Fatmir Terziu: Kur Mati njihet nga vargu, poezia dhe Fati

(Kushtuar krijimtarisë poetike të poetit Fatmir Gjestila, të përfshirë në antologjinë “Udhëtarë me Pranverës”, realizuar nga mjeshtri Hamdi Hysuka)

Mati përveçse nga tradita, historia, nga vetë njerëzit është një prej atyre hapësirave ku gjeografia nuk mjafton për të treguar gjithçka. Për ta njohur Matin duhet dëgjuar gjuha e gurit, duhet parë heshtja e maleve, duhet ndier rrjedha e ujërave, duhet dëgjuar zëri i nënës dhe, mbi të gjitha, duhet lexuar poezia që ka lindur aty. Në këtë kuptim, Fatmir Gjestila nuk është thjesht një poet që vjen nga Mati. Ai është një nga ata krijues që e kanë kthyer vendlindjen në një hapësirë poetike, në një kujtesë të gjallë dhe në një hartë shpirtërore. Bruçi i Matit, ku ai lindi më 1 shkurt 1961, nuk mbetet vetëm një pikë në biografi. Në poezinë e tij ai shndërrohet në një burim të vazhdueshëm figurash, mallesh, dhimbjesh, kujtimesh dhe simbolesh. Dhe këtu qëndron një prej çelësave për ta lexuar Gjestilën. Mati tek ai nuk është vetëm vendi ku ka lindur poeti; është vendi nga i cili vazhdon të lindë poezia.

Nga Bruçi te vargu

Fatmir Gjestila e nisi rrugëtimin e tij krijues që në moshë të re. Formimi artistik në shkollën e mesme “Prenk Jakova” dhe më pas studimet për mësuesi në Universitetin “Luigj Gurakuqi” të Shkodrës i dhanë krijimtarisë së tij dy shtylla të rëndësishme: ndjeshmërinë artistike dhe përgjegjësinë ndaj fjalës. Puna si mësues në shkollën 9-vjeçare “26 Korriku” në Bruç është gjithashtu një pjesë e rëndësishme e portretit të tij. Mësuesi dhe poeti te Gjestila nuk janë dy figura të ndara. Të dy jetojnë në të njëjtën marrëdhënie me fjalën: njëri e përdor për të ndërtuar dije, tjetri për të ndërtuar ndjesi. Më pas, në vitin 2001, zhvendosja familjare në Tiranë nuk e ndërpret lidhjen me Matin. Përkundrazi, largësia duket se e bën vendlindjen edhe më të pranishme. Kjo është një dukuri e njohur në letërsi: vendlindja shpesh bëhet më e madhe në kujtesë pikërisht atëherë kur njeriu largohet prej saj.

Në këtë pikë, poezia e Gjestilës merr edhe dimensionin e mërgimit të brendshëm. Nuk është domosdoshmërisht mërgim jashtë vendit; është largimi nga fëmijëria, nga prindërit, nga shtegu i dikurshëm, nga oborri, nga zëri i nënës, nga vendi ku njeriu e ka mësuar për herë të parë emrin e botës.

“Rinia ime”: kur e kaluara bëhet epitaf

Në poezinë “Rinia ime”, Gjestila nuk e përshkruan rininë me ngjyrat tradicionale të kujtimeve të bukura. Përkundrazi, ajo shfaqet si një hapësirë e plagosur:

“Mbete shtigjeve me erë,

këmbë e duar vrarë…”

Këtu kujtesa nuk është fotografi; është plagë.

“Korija e prerë”, “dritaret pa diell”, “netët pa qiell”, “ëndrrat e copëtuara” krijojnë një peizazh ku natyra dhe gjendja shpirtërore bëhen një. Poeti nuk thotë thjesht se rinia ka kaluar. Ai e varros atë në një figurë të fuqishme:

“unë,

varri yt

epitafi im!”

Kjo është një nga ato mbyllje poetike ku fjala nuk ka nevojë për shpjegim të mëtejshëm. Rinia është kthyer në varr, ndërsa poeti është bërë epitafi i saj. Kështu, identiteti i poetit ndërtohet edhe mbi atë që ka humbur.

“Loti”: humanizmi si mënyrë të shkruari

Një nga poezitë më përfaqësuese është “Loti”. Ajo nis me një pohim të thjeshtë: “Unë jam njeri…” Por ky pohim përsëritet si një refren dhe sa herë përsëritet, zgjerohet kuptimi i tij. Poeti qan për zogun me krah të thyer. Qan për zogjtë që nuk kënduan kurrë. Qan për miqtë që kapërcejnë oqeane. Kujton miqtë edhe kur ata e harrojnë. Në këtë mënyrë, loti nuk është dobësi. Ai është aftësi për të ndier tjetrin. Kjo poezi na tregon një Gjestilë të lidhur fort me humanizmin. Lotët nuk derdhen vetëm për një dhimbje personale. Ata bëhen material krijues. Me “rruzujt e lotit” poeti ndërton qiell, këngë, udhë kthimi, bukë kujtimesh dhe portrete.

Pra, loti te Gjestila nuk është fundi i fjalës; është fillimi i saj. Poeti që e sheh botën edhe me syrin e fabulistit Gjestila nuk është vetëm poet. Krijimtaria e tij përfshin poezi, fabula, publicistikë, monografi dhe vepra për fëmijë. Kjo shumëllojshmëri nuk duhet parë si shpërndarje e energjisë krijuese, por si dëshmi e një marrëdhënieje të gjerë me letërsinë.

Tek poezia signifikative e tij “Kush e puth iriqin”, për shembull, kafshët bëhen personazhe të një loje satirike. Dhelpra kërkon të mashtrojë, iriqi përgjigjet me zgjuarsi, ndërsa poeti ndërton një situatë humoristike që ka brenda saj një reflektim mbi karakterin njerëzor. Ndërsa “Tenderi”, e cilësuar si fabul me ndihmën e Ezopit, e sjell këtë prirje edhe më qartë. Dhelpra fiton tenderin, pret shiritin me ministra dhe, kur shkon të marrë rrushin, zbulon se ministri e ka vjelë më parë. Përfundimi:

“Eh! – tha dhelpra, bishtpërdredhur

rrushi prapë s’qenka pjekur!”

Këtu Gjestila përdor mekanizmin e fabulës klasike për të goditur një realitet krejt bashkëkohor. Tenderi nuk është vetëm një fabul për dhelprën; është një pasqyrë e një bote ku pushteti, interesi dhe mashtrimi mund të bashkëjetojnë në të njëjtën skenë. E njëjta frymë shfaqet edhe te “Vota” dhe “Parlament”. Satira politike e Gjestilës nuk kërkon të bëhet traktat. Ajo zgjedh kafshën, lojën, absurditetin dhe humorin si mjete të kritikës. Në këtë aspekt, poeti është edhe një vëzhgues i shoqërisë.

“E di”: kur etja e shpirtit nuk shuhet

Një tjetër dimension i rëndësishëm i poezisë së Gjestilës shfaqet te “E di”. Poeti ka etje dhe dëshiron të pijë “krejt krojet e pishnajes”, por sërish mbytet “në një pikël vese”. Ka uri dhe kërkon të shtrojë para vetes “krejt vjeshtën”, por sërish mbytet në mushtin e një molle. Ka mall dhe dëshiron të përqafojë të gjithë, por digjet në syrin e një buzëqeshjeje. Këtu kemi një poet që e koncepton dëshirën si diçka të pakufishme. Bota është e madhe, por shpirti mund të përmblidhet në një pikë vese, në një mollë, në një buzëqeshje. Ky është një nga paradokset më të bukura të poezisë së tij: sa më shumë kërkon njeriu, aq më shumë zbulon se universi i vërtetë mund të jetë i fshehur në një detaj të vogël.

“Fije floku”: dashuria si furtunë e papritur

Në “Fije floku”, poeti e vendos dashurinë në një skenë të pazakontë. Treni kalon mbi muzg, hëna tërhiqet mbi luginë, dy vetmi gjenden pranë njëra-tjetrës. Pastaj gjithçka ndryshon nga një detaj:

“një fije floku që vjen tek unë

më robëron, më lidh, më merr.”

Dashuria këtu nuk vjen si deklaratë. Ajo vjen si një fije floku. Dhe pikërisht këtu poetika e Gjestilës bëhet e ndjeshme: ndjenja e madhe lind nga një gjë e vogël.

Nëna, vendlindja dhe “Pema e lotit”

Në shumë prej vargjeve të Gjestilës, nëna është më shumë se personazh. Ajo është një vend i shpirtit. Te “Pema e lotit”, hapësira e vendlindjes shfaqet e zbehur: gurra, kulla, kopshtet, qershitë, korijet, lëndinat. Por ajo që poeti kërkon nuk është vetëm peizazhi. Ai kërkon shpirtin e nënës.

“Atje po thahet pema e lotit,

pak e nga pak,

siç sytë e kaltër të nënës sime.”

Kjo është një figurë e fuqishme sepse bashkon natyrën me njeriun. Pema thahet ashtu si sytë. Vendlindja zbehet ashtu si kujtesa. Dhe ikja bëhet një lloj humbjeje.

Tek poezia “Sonte”, ky raport bëhet edhe më i thellë. Poeti e vendos veten në “lotin e syve” të nënës dhe përmes tij rikthehen vende, ujëra, male, pyje, mjegulla dhe kujtime. Mati këtu nuk është më hartë. Mati është kujtesë.

“Sytë janë tharë”: paradoksi i mallit

Një nga vargjet më të bukura të kësaj poezie është vetë titulli: “Sytë janë tharë”. Por menjëherë vjen kundërshtimi: “sytë janë tharë, me zemër qaj.” Kjo është poetika e dhimbjes së përmbajtur. Njeriu mund të mos ketë më lot, por kjo nuk do të thotë se dhimbja ka ikur. Përkundrazi, ajo ka kaluar nga syri në zemër. Në këtë poezi, largimi bëhet edhe më i dhimbshëm sepse poeti e di se mund të mos kthehet më. Dhe arsyeja është tragjikisht njerëzore: nuk e gjen më atin, nuk e gjen më nënën. Kështu, vendlindja nuk humbet kur largohesh prej saj; humbet kur ata që ta bënë vendlindjen nuk janë më aty.

Mati si alfabet poetik

Në vargjet e Gjestilës shfaqen hëna, zogjtë, era, bora, Shutrreja, Uraka, Deja, Gershoti, gurra, pylli, kopshti, nëna, babai, shoku, malli. Këto nuk janë thjesht elemente dekorative. Ato përbëjnë alfabetin poetik të Matit. Mati njihet nga vargu sepse poeti nuk e përshkruan vetëm. Ai e përjeton. Në këtë krijimtari, vendlindja bëhet një gjuhë e dytë. Lumi bëhet kujtim. Mali bëhet qëndresë. Gurra bëhet burim. Nëna bëhet tokë. Hëna bëhet shoqe. Zogu bëhet mik. Bora bëhet muzikë.

Dhe pikërisht te “Bora” natyra arrin një lloj magjie. Era shndërrohet në flaut e violinë, lugina në valle, ndërsa bora në një skenë ku natyra merr trajta përrallore. Këtu ndihet edhe formimi i autorit si krijues për fëmijë: bota nuk është e mbyllur në realizëm, por ka gjithnjë një derë nga ku hyn zana, kafsha, hëna, lumi dhe imagjinata.

“Përtej ëndrrës”: poeti përballë vetvetes

Në “Përtej ëndrrës”, Gjestila kalon nga peizazhi te një poezi më e brendshme dhe më ekzistenciale. “Kafkën” që mban në duar, sytë e humbur, nata, ëndrra dhe e vërteta krijojnë një atmosferë surrealiste. Poeti kërkon sytë e humbur “në zgavrat e kafkës” dhe, në fund, sheh në ëndërr atë që është përtej së vërtetës.

Kjo poezi dëshmon se Gjestila nuk mbetet vetëm te poezia e vendit dhe e kujtesës. Ai përpiqet të hyjë edhe në hapësirat e ankthit njerëzor: humbjes, vetmisë, kërkimit të identitetit dhe përplasjes së ëndrrës me realitetin.

Humori që e mban poezinë gjallë

Do të ishte e padrejtë ta lexonim Gjestilën vetëm si poet të mallit. Ai ka edhe një damar të fortë humori. Te “Sot”, një puthje bëhet një situatë poetike dhe komike njëkohësisht. Poeti nuk di nëse puthi shoqen apo të qeshurën e saj:

“unë... unë s’të putha ty,

të qeshurën tende putha, më beso!”

Kjo është një mënyrë shumë njerëzore për ta çliruar poezinë nga solemniteti. Sepse jeta nuk është vetëm dhimbje. Është edhe buzëqeshje, hutim, keqkuptim, lojë. Dhe kjo e bën zërin e Gjestilës më të plotë.

Fatmir Gjestila dhe “Fati” i vargut

Në titullin tonë fjala Fati nuk është rastësore. Ka një afërsi tingëllore me emrin Fatmir, por më shumë se kaq, ajo na lejon të bëjmë një pyetje: çfarë është fati i një poeti? Ndoshta fati i tij është të mos e humbasë vendin nga i cili ka ardhur. Ndoshta është të mbajë gjallë në varg ata që koha i ka marrë. Ndoshta është të kthejë dhimbjen në poezi, mallin në kujtim, natyrën në simbol, padrejtësinë në fabul dhe buzëqeshjen në varg.

Në këtë kuptim, Fatmir Gjestila e ka gjetur fatin e tij krijues te fjala. Ai nuk shkruan vetëm për Matin. Ai shkruan nga Mati, edhe atëherë kur jeton larg tij. Kjo është një ndryshim i madh. Sepse të shkruash për një vend do të thotë ta përshkruash. Të shkruash nga një vend do të thotë ta mbartësh atë brenda vetes.

Një poet që udhëton drejt pranverës

Përfshirja e krijimtarisë së Fatmir Gjestilës në antologjinë “Udhëtarë me Pranverës”, të realizuar nga mjeshtri Hamdi Hysuka, merr kështu një kuptim të veçantë. Pranvera është një metaforë e bukur për poezinë. Ajo vjen pas dimrit, ashtu si kujtesa vjen pas humbjes. Sjell gjelbërim aty ku ka pasur tharje. Sjell zë aty ku ka pasur heshtje. Sjell zogj aty ku ka pasur boshllëk. Edhe poezia e Gjestilës shpesh punon në këtë mënyrë: nis nga një plagë dhe kërkon një lule; nis nga një lot dhe ndërton një qiell; nis nga malli dhe ndërton një udhë kthimi. Prandaj, udhëtari i tij nuk është vetëm njeriu që ecën nëpër hapësirë. Është edhe njeriu që udhëton nëpër kujtesë. Dhe në këtë udhëtim, Mati bëhet stacioni i parë dhe i fundit.

Në vend të përfundimit: kur vendlindja bëhet poezi

Fatmir Gjestila është një krijues me një bibliografi të gjerë, ku poezia bashkëjeton me fabulën, monografinë, prozën për fëmijë dhe publicistikën. Vlerësimet e tij letrare, përfshirë çmimin “Skënder Hasko” për prozën më të mirë për fëmijë dhe vlerësimin “Penda Budi 2010”, janë pjesë e rrugëtimit të tij krijues. Por një poet nuk matet vetëm me çmime dhe tituj. Ai matet me atë që mbetet pas leximit.

Dhe te Fatmir Gjestila mbetet një botë. Mbetet Bruçi. Mbetet Mati. Mbetet nëna. Mbetet babai. Mbetet shtegu. Mbetet zogu. Mbetet hëna. Mbetet bora. Mbetet loti. Mbetet humori. Mbetet malli. Mbetet ajo fije floku që papritur e robëron njeriun. Mbetet edhe zëri i poetit që, përballë botës, thotë thjesht: “Unë jam njeri.” Ndoshta pikërisht këtu qëndron forca e tij.

Sepse poezia e Fatmir Gjestilës nuk kërkon të jetë e largët nga njeriu. Ajo kërkon të jetë pranë tij. Dhe kur një poet arrin ta bëjë vendlindjen të dëgjohet përmes vargut, atëherë vendlindja nuk është më vetëm një vend. Ajo bëhet letërsi. Mati, përmes Fatmir Gjestilës, nuk vjen vetëm si mal, gur, lumë e kujtim. Mati vjen si varg. Dhe kur Mati njihet nga vargu, poezia nuk është më vetëm poezi. Ajo është edhe Fati i një njeriu që zgjodhi të mos e lërë vendlindjen të heshtë.