Fatmir Terziu: Duke u përpjekur të gjejnë një Mbret.

Nga Fatmir Terziu

Katër anëtarë të Qeverisë Provizore Shqiptare, që luajtën rolin e autorizuar të të drjetës së popullit shqiptar, shkruan gazeta britanike Evening Telegraph e 14 Majit 1913 (E mërkurë, faqe 4, janë në përpjekjet e tyre për të gjetur udhëheqësin e duhur e të mirëdashur në Konferencën e Ambasadorëve të Fuqive të Mëdha në Londër. Nga e majta në të djathtë, Isa Boletini (që insistoi në mbajtjen veshur të Kostumit Kombëtar shqiptar), Ethem Qemal Bej Vlora, sekretar, Ismail Qemal Bej, president i Qeverisë Provizore (ulur) dhe Mehmet Bej Konica.

Po pse Ismail Qemali kërkonte një udhëheqës perëndimor për Shqipërinë?

Pyetja pse Ismail Qemali, themeluesi i shtetit shqiptar modern, kërkonte një udhëheqës perëndimor për Shqipërinë nuk mund të trajtohet as si një kapriço politike e kohës, as si mungesë besimi ndaj elitës vendase. Ajo lidhet thellësisht me realitetin gjeopolitik të fillimshekullit XX, me përvojën personale të vetë Ismail Qemalit dhe me domosdoshmërinë jetike për mbijetesën e shtetit të ri shqiptar. Shqipëria e vitit 1912–1913 lindi në rrethana dramatike: pa kufij të njohur, pa ushtri kombëtare, pa administratë të konsoliduar dhe, mbi të gjitha, e rrethuar nga fqinjë që e shihnin pavarësinë e saj si një pengesë për ambiciet e tyre territoriale. Në këtë realitet, Ismail Qemali e kuptonte qartë se shpallja e Pavarësisë ishte vetëm akti i parë simbolik; mbijetesa e shtetit kërkonte një garanci ndërkombëtare.

Kjo është arsyeja pse diplomacia shqiptare e asaj kohe, e përfaqësuar nga figura si Ismail Qemali, Isa Boletini, Mehmet Konica dhe Ethem Qemal Vlora, u orientua drejt Londrës dhe Konferencës së Ambasadorëve të Fuqive të Mëdha. Gazeta britanike Evening Telegraph e 14 majit 1913 i përshkruan këta burra si “katër anëtarë të Qeverisë Provizore Shqiptare që luanin rolin e autorizuar të së drejtës së popullit shqiptar”, të angazhuar në përpjekjen për të gjetur “udhëheqësin e duhur dhe të mirëdashur”. Ky përshkrim nuk është rastësor: ai reflekton qartë strategjinë politike të Ismail Qemalit. Kërkesa për një princ apo mbret perëndimor nuk ishte nënshtrim, por një akt realizmi politik. Ismail Qemali e dinte se një figurë neutrale, e pranuar nga Fuqitë e Mëdha, do të shërbente si mburojë diplomatike ndaj copëtimit të Shqipërisë. Një udhëheqës perëndimor do ta nxirrte Shqipërinë nga hija e Perandorisë Osmane dhe do ta fuste atë, qoftë edhe formalisht, në orbitën e Europës politike dhe kulturore.

Në këtë kuptim, zgjedhja e një princi europian ishte një deklaratë orientimi civilizues. Ismail Qemali nuk e shihte Shqipërinë si një periferi lindore, por si pjesë të natyrshme të Europës, të shkëputur për pesë shekuj nga rrjedha e saj historike. Një udhëheqës perëndimor simbolizonte rikthimin e Shqipërisë në familjen europiane, në rendin juridik, administrativ dhe diplomatik të Perëndimit.

Duhet theksuar se në Shqipërinë e asaj kohe mungonte konsensusi i brendshëm për një figurë kombëtare që do të pranohej njëzëri nga të gjitha krahinat, besimet dhe grupimet politike. Një mbret shqiptar do të rrezikonte të perceptohej si përfaqësues i një krahine apo fisi, duke thelluar përçarjet e brendshme. Ndërsa një princ i huaj, pa rrënjë lokale, shihej si arbitër neutral. Figura e Isa Boletinit, e përmendur në kronikën britanike, është domethënëse: ai këmbëngulte të vishej me kostumin kombëtar shqiptar, duke ruajtur identitetin dhe dinjitetin kombëtar në zemër të diplomacisë europiane. Kjo tregon se kërkimi i një udhëheqësi perëndimor nuk vinte në kundërshtim me identitetin shqiptar, por përkundrazi, synonte ta mbronte atë. Ismail Qemali, me përvojën e tij të gjatë në administratën osmane dhe me njohjen e hollë të diplomacisë europiane, e kuptonte se shtetet e vogla nuk mbijetojnë vetëm me idealizëm. Ato mbijetojnë duke lexuar drejt realitetin ndërkombëtar. Prandaj, kërkimi i një udhëheqësi perëndimor ishte një strategji mbijetese, jo një akt dobësie.

Në fund, historia e dëshmoi se kjo qasje nuk ishte e gabuar. Pavarësisht dështimeve dhe vështirësive të mëvonshme, orientimi perëndimor i Shqipërisë u vendos që në themelet e saj. Ismail Qemali nuk kërkonte thjesht një mbret, ai kërkonte një garanci për ekzistencën e Shqipërisë si shtet dhe si ide europiane. Kjo është arsyeja pse pyetja “pse Ismail Qemali kërkonte një udhëheqës perëndimor?” duhet lexuar si një pyetje mbi mençurinë politike të themeluesit të shtetit shqiptar dhe mbi vizionin e tij afatgjatë për kombin. Ai nuk mendonte vetëm për ditën e Pavarësisë, por për shekujt që do të vinin pas saj.për ditën e Pavarësisë, por për shekujt që do të vinin pas saj.