Fatmir Terziu: “Kodet e shpirtit” të Ndue Perlalës kalon në sitën e lexuesve të parë

Sot libri i ri i shkrimtarit Ndue Perlala, “Kodet e shpirtit”, një vëllim me tregime dhe skica letrare, kaloi në një nga provat më të bukura që mund të ketë një vepër letrare: u vu në duart dhe në vëmendjen e lexuesve të parë. Miltiadh Memo, Trifon Kofina, Drane Perlala, Veronika Memo, Arbër Përshqefa, Ferit Pepa, Kimete Bego dhe vetë Ndue Perlala u bënë pjesë e këtij takimi të parë me librin. Secili prej tyre e pa nga këndi i vet, me përvojën dhe ndjeshmërinë e vet. Dhe kjo është një nga bukuritë e letërsisë: autori shkruan një histori, ndërsa lexuesi gjen brenda saj edhe një pjesë të historisë së vet. Përgëzimi i parë është gjithmonë i rëndësishëm për autorin, por një libër nuk jeton vetëm nga përgëzimet. Ai duhet të kalojë në sitën e leximit, të vëzhgimit dhe të mendimit. “Kodet e shpirtit” duket se e kërkon këtë lloj leximi, sepse nuk është ndërtuar vetëm mbi ngjarjen. Pas ngjarjes së treguar fshihet një njeri; pas njeriut një plagë; pas plagës një kujtim; dhe pas kujtimit një pyetje që shpesh nuk kërkon përgjigje të menjëhershme.

Që këtu fillon edhe kuptimi i titullit. Çfarë janë “kodet e shpirtit”? Janë ato gjëra që njeriu nuk i thotë gjithmonë me fjalë, por që lexohen në heshtje, në një vështrim, në një pritje, në një send të ruajtur, në një kujtim që nuk shuhet. Janë një telefon që bie dhe nuk sjell më zërin e të dashurit, një makinë që nuk shitet sepse brenda saj ka mbetur kujtimi i një biri, një lumë që bëhet kufi mes jetës dhe vdekjes, një takim i papritur që hap përsëri një derë të së kaluarës. Në këtë kuptim, “Kodet e shpirtit” nuk është thjesht një përmbledhje tregimesh. Është një hapësirë njerëzore ku personazhet nuk paraqiten vetëm përmes asaj që u ka ndodhur, por përmes asaj që u ka mbetur brenda pas asaj që u ka ndodhur. Kjo është e rëndësishme për prozën e Perlalës: ngjarja mund të mbarojë, por jehona e saj vazhdon në shpirtin e personazhit.

Te “Misteri i një lumi”, autori e ndërton rrëfimin mbi një histori që nis si një bisedë mes dy emigrantësh në Londër dhe gradualisht shndërrohet në një dramë të thellë njerëzore. Manoli, emigranti grek, mbart një histori të fshehur që nga lindja. Pyetja për të kaluarën e tij hap një plagë që ai e ka mbajtur gjatë në heshtje. Këtu një nga temat më të forta të librit është dinjiteti njerëzor. Nëna që nuk pranon ta dorëzojë fëmijën përballë presionit të një komuniteti të tërë bëhet figura e një dashurie që nuk pranon asnjë ligj të pashpirt. Lumi, që në fillim shfaqet si vendi ku mund të zhduket një jetë, në fund bëhet rruga përmes së cilës ajo jetë shpëton.

Një tjetër kod i rëndësishëm është dhimbja dhe mënyra se si njeriu mëson të jetojë me të. Te “Është ora të flas me Amerikën”, dhimbja nuk vjen përmes britmës, por përmes ritualit. Një nënë vazhdon të telefonojë në të njëjtën orë numrin e djalit të vdekur, sepse në botën e saj shpirtërore ai ende jeton. Telefoni bëhet ura e pamundur midis së tashmes dhe së shkuarës. Po aq domethënëse është edhe makina e djalit. Babai e ruan, e pastron dhe e mban në vendin ku ka mbetur, sepse për të ajo nuk është më thjesht një makinë. Është një objekt që ruan kujtimin. Kështu, një send i zakonshëm shndërrohet në një arkiv të dhimbjes njerëzore.

Te “Ndiesi pritjeje”, kujtesa merr një tjetër formë. Një takim i papritur në Londër me një shoqe të dikurshme të gjimnazit hap një portë drejt së kaluarës. Tamizi rrjedh pranë personazheve dhe bashkë me të duket sikur rrjedhin edhe vitet. Kujtimet shndërrohen në një “muze të brendshëm” të njeriut, ku çdo periudhë e jetës ruan një vend të vetin. Një nga veçoritë e këtij vëllimi është edhe mënyra se si e tashmja bashkëjeton me të kaluarën. Personazhet e Perlalës nuk janë njerëz që kanë harruar atë që kanë qenë. E kaluara i ndjek, i shoqëron, u shfaqet në forma të ndryshme. Kjo e bën kujtesën jo thjesht një temë, por një forcë që vepron brenda tregimeve. Po kështu, emigracioni është më shumë se një sfond në këto rrëfime. Londra, Tamizi, rrugët, kafetë dhe shtëpitë ku takohen personazhet krijojnë një hapësirë ku njerëz të ardhur nga vende të ndryshme mbartin secili historinë e vet. Në këtë botë, largësia gjeografike nuk e zhduk vendin e origjinës. Njeriu largohet nga vendi, por vendi nuk largohet gjithmonë nga njeriu.

Një tjetër element i rëndësishëm është forca e dialogut. Shpesh autori nuk e shpjegon drejtpërdrejt gjithçka. Ai i lë personazhet të flasin dhe përmes fjalëve të tyre të zbulojnë gradualisht plagën. Te “Misteri i një lumi”, rrëfimi i Manolit vjen pjesë-pjesë, derisa lexuesi kupton se pas pyetjes së parë fshihet një histori e tërë jete. Kjo mënyrë rrëfimi krijon edhe një lloj intimiteti mes autorit dhe lexuesit. Lexuesi nuk qëndron jashtë historisë si një vëzhgues i ftohtë. Ai afrohet gradualisht te personazhi, dëgjon rrëfimin e tij dhe përfundimisht bëhet dëshmitar i një dhimbjeje që nuk është më vetëm e personazhit. Në shumë prej tregimeve ndihet edhe dashuria si kujtesë. Ajo shfaqet në forma të ndryshme: dashuria e nënës për fëmijën, dashuria e prindërve për birin e humbur, dashuria rinore që mbetet e pathënë, miqësia që kthehet në vëllazëri. Në këtë kuptim, dashuria në librin e Perlalës nuk është gjithmonë histori lumturie; shpesh është mënyra se si njeriu vazhdon të jetojë me atë që ka humbur. Dhe këtu libri fiton një dimension tjetër: sendet flasin. Telefoni, makina, lumi, kafeja, rruga, një orë e caktuar, një vështrim, një heshtje. Autori i përdor këto elemente të zakonshme për të mbajtur brenda tyre kuptime më të mëdha. Kjo e bën prozën të komunikojë jo vetëm përmes ngjarjes, por edhe përmes simboleve të vogla të jetës së përditshme.

Në “Kodet e shpirtit” ka edhe një përpjekje për të kapur momentin kur një njeri ndryshon brenda vetes. Nuk është gjithmonë ngjarja ajo që e ndryshon personazhin; ndonjëherë është një fjalë e dëgjuar rastësisht, një humbje, një takim, një refuzim, një kujtim i rikthyer. Këto janë çastet ku personazhi zbulon një të vërtetë për veten që më parë nuk e kishte parë. Prandaj edhe skicat në këtë vëllim kanë një funksion të rëndësishëm. Ato nuk janë thjesht pushime mes tregimeve. Ato krijojnë një ritëm tjetër leximi dhe i japin librit mundësinë të lëvizë nga rrëfimi i gjatë drejt një vëzhgimi më të përqendruar. Tregimi ndërton një botë; skica shpesh kap një çast. Por të dyja takohen te e njëjta pikë: njeriu. Në këtë vepër duket edhe një interes i veçantë i autorit për marrëdhënien mes fatit dhe zgjedhjes njerëzore. Personazhet përballen me rrethana që nuk i kanë zgjedhur, por mënyra se si reagojnë ndaj tyre është ajo që i përcakton. Nëna e Manolit nuk mund ta ndryshojë lindjen e fëmijës së saj, por mund të zgjedhë të luftojë për jetën e tij. Manoli nuk mund ta ndryshojë trupin me të cilin ka lindur, por mund të ndryshojë mënyrën se si e sheh veten dhe jetën e tij.

Kjo është ndoshta një nga idetë që e lidhin më fort librin: njeriu nuk është vetëm ajo që i ka ndodhur. Ai është edhe ajo që ka bërë me atë që i ka ndodhur. Dhe pikërisht këtu “Kodet e shpirtit” merr një dimension humanist, sepse nuk i shikon personazhet vetëm përmes fatkeqësive të tyre, por përmes aftësisë për të mbijetuar, për të dashur, për të kujtuar dhe për të vazhduar. Në fund, ajo që mbetet nga “Kodet e shpirtit” është njeriu. Jo personazhi si figurë letrare, por njeriu me dobësitë, kujtesën, humbjet, shpresat dhe heshtjet e tij. Ndue Perlala kërkon të zbulojë pikërisht ato kode të padukshme me të cilat njeriu komunikon me botën dhe me veten: një nënë që shtrëngon fëmijën, një baba që ruan makinën e të birit, një telefon që bie në një numër të vdekur, një takim pas shumë vitesh, një mik që më në fund rrëfen atë që ka mbajtur për vite të tëra brenda vetes. Dhe ndoshta këtu qëndron edhe arsyeja pse libri, pasi kaloi në duart e lexuesve të parë, nuk duhet parë më vetëm si një vepër e përfunduar, por si një udhëtim që sapo ka nisur. Fjalët e atyre që e lexuan sot janë vetëm zëri i parë i një audience që do të zgjerohet. Çdo lexues i ri do të sjellë me vete përvojën e tij dhe do të gjejë në këto tregime diçka që i përket vetëm atij.

Një libër i mirë nuk kërkon që të gjithë lexuesit të ndiejnë të njëjtën gjë. Përkundrazi, ai i lejon secilit të gjejë një derë të vetën. “Kodet e shpirtit” hap disa të tilla: drejt kujtesës, dhimbjes, dashurisë, emigrimit, familjes, humbjes dhe shpresës. Prandaj, tani që libri i Ndue Perlalës ka dalë nga duart e autorit dhe ka kaluar në duart e lexuesve, mund të thuhet se rruga e tij e vërtetë ka filluar, sepse libri shkruhet nga autori, por jetën e tij të dytë ia jep lexuesi. Dhe “Kodet e shpirtit” është një libër që, mbi të gjitha, kërkon të lexohet me shpirt.