Fatmir Terziu: "Gjerësitë e Kuajve": Paul Muldoon dhe anatomia poetike e historisë së plagosur

Një lexim hermeneutik, postmodern dhe ndërtekstual i një prej cikleve më të ndërlikuara të poezisë bashkëkohore

Poeti Paul Muldoon arrin diçka krejt tjetër. Ai shkruan mënyrën se si historia futet në trupin e njeriut. Në ciklin "Horse Latitudes" ("Gjerësitë e Kuajve"), Muldoon nuk rrëfen betejat. Ai nuk rindërton kronologjinë ushtarake. Ai nuk bën elegji për viktimat. Ai kryen një diseksion poetik të kujtesës, ku anatomia, gjuha, historia, dashuria dhe politika bëhen pjesë të së njëjtës plagë. Kjo është arsyeja pse "Horse Latitudes" konsiderohet nga shumë kritikë si një nga veprat më të rëndësishme të poezisë angleze të shekullit XXI.

Historia nuk është sfond. Historia është organ.

Që në poezinë e parë ("Pekin"), lexuesi kupton se nuk ndodhet përballë një cikli historik. Terrakota e Ushtrisë së Qin Shi Huang nuk shfaqet si monument. Ajo shfaqet si metaforë e trupave të ngrirë në kohë. Në të njëjtën poezi, Carlotta diagnostikohet me hipersarkomë. Ky është momenti vendimtar. Aty Muldoon vendos përballë njëra-tjetrës dy forma pavdekësie: ushtrinë prej balte, trupin që po shkatërrohet nga kanceri.

Në terminologjinë e Michel Foucault, kjo është përplasja ndërmjet biopolitikës dhe arkeologjisë së pushtetit. Historia nuk sundon vetëm territorin. Ajo pushton biologjinë. Lufta nuk zhvillohet në fusha beteje. Ajo zhvillohet në qelizë. Një nga zbulimet më të mëdha të Muldoon është transformimi i semantikës ushtarake.

Në pothuajse çdo poezi gjenden: shpata, heshta, kalorës, kuaj, fortesa, bastione, topa, baziliskë, partizanë, hauberkë. Por, paralelisht, gjejmë: tumore, skanerë, kirurgë, hipersarkoma, plagë, bisturi, gjak. Këto nuk janë dy fusha semantike. Janë e njëjta. Susan Sontag, tek "Illness as Metaphor", argumenton se sëmundja nuk duhet metaforizuar. Muldoon bën të kundërtën. Ai e metaforizon sëmundjen pikërisht për të treguar se historia vetë është një patologji. Kanceri nuk është vetëm biologjik. Edhe kujtesa mund të jetë kancer. Carlotta nuk është personazh. Ajo është tekst. Një nga gabimet më të zakonshme në leximin e Muldoon është identifikimi i Carlottës si protagoniste romantike. Në fakt, Carlotta është shumë më tepër.

Ajo është: gruaja, atdheu, historia, gjuha, trupi, Evropa, Irlanda. Në terminologjinë e Julia Kristeva, Carlotta është një subjekt në proces (subject-in-process). Ajo ndryshon funksion në çdo poezi. Herë është paciente. Herë kalorëse. Herë tokë. Herë plagë. Herë ujë. Herë vetë kujtesa. Kali nuk është kafshë. Ai është civilizim. Titulli "Horse Latitudes" nuk lidhet vetëm me gjeografinë detare. Historikisht, "Horse Latitudes" quheshin zonat oqeanike ku anijet, të mbetura pa erë, hidhnin kuajt në det për të kursyer ujë.

Vetë titulli është metaforë.

Kuajt janë sakrificat mbi të cilat ndërtohet historia. Në cikël kali merr qindra forma. Ai është:

luftëtar, mushkë, skelet, kujtesë, trup, gjak, frymë. Kjo lidhet me teorinë antropologjike të Claude Lévi-Strauss, sipas së cilës kafsha në mit nuk përfaqëson biologjinë, por strukturat mendore të kulturës. Luftërat janë renditur alfabetikisht. Asgjë nuk është rastësi. Secila poezi mban emrin e një beteje historike: Bannockburn, Bosworth, Boyne, Bunker, Hill, Blenheim, Basra, Burma, Beersheba Ky organizim alfabetik krijon një efekt tronditës. Historia humbet kronologjinë. Mbetet vetëm lista.

Kjo kujton teorinë e Hayden White, sipas së cilës historia nuk është fakt, por narrativë. Muldoon shkon edhe më tej. Ai e çmonton narrativën. Ai na jep vetëm mbetjet. Poezia sillet si ADN. Në çdo tekst përsëriten: Carlotta. Gjyshi. Kuajt. Mushkat. Instrumentet. Pishina. Gjaku. Kostumi i lagur. Lexuesi fillon të kuptojë se poezitë nuk lexohen horizontalisht. Ato lexohen vertikalisht. Secila është një kromozom. I gjithë libri bëhet një genom poetik. Ky mekanizëm kujton teorinë e Gilles Deleuze dhe Félix Guattari mbi rizomën. Nuk ekziston fillim. Nuk ekziston fund. Ekziston vetëm rrjeti. Ironia e Muldoon është epistemologjike. Shumë poetë përdorin ironi. Muldoon përdor një ironi shumë më të rrezikshme. Ai e bën lexuesin të dyshojë në vetë aftësinë për të kuptuar.

Ky është koncepti që Umberto Eco e quante "vepra e hapur". Teksti nuk kërkon interpretim. Teksti prodhon pafund interpretime. Gjuha bëhet fushë beteje. Muldoon është ndoshta poeti më poliglot i brezit të tij. Në këto poezi bashkëjetojnë: latinishtja, anglishtja, gaelishtja, terminologjia ushtarake, terminologjia mjekësore, dialektet, zhargoni amerikan, referencat biblike, aludimet klasike. Kjo shumësi nuk është dekor. Është strategji. Sipas Mikhail Bakhtin, romani polifonik ndërtohet mbi shumëzërësinë.

Muldoon e transferon këtë teori në poezi. Çdo fjalë mban një histori tjetër. Gjyshi është figura më e frikshme. Ai nuk lufton. Ai riparon. Ai pret. Ai sterilizon. Ai ndërton. Ai përdor vegla. Ai hesht. Në fakt, gjyshi është metafora e qytetërimit teknik. Ai është Homo Faber. Në terminologjinë e Hannah Arendt, ai përfaqëson njeriun që prodhon botën materiale, por nuk mund të kontrollojë pasojat morale të prodhimit të vet. Kanceri nuk është fundi. Është metoda e leximit.

Në fund të ciklit lexuesi kupton se tumori nuk ndodhet vetëm te Carlotta.Tumori është: historia.

Çdo luftë prodhon një metastazë. Çdo metaforë prodhon një plagë të re. Çdo brez trashëgon qelizat e luftës. Kjo është arsyeja pse poezitë nuk kanë katarsis. Ato nuk shërojnë. Ato diagnostikojnë.

Përfundim

"Horse Latitudes" nuk është një përmbledhje poezish. Është një hartë neurologjike e qytetërimit perëndimor. Në të, lufta nuk zhvillohet vetëm midis ushtrive, por midis kujtesës dhe harresës, trupit dhe historisë, dashurisë dhe vdekjes.

Paul Muldoon e çon poezinë shumë përtej lirikës tradicionale. Ai e shndërron atë në një laborator ku bashkëpunojnë historia, filozofia, semiotika, antropologjia, mjekësia dhe teoria e gjuhës. Në këtë kuptim, ai i afrohet asaj që George Steiner e quante "gramatika e krijimit": një hapësirë ku çdo fjalë bart peshën e gjithë trashëgimisë kulturore të njerëzimit.

Nga një këndvështrim akademik, cikli mund të lexohet përmes disa boshtesh teorike njëkohësisht: hermeneutikës së Hans-Georg Gadamer, dekonstruksionit të Jacques Derrida, biopolitikës së Michel Foucault, intertekstualitetit të Julia Kristeva dhe rizomës së Gilles Deleuze dhe Félix Guattari. Por asnjë prej këtyre teorive nuk e shteron kuptimin e veprës. Muldoon mbetet gjithmonë një hap përpara lexuesit, sepse poezia e tij nuk ofron përgjigje; ajo ndërton një mekanizëm ku historia, gjuha dhe trupi vazhdojnë të prodhojnë pyetje të reja.

Prandaj, "Gjerësitë e Kuajve" mund të konsiderohet jo vetëm si një nga kulmet e poezisë bashkëkohore irlandeze, por edhe si një nga tekstet më të rëndësishme të poetikës postmoderne evropiane, ku kuptimi nuk gjendet në një varg të vetëm, por në tensionin e vazhdueshëm midis kujtesës, metaforës dhe historisë. Në këtë tension qëndron edhe madhështia e Paul Muldoon-it: ai nuk shkruan për luftërat e së kaluarës; ai zbulon luftën që vazhdon të jetojë brenda gjuhës sonë.