Fatmir Terziu: Helmimi enigmatik i së preferuarës shqiptare të Sulltan Abdul Hamidit

Fatmir Terziu: Helmimi enigmatik i së preferuarës shqiptare të Sulltan Abdul Hamidit

Fatmir Terziu

Abstrakt

Ky studim trajton një episod pak të njohur të historisë osmane dhe të pranisë shqiptare në oborrin perandorak: helmimin enigmatik të një konkubine shqiptare, e preferuar e Sulltan Abdul Hamidit. Duke u mbështetur kryesisht në letrat dhe dëshmitë e Lady Mary Wortley Montagu, si dhe në interpretimet e studiuesve bashkëkohorë, eseja synon të analizojë ndërthurjen e politikës së haremit, xhelozisë, modernizimit kulturor dhe rolit të figurës shqiptare në Perandorinë Osmane. Ngjarja shërben si pikënisje për të reflektuar mbi sigurinë, statusin dhe instrumentalizimin kulturor të grave në sistemin oriental të pushtetit.

Fjalë kyçe: Haremi osman, shqiptaret në Perandorinë Osmane, Lady Mary Wortley Montagu, Sulltan Abdul Hamid, histori kulturore.

Hyrje

Haremi osman, shpesh i paraqitur në mënyrë ekzotike ose mitizuese në historiografinë perëndimore, ka qenë një hapësirë komplekse pushteti, intrige dhe ndikimi kulturor. Një nga episodet më enigmatike që lidhet me këtë institucion është helmimi i një konkubine shqiptare, e cilësuar si e preferuara kryesore e Sulltan Abdul Hamidit. Rëndësia e kësaj ngjarjeje qëndron jo vetëm në dimensionin personal të tragjedisë, por edhe në reagimin diplomatik dhe kulturor që ajo ngjalli, veçanërisht përmes figurës së Lady Mary Wortley Montagu.

Lady Mary Wortley Montagu dhe dëshmia diplomatike

Lady Mary Wortley Montagu (1689–1762), bashkëshortja e ambasadorit britanik në Stamboll, mbetet një nga zërat më të besueshëm dhe më të guximshëm femërorë në dokumentimin e jetës osmane të fillimshekullit XVIII. Ajo është gruaja e vetme që kërkoi zyrtarisht hetim për helmimin e konkubinës shqiptare, duke iu drejtuar drejtpërdrejt autoriteteve të sulltanatit.

Sipas përgjigjes zyrtare që ajo mori, dy konkubina dhe shqiptarja e preferuar e Sulltanit ishin gjetur të helmuara “për motive xhelozie”. Ky fakt u pasqyrua edhe në gazetën britanike Globe, e cila theksonte përpjekjet e oborrit osman për t’u përshtatur me zakonet moderne, pa hequr dorë nga struktura tradicionale orientale e jetës së haremit.

Haremi si sistem pushteti dhe kontrolli

Ngjarja nxjerr në pah funksionimin e brendshëm të Haremit si një sistem i mirëorganizuar, i drejtuar nga figura femërore me autoritet, të njohura si Hasnadar Ousta. Këto kujdestare kishin përgjegjësinë për edukimin, sigurinë, argëtimin dhe disiplinën e konkubinave. Megjithatë, pavarësisht këtij organizimi rigoroz, rasti i helmimit tregon për pasigurinë dhe dhunën e fshehtë që mund të prodhonte ky sistem.

Lady Mary Wortley Montagu, në letrat e saj, e përshkruan Haremin si një hapësirë kontradiktore, ku luksi dhe pastërtia ekstreme bashkëjetojnë me frikën dhe gjurmët e dhunës. Metafora e saj për “erën e gjakut” përballë aromave të parfumeve mbetet një nga përshkrimet më të forta simbolike të kësaj realiteti.

Modernizimi kulturor dhe ndikimi perëndimor

Pas ndërhyrjeve dhe presionit diplomatik, Sulltan Abdul Hamidi u detyrua të ndërmerrte masa për rritjen e sigurisë dhe mirëqenies së grave të Haremit. Në këtë kuadër, u sollën përkujdestare dhe modeliste nga Parisi dhe Londra, u futën mësimet e gjuhës frënge dhe angleze, si dhe instrumente muzikore perëndimore, përfshirë pianon.

Veshjet e prodhuara në Londër u bënë veçanërisht të preferuara. Sulltani vetë financoi garderobën e bukuroshes shqiptare, duke siguruar modelet më të avancuara britanike të kohës. Ky fakt tregon jo vetëm privilegjin e saj, por edhe rolin e modës si instrument simbolik i pushtetit dhe modernizimit.

Figura shqiptare në burimet historike

Letrat e Lady Mary Wortley Montagu janë trajtuar gjerësisht nga studiues si Stephanie Schwandner-Sievers dhe Bernd Jürgen Fischer (2002), të cilët theksojnë rëndësinë e vëzhgimeve të saj mbi rolin e shqiptarëve, përfshirë truprojat që e shoqëruan gjatë udhëtimeve në Ballkan. Po ashtu, studiues si Antonina Zhelyazkova dhe Donald Sultana kanë nënvizuar interesin e saj të vazhdueshëm për çështjet shqiptare.

Në një këndvështrim tjetër, Jim Potts vëren se Montagu shmangu udhëtimin në Greqi nga frika e atentateve, ndërkohë që ajo udhëtonte nën mbrojtjen e rojeve shqiptare, fakt që forcon imazhin e tyre si garantë sigurie dhe besnikërie në atë periudhë.

Përfundim

Helmimi i konkubinës shqiptare të Sulltan Abdul Hamidit mbetet një ngjarje e mbështjellë me mister, por njëkohësisht një dritare e rëndësishme për të kuptuar mekanizmat e pushtetit, xhelozisë dhe modernizimit në Perandorinë Osmane. Letrat e Lady Mary Wortley Montagu përbëjnë një dokument të pazëvendësueshëm historik, ku figura shqiptare shfaqet si element kyç në sigurinë, diplomacinë dhe imagjinatën kulturore të kohës.

Ky episod dëshmon se historia e shqiptarëve nuk është periferi e historisë osmane, por një pjesë organike dhe domethënëse e saj.

Referenca:

Montagu, L. M. W. The Turkish Embassy Letters. London, 1897.

Schwandner-Sievers, S., & Fischer, B. J. (2002). Albanian Identities: Myth and History.

Kia, M. (2011). Daily Life in the Ottoman Empire.

Potts, J. The Ionian Islands and Epirus: A Cultural History.

Zhelyazkova, A. Studime mbi Ballkanin Osman.