjet më domethënëse të autorit, sepse ai nuk e kërkon kuptimin e jetës në ngjarje të bujshme, por në ato veprime të vogla që përsëriten aq shpesh sa rrezikojnë të kalojnë pa u vënë re.

Filxhani i preferuar, i sjellë nga Athina në Londër, nuk është vetëm një send shtëpiak, as thjesht një hollësi që i jep realizëm skenës. Ai përfaqëson vazhdimësinë e një jete që ka kaluar nga një vend në tjetrin, nga një periudhë në tjetrën, duke ruajtur brenda vetes shenjat e përvojës së mëparshme. Filxhani udhëton me familjen, ashtu siç udhëtojnë kujtimet, zakonet dhe mënyrat e dashurisë. Ai është një objekt i vogël që mbart një histori të gjatë, një dëshmi se njeriu mund të ndryshojë vendbanim, profesion, rreth shoqëror dhe horizont jetësor, por vazhdon të kërkojë disa shenja të njohura, përmes të cilave të ndihet ende vetvetja.

Kujdesi i Dranes për këtë hollësi të vogël e bën të dukshme një të vërtetë më të madhe: dashuria e gjatë nuk jeton vetëm në deklarata, por edhe në njohjen e hollësive të tjetrit, në aftësinë për të kuptuar çfarë e qetëson, çfarë e gëzon dhe çfarë e bën të ndihet në shtëpinë e vet, edhe kur ndodhet mijëra kilometra larg vendit ku ka nisur jetën.

Në këtë pikë, Dranja nuk është vetëm bashkëshortja që pret burrin pas pune. Ajo është një formë e kujtesës së tij, një prani që i lidh kohët dhe vendet, një njeri që ka marrë pjesë në krijimin e asaj vetveteje që ai sot e njeh si të vetën. Kështu, figura e saj fiton një përmasë më të gjerë se ajo e personazhit tradicional të gruas besnike, sepse ajo nuk qëndron thjesht pranë jetës së burrit, por bëhet pjesë përbërëse e mënyrës se si ai e kupton jetën e vet.

Nëse njeriu ndërton një jetë, a mund ta quajë atë plotësisht të vetën kur një pjesë e rëndësishme e saj është formuar nga prania e dikujt tjetër? Tregimi i Përlalës sugjeron se jo. Jeta e përbashkët nuk është shuma e dy jetëve të ndara, por një hapësirë e re që lind prej takimit të tyre, ku secili ruan individualitetin, ndërsa të dy krijojnë një histori që asnjëri nuk do të mund ta kishte shkruar i vetëm.

2. Londra dhe meridiani i kujtesës

Një nga gjetjet më të bukura të tregimit është lidhja që autori krijon midis Londrës, Meridianit të Grinuiçit dhe paraleleve të jetës njerëzore. Familja ka mbërritur në kryeqytetin britanik, ku meridiani zero shërben si pikë referimi për matjen e gjatësisë gjeografike dhe ku koha, në kuptimin historik të sistemit ndërkombëtar të kohës, lidhet me një traditë të gjatë shkencore e qytetëruese. Por, përtej këtij kuptimi gjeografik, Londra shndërrohet në një pikë simbolike nga e cila personazhi fillon të masë ndryshe udhëtimin e vet.

Autori e shpreh këtë duke menduar se familja ka hequr një paralele të re në jetën e saj. Është një mendim që mund të lexohet në disa rrafshe. Nga njëra anë, ai shënon një etapë të re të ekzistencës, pasi çifti ka kaluar nëpër vende, punë dhe kushte të ndryshme jetese. Nga ana tjetër, kjo paralele shënon një afrim të ri me fëmijët, të cilët dikur ishin ata që merrnin kujdesin e prindërve, ndërsa tani bëhen mbështetja e tyre.

Këtu tregimi prek një nga përmbysjet më të ndjeshme të marrëdhënieve njerëzore: prindërit, që dikur mbanin fëmijët në krahë, vijnë në një moshë kur mbështeten te krahët që kanë ndihmuar të rriten. Ky ndryshim nuk paraqitet si humbje autoriteti, por si vazhdimësi e natyrshme e dashurisë. Fëmijët nuk po ua marrin prindërve jetën në dorë; ata po u kthejnë, me mënyrën e tyre, një pjesë të asaj që kanë marrë.

Në këtë kuptim, Londra nuk është vetëm një destinacion gjeografik apo një hapësirë e re pune. Ajo është pika ku përvoja e emigrimit, që shpesh shoqërohet me pasiguri dhe ndarje, merr një kuptim tjetër: rikthimin e familjes në një afërsi që koha dhe largësia nuk e kishin shuar.

Megjithatë, metafora e paraleleve nuk duhet kuptuar si një figurë e mbyllur, ku çdo gjë ecën në mënyrë të rregullt dhe të parashikueshme. Jeta e njeriut është më e ndërlikuar se një hartë, sepse vijat e saj kryqëzohen, largohen, afrohen dhe marrin drejtime që askush nuk mund t'i parashikojë plotësisht. Pikërisht për këtë arsye, simbolika e Përlalës fiton vlerë kur lexohet si një përpjekje për t'i dhënë kuptim lëvizjes së vazhdueshme të jetës, jo për ta kufizuar atë brenda një formule.

Nëse meridiani i Grinuiçit shërben si pikë referimi për matjen e hapësirës, Dranja bëhet pika e brendshme e referimit për matjen e kohës së përjetuar nga autori. Pranë saj, vitet nuk janë më thjesht një varg datash, por përvojë e përbashkët, sakrificë, rritje dhe njohje e ndërsjellë.

3. Nga miqësia e familjeve te zbulimi i dashurisë

Pjesa më e gjatë e tregimit kthehet pas në rini, kur njohja e dy personazheve është ende e mbështetur te miqësia e familjeve. Këtu Përlala nuk e paraqet dashurinë si një ndjenjë që shfaqet e plotë që në takimin e parë, por si një përvojë që ndryshon kuptim ndërsa ndryshon edhe vetëdija e personazheve për njëri-tjetrin.

Dranja është fillimisht vajza e familjes mike, një njeri për të cilin protagonisti kujdeset sipas porosive të prindërve dhe rregullave të kohës. Udhëtimet me tren, takimet në stacione, shoqërimi nga Laçi në Vorë, bisedat e zakonshme dhe përqafimet e përsëritura krijojnë një hapësirë njohjeje ku afërsia është e pranishme, por ende nuk është emërtuar si dashuri.

Kthesa ndodh kur protagonisti fillon ta shohë Dranen me një vështrim të ri. Ai zbulon se vajza që ka njohur prej vitesh është bërë një grua e re, me një bukuri dhe prani që zgjojnë brenda tij ndjenja të panjohura. Përqafimi në stacionin e Vorës, që më parë kishte qenë një gjest i zakonshëm, merr papritur një domethënie tjetër. I njëjti veprim, i kryer në rrethana të ngjashme, nuk përjetohet më njësoj, sepse ka ndryshuar ai që e përjeton.

Ky është një çast me vlerë psikologjike: ndonjëherë nuk ndryshon objekti i dashurisë, por mënyra se si vetëdija jonë e zbulon atë. Dranja nuk shfaqet papritur në jetën e protagonistit; ajo ka qenë aty, pranë tij, por kuptimi i pranisë së saj ka ndryshuar. Dashuria lind jo vetëm nga njohja e tjetrit, por edhe nga rishikimi i asaj që kemi menduar se e njihnim tashmë.

Në këtë mënyrë, tregimi i shpëton disi skemës së zakonshme romantike, sipas së cilës dy njerëz takohen, dashurohen dhe nisin një histori të re. Në rastin e Përlalës, historia e dashurisë lind brenda një historie tjetër, asaj të miqësisë familjare, dhe duhet të gjejë rrugën e vet pa e mohuar të kaluarën. Pikërisht këtu qëndron edhe tensioni i parë i rrëfimit: si të kalosh nga një marrëdhënie e njohur dhe e sigurt drejt një ndjenje të re, pa cenuar besimin që e ka mbajtur gjallë marrëdhënien e mëparshme?

Përgjigjja nuk vjen nga një akt i menjëhershëm, por nga një proces i brendshëm, ku protagonisti duhet të përballet me ndjenjat e veta, me frikën e ndryshimit dhe me përgjegjësinë që ka ndaj dy familjeve.

4. Babai si ndërmjetës i fatit dhe i traditës

Figura e babait të protagonistit, Prengës, është ndër elementet më të rëndësishme të ndërtimit narrativ. Ai nuk shfaqet thjesht si prind që dëshiron t'i rregullojë të ardhmen të birit, por si ndërmjetës midis traditës dhe ndryshimit. Ai e njeh djalin, njeh familjen Mardetaj dhe kupton se një miqësi e vjetër mund të marrë një formë të re, nëse të rinjtë e dëshirojnë këtë.

Këshilla e tij nuk është e shkëputur nga koha dhe shoqëria ku zhvillohet ngjarja. Në një mjedis ku martesa kishte lidhje të forta me marrëdhëniet ndërmjet familjeve, fjala e prindërve mbante peshë të veçantë. Por Prenga, ndonëse mbështetet te tradita, nuk kërkon t'ia imponojë të birit zgjedhjen. Ai i hap një mundësi, pastaj e lë të përballet vetë me ndjenjat e tij.

Kjo e bën figurën e tij më të ndërlikuar se atë të një autoriteti të zakonshëm patriarkal. Ai dëshiron të ruajë miqësinë familjare, por kupton se koha ka ndryshuar dhe se të rinjtë duhet të njihen përpara se të ndërtojnë një jetë të përbashkët. Në këtë pikë, tradita nuk shfaqet si një mur që ndalon dashurinë, por si një strukturë që mund të përshtatet, nëse brenda saj ekziston mençuria për të dalluar parimin nga zakoni.

Veçanërisht domethënëse është skena e vizitës në kullën e Frrokut, babait të Dranes, ku tensioni i krijuar nga takimet dhe letrat e të rinjve shndërrohet në një bisedë të gjatë ndërmjet dy burrave. Frroku shpreh pakënaqësinë e vet, ndërsa Prenga merr mbi vete përgjegjësinë për këshillën që i ka dhënë të birit. Kështu, ai nuk e lë djalin të përballet i vetëm me pasojat e një situate që e ka nxitur vetë.

Metafora e druve të lisit dhe të dëllinjës është veçanërisht e goditur në këtë kontekst. Prenga kërkon një zjarr që ngroh e krijon prush, jo tym që mjegullon sytë. Në thelb, ai kërkon që biseda të mos kthehet në përplasje krenarish, por të shërbejë për të gjetur një zgjidhje që ruan nderin e të dy familjeve.

Në këtë episod, dashuria nuk është vetëm çështje e dy të rinjve; ajo është edhe provë e aftësisë së të rriturve për të dëgjuar, për të negociuar dhe për të pranuar ndryshimin. Prandaj skena ka një rëndësi shoqërore përtej ngjarjes personale: ajo dëshmon se tradita mund të ruajë vlerat e saj më të mira vetëm kur nuk bëhet pengesë për lumturinë e brezit të ri.

Megjithatë, një lexim bashkëkohor duhet të dallojë edhe kufijtë e kësaj bote. Roli i prindërve, kujdesi ndaj vajzës dhe pesha e reputacionit familjar pasqyrojnë normat e kohës, por sot zgjedhja e partnerit duhet kuptuar para së gjithash si e drejtë e vetë individëve. Vlera e qëndrueshme e këtij episodi nuk është kontrolli i familjes mbi dashurinë, por përgjegjësia për ta mbështetur atë pa e shndërruar në konflikt dhe pa i poshtëruar të rinjtë.

5. Dranja, përtej portretit të bashkëshortes

Në një lexim të parë, Dranja mund të duket si figura e gruas që përmbush rolin e bashkëshortes, nënës dhe mbështetjes së familjes. Por, nëse ndalemi më thellë te mënyra se si ndërtohet tregimi, kuptojmë se rëndësia e saj nuk qëndron vetëm në këto role. Ajo është personazhi përmes të cilit protagonisti mëson të njohë kohën, veten dhe kufijtë e vet.

Dranja nuk ka nevojë të mbajë fjalime të gjata për të shprehur botën e saj të brendshme. Heshtja, buzëqeshja, vështrimi dhe gjestet e saj marrin rëndësi pikërisht sepse marrëdhënia mes dy personazheve ka një histori të gjatë. Kur ajo mbështet kokën mbi supin e bashkëshortit në Londër, ky gjest nuk është thjesht një shprehje e çastit e afërsisë fizike. Ai sjell me vete një histori të tërë përqafimesh, udhëtimesh, pritjesh, ndarjesh dhe rikthimesh.

Këtu gjendet një nga idetë më të bukura të tregimit: një gjest i vogël mund të përmbajë një jetë të tërë, nëse pas tij qëndron një histori e përbashkët.

Për një njeri që e ka kaluar rininë me përgjegjësi ushtarake, transferime, mungesa dhe periudha të gjata larg familjes, prania e Dranes nuk është thjesht ngushëllim emocional. Ajo është vazhdimësi në një jetë ku shumë gjëra kanë ndryshuar. Ndërsa vendet dhe rrethanat kanë lëvizur, ajo ka mbetur pjesë e pandarë e udhëtimit.

Por Dranja nuk duhet parë vetëm si një pasqyrë ku burri njeh veten. Ajo është një personazh me përvojën e saj, me kujtimet, sakrificat dhe mënyrën e vet të të përjetuarit të jetës. Pikërisht në çastin kur ajo kujton Korthpulën e Pukës dhe e kthen bisedën drejt së kaluarës, kuptohet se edhe ajo ka një hartë të brendshme, jo domosdoshmërisht identike me atë të bashkëshortit. Ata ndajnë të njëjtat ngjarje, por i kujtojnë dhe i interpretojnë nga pozicione të ndryshme.

Kjo është një nga mundësitë më të rëndësishme që ofron tregimi: të kuptojmë se jeta e përbashkët nuk kërkon që dy njerëz të bëhen një person i vetëm. Përkundrazi, ajo bëhet më e pasur kur secili ruan mënyrën e vet të të ndierit, ndërsa të dy arrijnë të ndërtojnë një gjuhë të përbashkët.

6. Treni, letra dhe fotografia: arkivi intim i dashurisë

Në tregim, treni është më shumë se një mjet transporti. Ai është hapësira ku zhvillohet njohja e dy të rinjve, ku përsëriten takimet, ku ndodhin ndarjet e vogla dhe ku lindin ndjenjat që më vonë do të përcaktojnë jetën e tyre.

Linja Laç–Vorë, udhëtimet drejt Golemit dhe takimet në stacione krijojnë një gjeografi të dashurisë, ku vendet nuk kanë vlerë vetëm për atë që janë, por për atë që ka ndodhur në to. Stacioni i Vorës bëhet një pikë e zbulimit emocional; udhëtimi drejt Golemit kthehet në hapësirën e rrëfimit të ndjenjave; rruga drejt Korçës shënon një tjetër etapë të afërsisë së tyre.

Kështu, hapësira gjeografike shndërrohet në hapësirë psikologjike. Njeriu nuk i kujton vendet vetëm sepse ka kaluar nëpër to, por sepse atje ka ndodhur diçka që ka ndryshuar mënyrën e tij të të parit të botës.

Edhe letrat që shkëmbejnë të rinjtë kanë një rëndësi të veçantë. Ato përfaqësojnë kohën kur fjala e shkruar ishte një formë e pritjes, e durimit dhe e përqendrimit te tjetri. Letra nuk e zëvendësonte takimin; ajo e zgjaste atë përtej pranisë fizike. Lexohej, rilexohej dhe ruhej, duke u shndërruar në një dëshmi materiale të asaj që dy njerëz ndienin, por jo gjithmonë mund ta shprehnin ballë për ballë.

Fotografia e Dranes me grykësen e zezë të shkollës e plotëson këtë arkiv intim. Ajo është një imazh i ngrirë i rinisë, por, për protagonistin, nuk mbetet kurrë vetëm imazh. Ajo rikthen zërin, gjestet, emocionet dhe rrethanat në të cilat është parë për herë të parë si një grua që mund të bëhej bashkëudhëtare e jetës.

Në këtë kuptim, letrat, fotografitë dhe stacionet janë shenja të kujtesës që e lidhin të tashmen me të kaluarën. Ato dëshmojnë se dashuria nuk jeton vetëm në përjetimin e drejtpërdrejtë, por edhe në mënyrën se si njeriu e ruan atë që ka përjetuar.

Ka këtu edhe një nëntekst më të gjerë: jeta e secilit prej nesh përbëhet nga një arkiv që nuk gjendet vetëm në dokumente, fotografi apo ditarë, por edhe në sendet e vogla, në rrugët e përshkuara dhe në fjalët që nuk i kemi harruar. Letërsia i jep këtij arkivi një jetë të dytë, duke e kthyer kujtimin personal në përvojë që mund të njihet edhe nga të tjerët.

7. Nga Korthpula në Londër: paralelet e emigrimit dhe të përvojës njerëzore

Kalimi nga jeta e fillimit në Korthpulë të Pukës drejt jetës së mëvonshme në Londër është një nga boshtet më domethënëse të tregimit. Mes këtyre dy hapësirave qëndron jo vetëm një largësi gjeografike, por një histori e tërë përpjekjesh, pune, ndryshimesh shoqërore dhe përshtatjesh.

Në fillim, çifti jeton në një dhomë të vogël, rreth dymbëdhjetë metra katrorë, e cila shërben njëkohësisht si kuzhinë, dhomë gjumi dhe dhomë ndenjeje. Mungesat materiale janë të dukshme, por ato nuk e përcaktojnë të gjithë kuptimin e asaj jete. Autori thekson se vatrën e vogël e ngrohte dashuria, duke i dhënë kështu hapësirës një dimension që tejkalon përmasat fizike.

Këtu nuk kemi thjesht romantizimin e varfërisë apo të vështirësive të së kaluarës. Kemi një përpjekje për të treguar se lumturia nuk matet vetëm me kushtet materiale, ndonëse këto kanë rëndësinë e tyre të padiskutueshme. Ajo lidhet edhe me aftësinë e dy njerëzve për të krijuar një hapësirë të përbashkët ku jeta mund të nisë, edhe kur mundësitë janë të kufizuara.

Por autori nuk e lë rrëfimin të mbetet te dhoma e vogël e Pukës. Ai e çon deri në Londër, ku djali i lindur në rrethinat e Pukës ka krijuar jetën e vet dhe ku prindërit ftohen të jetojnë pranë tij. Ky kontrast e zgjeron tregimin përtej historisë së një martese, duke e vendosur atë brenda një përvoje të gjerë të shoqërisë shqiptare: lëvizjes nga periferia drejt qendrave të reja të jetës, nga kufizimet e një kohe te mundësitë e një kohe tjetër, nga ndërtimi i familjes në vendlindje te bashkimi i saj në hapësirën e diasporës.

Londra, kështu, nuk përfaqëson vetëm suksesin ekonomik apo një vend me standarde të ndryshme pune. Ajo është edhe dëshmi e një ndryshimi brezash. Prindërit kanë punuar për të rritur fëmijët; fëmijët, tashmë të rritur, kanë krijuar jetën e tyre dhe u hapin prindërve një mundësi të re për të jetuar pranë tyre.

Këtu tregimi prek një të vërtetë të rëndësishme të emigrimit: largësia mund ta ndryshojë formën e familjes, por nuk e zhduk domosdoshmërisht lidhjen e saj. Ndonjëherë, ajo e bën më të dukshme vlerën e asaj që dikur merrej si e mirëqenë.

Në të njëjtën kohë, kjo përvojë ngre një pyetje të heshtur: kur njeriu mbërrin në një vend të ri, a fillon një jetë tjetër, apo vazhdon të njëjtën jetë në kushte të reja? Përlala anon nga përgjigjja e dytë. Londra nuk e fshin Korthpulën, as Athina nuk e ndërpret historinë e mëparshme. Të gjitha këto vende bëhen pjesë e së njëjtës biografi, si pika të ndryshme në vijën e një udhëtimi që merr kuptim vetëm kur shihet në tërësinë e vet.

8. Koha që ndryshon trupin, por jo domosdoshmërisht thelbin e ndjenjës

Një nga motivet më të qëndrueshme të tregimit është krahasimi mes Dranes së rinisë dhe Dranes së tashme. Në fund të rrëfimit, protagonistit i duket sikur ka përpara vetes nxënësen e dikurshme me përparëse shkolle. Ky çast është i rëndësishëm, sepse tregon se kujtesa nuk e ruan të kaluarën si një fotografi të palëvizshme, por si një prani që mund të rikthehet e të ndërthuret me të tashmen.

Koha ka kaluar. Të dy janë plakur, fëmijët janë rritur, vendet e jetesës kanë ndryshuar dhe përvoja e tyre është pasuruar me ngjarje që të rinjtë e dikurshëm nuk mund t'i parashikonin. Megjithatë, për protagonistin, Dranja vazhdon të jetë edhe ajo vajza që takonte në tren, që e përshëndeste nga dritarja dhe që e priste në stacionin e Golemit.

Ky rikthim nuk duhet kuptuar si mohim i kohës apo si përpjekje për ta ndalur atë. Përkundrazi, është pranimi se njeriu mund të mbajë brenda vetes disa mosha njëkohësisht. Trupi jeton në të tashmen, por kujtesa ruan të kaluarën dhe dashuria i bën këto dy përmasa të bashkëjetojnë.

Në këtë pikë, tregimi i afrohet një ideje universale: dashuria e gjatë nuk e mban njeriun përgjithmonë në rininë e tij, por i jep mundësinë ta shohë rininë nga një pikë e re, pa e humbur lidhjen me të. Dranja e sotme është dhe nuk është vajza e dikurshme; ajo është bërë një person tjetër përmes viteve, por në sytë e bashkëshortit mbart ende dritën e asaj njohjeje të parë.

Prandaj, kur ai e quan “mbretëreshën time”, nuk kemi të bëjmë vetëm me një shprehje përkëdhelëse. Kjo fjalë përmbledh një histori të gjatë ku mbretëria nuk është pushtet mbi tjetrin, por hapësira e ndërtuar bashkë, ku secili ka pasur mundësinë të jetë pjesë e jetës së tjetrit.

Nëse ka një fitore në këtë tregim, ajo nuk është fitorja mbi kohën, sepse koha nuk mposhtet. Është aftësia për të jetuar me të, për të pranuar ndryshimet e saj dhe për të mos e lejuar kalimin e viteve ta zbrazë marrëdhënien nga kuptimi.

9. Dashuria si kujtesë, por edhe si përgjegjësi

Tregimi nuk e paraqet dashurinë vetëm si emocion romantik. Ai e lidh atë me një varg përgjegjësish konkrete: kujdesin për njëri-tjetrin, rritjen e fëmijëve, përballimin e mungesave, pranimin e transferimeve, ndërtimin e një shtëpie dhe ruajtjen e marrëdhënieve familjare.

Në këtë mënyrë, ndjenja nuk mbetet e mbyllur brenda përjetimit intim, por merr formën e një etike të jetës së përbashkët. Të duash dikë do të thotë jo vetëm të ndiesh afërsi, por të marrësh pjesë në jetën e tij, të pranosh përgjegjësinë që sjell kjo afërsi dhe të kuptosh se vendimet e tua mund të ndikojnë në fatin e tjetrit.

Kjo shpjegon edhe rëndësinë e skenës së lindjes së Arbanit. Protagonisti ndodhet larg familjes, i angazhuar në një stërvitje ushtarake, kur merr lajmin se është bërë baba. Gëzimi i madh shoqërohet me pamundësinë për të qenë fizikisht pranë bashkëshortes në atë çast. Kjo mungesë nuk paraqitet si braktisje, por si pasojë e kushteve të kohës dhe të detyrës që ai ushtronte.

Në të njëjtën kohë, prania e motrës Dila pranë Dranes tregon se jeta familjare nuk mbahet vetëm nga dy bashkëshortët. Ajo mbështetet edhe te rrjeti i marrëdhënieve që i rrethon, te ndihma e njerëzve të afërt dhe te solidariteti që bëhet veçanërisht i rëndësishëm në çastet delikate.

Këtu kemi një zgjerim të domethënies së titullit. Paralelet e jetës nuk janë vetëm vijat që lidhin të shkuarën me të tashmen, rininë me pjekurinë apo vendlindjen me emigrimin. Ato janë edhe rrugët e përgjegjësisë, që ecin pranë njëra-tjetrës: dashuria bashkëshortore, detyra profesionale, prindërimi, marrëdhëniet me familjen e gjerë dhe përpjekja për të krijuar një të ardhme më të mirë për brezin që vjen.

Pikërisht për këtë arsye, historia e Dranes dhe e Ndojës nuk është vetëm histori e një çifti që ka qëndruar bashkë për shumë vite. Është edhe histori e mënyrës se si një jetë personale bëhet pjesë e një jete familjare dhe shoqërore më të gjerë.

10. Çfarë na thotë ky tregim për vetë librin “Paralelet e jetës”?

Për të kuptuar më plotësisht vendin e këtij tregimi brenda librit, duhet të kthehemi te vlerësimi i Ndue Lazrit, i cili vë në dukje se Përlala i kushton vëmendje njerëzve që, në rrethana të vështira, zbulojnë dimensionin e tyre më njerëzor. Prindi me dorën e këputur nga minat, gruaja malësore që rrit jetimë krahas fëmijëve të vet, mikpritësi që nuk e lë udhëtarin të përballet i vetëm me natën e dimrit dhe të rinjtë që ndahen nga shkolla duke shkruar kujtimet e tyre, përfaqësojnë forma të ndryshme të së njëjtës përvojë njerëzore: nevojën për të ruajtur lidhjen me tjetrin edhe kur jeta bëhet e vështirë.

Në këtë rrafsh, tregimi kushtuar Dranes nuk qëndron jashtë botës së librit, por përbën një mënyrë tjetër të shprehjes së së njëjtës ide. Në tregimet që përmend Lazri, solidariteti dhe sakrifica shfaqen përmes njerëzve që i dalin për zot tjetrit, ndërsa te “Paralelet e jetës” ato marrin formën e një marrëdhënieje që zhvillohet përgjatë dekadave.

Kjo është një pikë e rëndësishme për ta kuptuar librin si tërësi. Përlala nuk e kufizon njerëzoren te aktet e mëdha të heroizmit, por e kërkon atë edhe në jetën e përditshme, në mikpritje, në kujdesin prindëror, në respektin për kujtesën dhe në qëndrueshmërinë e një lidhjeje dashurie. Heroizmi nuk është gjithmonë ngjarje e jashtëzakonshme; nganjëherë ai është aftësia për të mos e braktisur tjetrin në çastet kur jeta nuk ofron asgjë të jashtëzakonshme, përveç nevojës për të vazhduar.

Në këtë kuptim, titulli i librit shpreh më shumë se një emërtim tematik. Ai krijon mundësinë për t'i parë historitë individuale si vija që ecin pranë njëra-tjetrës, duke ndarë të njëjtën hapësirë njerëzore, por duke ruajtur veçantinë e secilës.

Një paralele mund të jetë jeta e një prindi që rrit fëmijët mes sakrificash; një tjetër, fati i një udhëtari që gjen strehë në një shtëpi të huaj; një tjetër, historia e një gruaje që e kthen kujdesin në një formë dinjiteti; dhe një tjetër, udhëtimi i gjatë i Dranes dhe Ndojës, që nga takimet rinore deri te kafeja e pasdites në Londër.

Ajo që i bashkon këto histori nuk është domosdoshmërisht ngjashmëria e ngjarjeve, por mënyra se si ato zbulojnë të njëjtin themel moral: njeriu bëhet më i kuptueshëm kur e shohim në marrëdhënie me të tjerët.

Për këtë arsye, “Paralelet e jetës” mund të lexohet si një libër mbi lidhjet njerëzore, mbi mënyrën se si kujtimet bëhen pjesë e identitetit dhe mbi aftësinë e njeriut për ta ruajtur kuptimin e jetës përmes marrëdhënieve që ndërton.

Megjithatë, një analizë kritike duhet të shënojë se tregimi është më bindës në hollësitë konkrete, në objektet e kujtesës, në episodet familjare dhe në përshkrimin e zakoneve të një kohe, sesa në disa prej përgjithësimeve të tij mbi qytetërimin, racizmin apo lumturinë. Për shembull, përvoja pozitive e punës në Londër është e rëndësishme për personazhin, por nuk mjafton vetvetiu për të nxjerrë një përfundim të përgjithshëm mbi një shoqëri të tërë. Po kështu, përmasat e dashurisë së çiftit bëhen më të prekshme kur shfaqen përmes veprimeve dhe kujtimeve sesa kur shprehen drejtpërdrejt në formula të mëdha emocionale.

Ky dallim nuk e zvogëlon vlerën e tregimit; përkundrazi, na ndihmon të kuptojmë se ku qëndron forca e tij më e madhe: te aftësia për ta bërë përvojën individuale të prekshme për lexuesin.

11. Nga jeta e jetuar te letërsia: ku qëndron forca dhe kufiri i rrëfimit?

Një nga çështjet që meriton vëmendje në leximin e “Paralelet e jetës” është marrëdhënia mes autobiografisë dhe letërsisë. Tregimi mbart shenja të forta të një përvoje personale, me emra, vende, kujtime dhe hollësi që krijojnë përshtypjen e një jete të jetuar. Kjo e bën rrëfimin të afërt dhe i jep një ndjenjë autenticiteti, sepse lexuesi përballet me përvojën e një njeriu që nuk po flet për dashurinë në mënyrë abstrakte, por po përpiqet të kuptojë një marrëdhënie që e ka shoqëruar gjatë gjithë jetës.

Megjithatë, jeta e jetuar nuk shndërrohet automatikisht në letërsi vetëm sepse rrëfehet me sinqeritet. Përvoja personale bëhet material letrar kur përzgjidhet, organizohet dhe merr një formë që i lejon lexuesit të shohë përtej individit. Pikërisht këtu qëndron sfida e një tregimi të tillë: si të ruajë të vërtetën e kujtimit, pa u kufizuar në një kronikë të ngjarjeve?

Përlala e përmbush këtë synim sidomos përmes motivit të paraleleve, që i jep rrëfimit një bosht interpretues. Episodet e rinisë, fejesës, martesës, lindjes së fëmijëve dhe jetës në emigrim nuk mbeten thjesht ngjarje të renditura sipas kohës; ato lidhen me një pyetje më të gjerë mbi mënyrën se si jeta ndryshon dhe vazhdon njëkohësisht.

Nga ana tjetër, tregimi ruan një prirje të dukshme për ta shpjeguar hollësisht zhvillimin e ngjarjeve, për të rindërtuar bisedat dhe për të ndjekur me imtësi rrjedhën e kujtimeve. Kjo i jep vlerë dokumentuese, por herë pas here e ngadalëson ritmin letrar. Disa episode do të fitonin më shumë forcë nëse do të mbështeteshin te nënkuptimi, te gjesti dhe te heshtja, pa pasur nevojë që çdo ndjenjë të shpjegohej deri në fund.

Për shembull, skena e Dranes që mbështet kokën mbi supin e bashkëshortit në Londër është aq e ngarkuar me domethënie, sa mund të mbajë vetë peshën e një kapitulli të tërë të jetës së tyre. Ajo nuk ka nevojë për shumë shpjegime, sepse lexuesi që njeh historinë e mëparshme të çiftit mund ta kuptojë se në atë gjest bashkohen rinia, besimi, kujtesa dhe vazhdimësia.

Po kështu, përshkrimi i dhomës së vogël në Korthpulë është i fuqishëm pikërisht sepse e bën dashurinë të prekshme në kushtet konkrete të jetesës. Një hapësirë prej dymbëdhjetë metrash katrorë tregon më shumë për fillimin e një familjeje sesa një shpjegim i gjatë mbi vështirësitë e kohës.

Këto janë çastet kur rrëfimi kalon nga kujtimi personal në letërsi: kur sendi, vendi apo gjesti fillon të flasë për një përvojë që i përket shumë njerëzve, pa humbur veçantinë e jetës nga e cila ka lindur.

12. “Kopja tjetër”: a është njeriu i dashur vazhdimi ynë?

Duke u kthyer te titulli i kësaj analize, “Kur pjesa e jetës bëhet frymëzim nga vetë kopja tjetër”, duhet të ndalemi te kuptimi i fjalës kopje. Në një kuptim të drejtpërdrejtë, ajo nënkupton përsëritjen e një modeli, por në marrëdhëniet njerëzore kjo fjalë bëhet më e ndërlikuar. A mund të jetë bashkëshortja kopja e bashkëshortit, apo bashkëshorti kopja e saj? A mund të jetojnë dy njerëz kaq gjatë pranë njëri-tjetrit sa të bëhen pasqyra të njëjta?

Tregimi i Përlalës nuk e mbështet plotësisht idenë e një kopjeje të mirëfilltë. Dranja dhe Ndoja kanë kujtime të përbashkëta, por nuk i përjetojnë gjithmonë në të njëjtën mënyrë. Ai kujton këshillën e babait, hutimin e vet dhe çastin kur zbulon ndjenjën e dashurisë; ajo kujton ditët e para të jetës së tyre të pavarur, periudhën në Korthpulë dhe përvojën e ndërtimit të familjes. E njëjta jetë ndahet në dy vetëdije, secila me këndvështrimin e saj.

Prandaj, nëse përdorim fjalën kopje, duhet ta kuptojmë në kuptimin e një pranie që na ngjan, na njeh dhe na plotëson, por që nuk na shuan veçantinë. Dranja nuk është kopje e Ndojës, as Ndoja kopje e Dranes. Ata janë dy njerëz që kanë ndërtuar një gjuhë të përbashkët, aq të pasur sa ndonjëherë mjafton një vështrim për të rikthyer një histori të tërë.

Ndoshta pikërisht kjo është domethënia më e thellë e dashurisë së gjatë: tjetri bëhet pjesë e mënyrës sonë të të menduarit, por mbetet një qenie më vete, me kujtimet dhe heshtjet e veta. Ne e njohim veten përmes tij, por nuk mund ta zotërojmë plotësisht botën e tij të brendshme.

Në këtë kuptim, “kopja tjetër” nuk është një përsëritje e vetes, por një prani që na bën ta shohim jetën tonë nga një kënd tjetër. Ajo na kthen kujtimet që mund t'i kishim harruar, na kujton përgjegjësitë që kemi marrë përsipër dhe na ndihmon të kuptojmë se historia jonë nuk është vetëm ajo që kujtojmë vetë, por edhe ajo që ka mbetur në kujtesën e njeriut që ka ecur pranë nesh.

Kjo është arsyeja pse Dranja bëhet frymëzim për tregimin. Jo thjesht sepse është bashkëshortja e autorit, por sepse prania e saj i jep kuptim një historie që, pa të, do të ishte krejt tjetër. Ajo nuk është vetëm personazhi për të cilin shkruhet; është një nga arsyet pse rrëfimtari mund ta shohë të kaluarën si një tërësi dhe jo si një varg ngjarjesh të shkëputura.

Në këtë pikë, letërsia e Përlalës prek një pyetje që shkon përtej martesës: sa nga ajo që jemi sot u detyrohet njerëzve që kanë qenë pranë nesh? Sa nga kujtimet tona janë formuar nga mënyra se si na kanë parë të tjerët? Dhe sa nga jeta jonë do të mbetej e pakuptueshme pa praninë e dikujt që ka qenë dëshmitar i saj?

Përgjigjja nuk është se ne jemi krijesa të të tjerëve, por se identiteti ynë ndërtohet edhe në marrëdhënie me ta. Jeta personale nuk është një vijë e izoluar; ajo është pjesë e një rrjeti përvojash, kujtimesh dhe përgjegjësish që e bëjnë njeriun të kuptojë se vetvetja nuk është gjithmonë një hapësirë e mbyllur.

13. Përfundim: paralelet që nuk ndahen nga njëra-tjetra

Në fund të tregimit, kur Ndoja përqafon Dranen dhe e quan “mbretëreshën time”, historia e tyre arrin në një pikë ku e tashmja dhe e kaluara bashkëjetojnë pa u përjashtuar. Përpara tij është gruaja me të cilën ka ndërtuar një familje, por edhe vajza e dikurshme që e priste në stacionin e trenit, që shkëmbeu letra me të dhe që u bë pjesë e ëndrrave të tij kur jeta ishte ende për t'u ndërtuar.

Kjo është bukuria e një kujtese që nuk mbetet peng i së shkuarës, por e përdor atë për të kuptuar më mirë të tashmen. Londra nuk e zëvendëson Pukën, pjekuria nuk e fshin rininë, ndërsa vitet nuk e bëjnë të pavlefshëm emocionin e parë. Të gjitha këto etapa qëndrojnë pranë njëra-tjetrës, si paralele që marrin kuptim nga marrëdhënia që krijojnë brenda së njëjtës histori.

Në këtë rrafsh, tregimi i Ndue Përlalës është një dëshmi e dashurisë së jetuar, por edhe një përsiatje mbi kujtesën, familjen, emigrimin dhe vazhdimësinë e njeriut përmes brezave. Ai na kujton se jeta nuk matet vetëm me largësitë që përshkojmë, me vendet ku jetojmë apo me vitet që kalojnë, por edhe me njerëzit që i japin kuptim udhëtimit tonë.

Nëse libri “Paralelet e jetës” ndërton një mozaik përvojash njerëzore, tregimi kushtuar Dranes e afron lexuesin me bërthamën më intime të këtij mozaiku: jetën që bëhet e kuptueshme kur ndahet me dikë tjetër. Këtu nuk kemi vetëm kujtimin e një dashurie të hershme, por edhe reflektimin e një njeriu që, pasi ka kaluar nëpër shumë etapa, zbulon se një pjesë e rëndësishme e identitetit të tij është formuar në marrëdhënien me bashkëshorten.

Dhe, ndoshta, pikërisht këtu qëndron mesazhi më i bukur i tregimit: njeriu nuk e kupton plotësisht rrugën e vet vetëm duke parë pas, por duke parë edhe atë që ka ecur pranë tij. Sepse, kur jeta ndahet me dikë që e njeh historinë tonë nga fillimi, kujtimi nuk është më vetëm pronë e së kaluarës; ai bëhet një mënyrë për ta jetuar të tashmen me më shumë vetëdije.

Paralelet e jetës nuk janë dy vija që nuk takohen kurrë, por dy rrugë që, edhe kur ruajnë drejtimin e tyre, mund të ndajnë të njëjtin horizont, të njëjtën dritë dhe të njëjtën kujtesë. Në historinë e Dranes dhe Ndojës, ky horizont është familja, kjo dritë është dashuria, ndërsa kujtesa është ura që e lidh djaloshin e dikurshëm me burrin e sotëm, pa e shkëputur asnjëherë nga vajza që dikur i buzëqeshte në dritaren e trenit.

Dhe kur ai e përqafon në Londër, pas kaq vitesh, nuk përqafon vetëm gruan që ka pranë. Ai përqafon edhe të gjitha versionet e jetës së tyre që kanë mbetur të gjalla brenda kujtesës: rininë, pritjen, frikën, guximin, martesën, lindjen e fëmijëve, mungesat, udhëtimet dhe rikthimet. Përqafon, në njëfarë mënyre, gjithë rrugën që i ka sjellë deri aty.

Kështu, pjesa e jetës bëhet frymëzim nga vetë “kopja tjetër”, jo sepse tjetri na përsërit, por sepse na ndihmon të zbulojmë atë që kemi qenë, atë që jemi dhe atë që ende mund të bëhemi. Në këtë kuptim, Dranja nuk është vetëm bashkudhëtarja e Ndojës, por edhe dëshmitarja e gjallë e jetës së tij; ndërsa ai, nga ana e vet, është dëshmitari i historisë së saj. Të dy janë njëkohësisht personazhe dhe kujtesë e njëri-tjetrit.

Ky është thelbi njerëzor që e nxjerr tregimin përtej kufijve të një rrëfimi familjar: jeta bëhet më e plotë kur nuk e shohim veten si të vetmen qenie që e ka shkruar historinë tonë, por si pjesë të një historie që kemi ndërtuar së bashku me të tjerët. Dhe nëse do të kërkonim një fjali për ta përmbledhur frymën e librit, ajo mund të ishte kjo: njeriu nuk e mat jetën vetëm me rrugën që ka përshkuar, por edhe me dorën që e ka mbajtur, me sytë që e kanë njohur dhe me kujtesën që vazhdon ta ruajë, edhe kur vitet kanë ndryshuar gjithçka tjetër. Sepse, në fund, nuk është vetëm jeta ajo që na frymëzon, por edhe njeriu që na ndihmon ta kuptojmë atë.