Fatmir Terziu: Dje dhe sot, çfarë ka ndryshuar vërtet?

A qëndron edhe sot hija e Stalinit në politikën e lumturisë?

Një shkrim i 15 tetorit 2012, i rilexuar katërmbëdhjetë vjet më vonë

Ky shkrime nuk i përket vetëm një çast politik. Ai mbetet edhe sot si dëshmi e një shqetësimi, si një pyetje e lënë hapur për kohën që vjen, sepse politika, edhe kur ndryshon gjuhën, skenografinë dhe mjetet e komunikimit, shpesh i rikthehet të njëjtit tundim, të bindë qytetarin se lumturia e tij ka një autor të vetëm, një udhëheqës që di ta projektojë, ta organizojë dhe, mbi të gjitha, ta shpallë atë në emër të të gjithëve.

Më 15 tetor 2012, në shkrimin Rama imiton Stalinin, unë ngrita pikërisht këtë shqetësim. Në qendër të vëmendjes ishte mënyra se si Edi Rama, atëherë lider i opozitës socialiste, ndërtonte imazhin e vet publik përmes fotografive, deklaratave dhe premtimeve që e lidhnin politikën me idenë e lumturisë. Sot, më 15 tetor 2026, katërmbëdhjetë vjet më vonë, rikthimi te ai shkrim nuk ka për qëllim të përsërisë një akuzë të vjetër, por të shtrojë një pyetje të re: a ka ndryshuar thelbi i marrëdhënies ndërmjet politikës, propagandës dhe premtimit për lumturi, apo vetëm mënyra se si ky premtim i paraqitet publikut?

Në vitin 2012, vëmendjen time e tërhoqi shfaqja publike e liderit socialist në situata që synonin ta afronin me njerëzit e zakonshëm, me jetën e fshatit, me hallet e përditshme dhe me simbole të një thjeshtësie të vënë në skenë. Një fotografi me një gomar, të cilin Rama e kishte cilësuar me humor si «taksi të ujit», u bë pjesë e këtij komunikimi publik. Në pamje të parë, mund të dukej si një episod i zakonshëm, një shaka politike, një mënyrë për të fituar vëmendjen e publikut. Por pyetja që shtroja atëherë ishte më e gjerë: kur një politikan e shndërron çdo situatë në një mundësi për të prodhuar imazh, a kemi të bëjmë vetëm me komunikim të zgjuar, apo edhe me një përpjekje për ta zëvendësuar realitetin me skenën e tij?

Këtu qëndronte edhe arsyeja e krahasimit me Josif Stalinin, i njohur për kultin e individit dhe për propagandën që e paraqiste udhëheqësin sovjetik si arkitekt të një të ardhmeje të lumtur. Fotografi të përzgjedhura, skena të organizuara, buzëqeshje të përsëritura dhe përshkrime triumfaliste të jetës së përditshme shërbenin për të krijuar një pamje të harmonisë shoqërore, ndërkohë që realiteti sovjetik përfshinte represion, terror shtetëror dhe vuajtje të jashtëzakonshme njerëzore. Propaganda nuk synonte thjesht të tregonte një udhëheqës; ajo kërkonte ta vendoste atë në qendër të vetë përfytyrimit të shoqërisë për të ardhmen.

Sigurisht, Shqipëria e sotme nuk është Bashkimi Sovjetik i Stalinit dhe një demokraci pluraliste nuk mund të barazohet me një diktaturë totalitare. Dallimi është thelbësor, historik dhe politik. Krahasimi që meriton të ruhet nuk është identiteti i sistemeve, por mekanizmi i mundshëm i propagandës: përdorimi i imazhit të liderit për të krijuar besim, prodhimi i një realiteti të përzgjedhur për publikun dhe paraqitja e së ardhmes si një dhuratë që buron nga vullneti i udhëheqësit.

Në vitin 2012, fotografitë qarkullonin përmes mediave dhe rrjeteve sociale, ndërsa sot komunikimi politik është bërë edhe më i shpejtë, më i drejtpërdrejtë dhe më i aftë për të kapur vëmendjen. Një fotografi mund të shndërrohet në lajm, një fjali në parullë, një episod në spektakël dhe një buzëqeshje në identitet politik. Në këtë mjedis, lideri nuk konkurron vetëm me kundërshtarin e tij, por edhe me vetë realitetin, sepse shpesh përpiqet të përcaktojë se çfarë duhet të shohë publiku, për çfarë duhet të flasë dhe cilën pamje duhet të mbajë mend.

Këtu pyetja e vitit 2012 merr një kuptim të ri. A mjafton që një udhëheqës të shfaqet pranë qytetarëve për të qenë pranë problemeve të tyre? A mjafton të flasë për fshatin për të dëshmuar se fshati po përparon, të flasë për rininë për të garantuar të ardhmen e saj, apo të premtojë lumturi për të krijuar mirëqenie? Politika nuk gjykohet nga afërsia e fotografuar, por nga përgjegjësia e ushtruar; jo nga bukuria e premtimit, por nga përmbushja e tij.

Në shkrimin e atëhershëm, më kishte tërhequr edhe një deklaratë e Ramës për «zgjimin e detit si fuqi të ekonomisë kombëtare», krahas premtimeve për rilindjen e fshatit dhe për një revolucion arsimor që do t'i ndihmonte të rinjtë të zbulonin sekretet e jetës së lumtur. Këto formulime i lexoja në dritën e një tradite politike që e trajtonte zhvillimin si një projekt të madh të udhëheqësit. Në këtë mënyrë, ekonomia, arsimi, fshati dhe mirëqenia rrezikonin të paraqiteshin jo si fusha konkrete të politikave publike, me kosto, afate, përgjegjësi dhe rezultate të matshme, por si pjesë të një premtimi të përgjithshëm për një jetë më të mirë.

Megjithatë, lumturia nuk mund të jetë program qeverisës nëse mbetet vetëm një fjalë e bukur. Ajo mund të shërbejë si horizont moral i politikës, por jo si zëvendësim i llogaridhënies. Një qeveri mund të ndërtojë shkolla, të përmirësojë shërbimet, të krijojë mundësi ekonomike dhe të mbështesë shtresat në nevojë; por nuk mund të shpallë me vendim se qytetarët janë të lumtur. Lumturia nuk është pronë e pushtetit dhe as meritë që udhëheqësi mund t'ia atribuojë vetes. Ajo lidhet me dinjitetin, sigurinë, drejtësinë, mundësitë dhe lirinë e njeriut për të zgjedhur jetën e vet.

Kjo është arsyeja pse rikthimi te Stalini nuk duhet të bëhet një lojë etiketash politike. Ai duhet të shërbejë si kujtesë historike për çastet kur propaganda përpiqet të pushtojë hapësirën e gjykimit kritik. Në regjimet totalitare, kulti i individit nuk ushqehej vetëm me portrete dhe slogane, por edhe me shkatërrimin e alternativave, censurën, frikën dhe ndëshkimin e kundërshtimit. Në një shoqëri pluraliste, këto dallime nuk mund të fshihen. Por as demokracia nuk e përjashton nevojën për të shqyrtuar me kujdes mënyrën se si ndërtohen imazhet e pushtetit dhe se si marketingu politik mund të mjegullojë kufirin ndërmjet premtimit dhe provës.

Katërmbëdhjetë vjet pas shkrimit tim të parë, pyetja nuk është nëse çdo fotografi e Edi Ramës e përsërit Stalinin, as nëse çdo deklaratë për lumturinë është shenjë e një projekti autoritar. Pyetja është nëse qytetari ka ende mundësi ta ndajë imazhin nga rezultati, spektaklin nga qeverisja dhe fjalën nga përgjegjësia. Nëse kjo ndarje humbet, politika rrezikon të kthehet në një skenë ku lideri interpreton rolin e shpëtimtarit, ndërsa publiku ftohet të duartrokasë përpara se të shohë përfundimin e veprës.

Në fund të fundit, nuk është lumturia ajo që duhet të vihet në dyshim, por pretendimi i kujtdo se zotëron çelësin e saj. Një shoqëri e lirë nuk ka nevojë për një konstruktor të vetëm të lumturisë; ajo ka nevojë për institucione që funksionojnë, për qytetarë që mendojnë lirisht, për media që pyesin dhe për pushtetarë që japin llogari. Aty ku qytetari ka të drejtë të kundërshtojë, të kërkojë prova dhe të mos besojë, premtimi politik mbetet pjesë e debatit demokratik. Aty ku kërkohet bindje përpara provës, edhe fjala më e bukur mund të kthehet në mjet manipulimi.

Prandaj, titulli i vitit 2012 mund të lexohet sot si një pyetje që kërkon më shumë se një përgjigje të menjëhershme: Rama imiton Stalinin, apo politika moderne vazhdon të trashëgojë, në forma të reja, tundimin e vjetër për ta shndërruar liderin në autor të lumturisë kolektive?

Përgjigjja nuk mund të jepet vetëm nga një fotografi, një slogan apo një krahasim historik. Ajo duhet kërkuar te faktet, te rezultatet e qeverisjes, te liria e qytetarit dhe te mënyra se si pushteti e pranon kritikën. Sepse historia nuk përsëritet gjithmonë me të njëjtat fytyra e simbole; ndonjëherë ajo kthehet si një zakon i vjetër i mendimit, i veshur me gjuhën e kohës së re.

Dhe pikërisht këtu qëndron arsyeja për ta rilexuar këtë shkrim sot, më 15 tetor 2026: jo për të shpallur të pandryshueshme çdo gjykim të vitit 2012, por për të parë se cilat pyetje kanë mbijetuar, cilat kërkojnë rishikim dhe cilat ende presin përgjigje nga politika shqiptare.

Fatmir Terziu

Londër, 15 tetor 2026

Shënim redaksional: Shkrimi i parë, me titullin «Rama imiton Stalinin», u shkrua dhe u botua më 15 tetor 2012. Ky version është një rishkrim dhe rilexim kritik i tij, katërmbëdhjetë vjet më vonë, jo një riprodhim fjalë për fjalë i origjinalit. Origjinali ështe ky:

Rama imiton Stalinin

Fatmir Terziu

Lumturia shfaqet si ‘ideja’ e re e liderit socialist Edi Rama. Por, është ideja e tij, apo edhe ide e një grupi rreth tij, kjo nuk dihet, ndërsa dihet pas shfaqjeve të tij të fundit publike, se është ide për të tërhequr vëmendjen. Herë shfaqet mes fshatarëve në hallin e tyre, herë me ndonjë robus rasti, herë pozon gjetkë duke nënqeshur e shfaqur sarkazëm, e herë me ndonjë gomar si në rastin e një fotoje që ai vetë e ndau këto ditë në rrjetin social, Twiter. Sigurisht ideja e ‘lumturisë’ nuk është aq e re. Diktatori sovjetik Josif Stalin, i vetëquajtur si ‘konstruktor i lumturisë’, krijoi imagjinatën e tij me ‘statistikat e joshjes’, apo aritmetikat e ‘ekonomisë dhe mirëqenies’, si shkaqe për të realizuar qëllimet e tij politike. Fotografitë e tij duke qeshur mes fshatarëve, madje edhe duke qenë ‘i thjeshtë’ e duke bërë sikur merrte pjesë në punët e tyre, ose edhe duke u ulur mbi traktorë, ku punëtorët pozonin me fytyra të shndritura, u shfaqën shpesh edhe nga makinat propagandistike naziste të Gjermanisë dhe po aq edhe të Shqipërisë së Enver Hoxhës, respektivisht.

Megjithatë, edhe pse ka një dallim thelbësor midis Stalinit dhe Enverit të asaj kohe, në arsyen e ‘mbledhjes së planifikuar të lumturisë’ me të cilin tregtuan mallin e tyre poltik, lideri Rama duket se është i prirur të ecë binjak në rrugën e tyre. Ai duke pozuar me termin e ‘lumturisë’ që do të sjellë kur të vijë në pushtet, mbetet ‘tregtari’ më i ri politik, mes ‘peshkut në det e tiganit në zjarr’. Për mirë apo për keq (dhe kjo dihet që ishte gjithmonë për keq në kohën e Stalinit dhe Hoxhës) Edi Rama, në tregun e tij të ri të ‘lumturisë’ është edhe cinik, edhe maskimtar në sytë e njerëzve, ku rishfaqet tipik si ‘konstruktor i lumturisë’. Ndërsa Stalini dhe Enveri prodhonin në masë fotografitë me fytyra të qeshura e të lumtura, Rama i qeshur deri në buzë, ka zgjedhur rrjetin social, mes një lidhjeje moderne nga koha e pasardhërsëve të politikës mbi të cilën kryesocialisti shqiptar kopjon e premton ‘lumturinë’. Koha e Stalinit dhe Enverit nuk kishte shansin që ka Rama, ama ndërsa ata zgjidhnin traktorët të pozonin mes buzëqeshjes, Rama zgjedh ‘taksinë e ujit’ (sic e quan ai gomarin) për të bërë pozën që shëtit botën e kohës dixhitale.

I dëshpëruar nga mjaft humbje në rrugën e tij politike, tashmë me ngulm kërkon kauzën e tij sa të re e të vjetër, mes ‘lumturisë së premtuar’.  Dihet qartë se gjithë promotorët e lumturisë globale, që pak a shumë ‘deklaronin të ngrënit me lugë floriri’, kanë rënë në batakun e kryqëzatave morale. Duket qartë, se Rama, i destinuari i fundit si ‘konstruktor i lumturisë’, ecën në të njëjtën rrugë të projektuar nga paraardhësit e tij fanatikë të politikës.

Është anoncuar nga lideri socialist kohët e fundit mes një fjalie të cuditshme: “Ne do ta zgjojmë detin si fuqi të ekonomisë kombëtare!”. Fjali që shëtiti botën dixhitale me një ndryshim nga ajo fjali me të cilën Stalini ‘zgjonte ekonominë socialiste nga Stepat’. Rama e tha këtë publikisht më 28 Tetor 2012-të, ndërsa Stalini në kohën kur ai projektonte ‘Kultin e individit’. Dhe Rama vazhdon në ditët që pasojnë Tetorin e vitit 2012-të, në Tetorin e lëvizjes së lirë, se “Ne do ta rilindim fshatin...”, në një paralele kur Stalini proklamohej si rishikues me një rol të ri në Revolucionin e Tetorit 1917 dhe deklarohej si ‘konstruktori i lumturisë’.

Rama proklamon një orientim të mirëmaskuar, që kombinon tonin e misticizmit të sinqertë me moralizmin paternalist. ‘Ajo që ne kemi nevojë është një revolucion arsimor, në të cilin qëllimi kryesor i shkollave tona të bëhet për të ndihmuar që të rinjtë të mësojnë të fshehtat e jetës së lumtur dhe shoqërisë së lumtur’, deklaroi ai në mesin e të rrinjve ‘Fresh’-istë. Edhe pse s’dihet në cilin libër apo manifest marksisto-leninistë mund ta ketë lexuar apo riprodhuar, pyetja është, se a është në gjendje vetë grupi me të cilin ai shfaqet për të sqaruar ‘sekretet e jetës së lumtur’? Rama është i bindur ama, që nga grupi rreth tij, askush nuk duhet të mbetet jashtë loje, s’duhet lënë gur pa luajtur në këtë kërkim për të zbuluar sekretin e lumturisë së propaganduar të jetës. Për të, ajo që është në rrezik është asgjë më pak se ri-lumturimi alla-moral. ‘Është e qartë se unë jam duke folur për një lëvizje të reformës morale’, shkroi ai kohë më parë në rrjetin social.

Në një shoqëri të lirë është tërësisht legjitime për sipërmarrësit moral dhe kryqëzorët politikë që të evokojnë me skemat e tyre të reformës morale, por duhet që edhe pse ‘hije’ në sitemin e tyre politik, të mos prodhojnë më hije që krijojnë metastaza lidhjeje me kancerët e së djeshmes. Kush e mëson që lideri socialist të bëhet filozof i lumturisë? Mos ia kanë me hile edhe ata pak që i mbajnë iso në këtë moral të premtimit të lumturisë? Qasje të tilla për të gjetur treg politik me kuisa të propagandës së Stalinit e Hoxhës duan vëmendje. Ndoshta edhe vëmendje është pak!

Shënim: Ky shkrim është shkruar dhe botuar në këtë datë të 15 tetorit 2012 dhe ripublikohet sot më 15 tetor 2026.