Fatmir Terziu: Dennis Wheatley me metaforën e Shqipërisë...

Dennis Wheatley me metaforën e Shqipërisë në veprën dhe imagjinatën e tij letrare

Dennis Wheatley, shkrimtari britanik i lindur më 8 janar 1897 dhe i ndarë nga jeta në vitin 1977, mbetet një prej autorëve më të veçantë të shekullit XX në zhanrin e thrillerit, spiunazhit dhe okultizmit. Librat e tij u shitën në miliona kopje dhe krijuan një botë ku eleganca aristokratike, misteri metafizik dhe frika e errët ndërthuren me intriga politike e religjioze. Ai ishte një kundërshtar i vendosur i nazizmit dhe komunizmit, të cilët i shihte jo thjesht si ideologji politike, por si forca të errëta që, sipas bindjeve të tij, fusnin njerëzimin në një territor moralisht satanik.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Wheatley nuk ishte vetëm shkrimtar: ai u thirr nga qeveria britanike për të punuar në të ashtuquajturin Seksioni Kontrollues i Londrës, një strukturë sekrete që merrej me mashtrimin strategjik dhe planifikimin e dezinformimit. Njohuritë e tij mbi psikologjinë e frikës, mbi mënyrën se si narrativat formojnë perceptime, dhe mbi ndjeshmëritë kulturore të popujve, e bënë të vlefshëm për projektet e tij ushtarake. Në këto diskutime shpesh përmendeshin zona delikate të Ballkanit, përfshirë Shqipërinë, jo si qendra të veprimit letrar, por si pjesë të hartës strategjike të kohës, si hapësira që lëviznin mes mbikëqyrjes së fuqive të mëdha dhe që mbartnin një peshë të veçantë gjeopolitike.

Në letërsi, Wheatley e përmendi Shqipërinë në disa raste, mes tyre edhe në romanin “Gjashtëdhjetë ditë për të jetuar”, si dhe në “Eunuku i Stambollit” (1935), një thriller spiunazhi të përthyer rreth intrigave në Turqi dhe Ballkan. Shqipëria, edhe kur shfaqej vetëm në kufij narrativë, mishërohej si një vend i rreptë, i lënë disi mënjanë, i mbështjellë me misteriozitet historik. Wheatley nuk e përdori atë si skenë qendrore zhvillimi, por si një prapaskenë ku mund të projektohej e panjohura, ku kultura e lashtë përplasej me dhunën moderne dhe ku hije të thella dukeshin gjithnjë në lëvizje.

Më e rëndësishme se përmendjet konkrete, është mënyra metaforike me të cilën Wheatley e shfrytëzoi Shqipërinë. Në shkrimet e tij, ajo shfaqet si një simbol i vendeve të “zbehta”, të heshtura, pothuaj varrore, një hapësirë jo e civilizimit të dritës, por e të fshehtës së errët. Termi “si një varr shqiptar”, që ai përdor në një kontekst letrar, nuk flet për një realitet konkret të vendit, por për idenë e një terri të lashtë, të pashpjeguar, që i shërbente autorit për të ngjallur ankth dhe për të futur lexuesin në klimën e tmerrit metafizik. Shqipëria bëhet kështu jo një territor gjeografik, por një gjendje mendore: ajo përfaqëson hapësirën ku e shkuara nuk ka vdekur, ku besimet arkaike ende flenë, dhe ku okulti mund të marrë trajtë.

Në këtë mënyrë, Wheatley krijon një paralelizëm të fshehtë mes Ballkanit dhe labirinteve të brendshme të njeriut. Shkrimtari e sheh regjionin si një zonë kufitare, as Perëndim dhe as Lindje, një vend ku perandoritë kanë lënë plagë dhe ku historia është aq e dendur, sa duket sikur flet ende përmes gurëve. Kjo e bën Shqipërinë ideale për funksionin që ai i jep asaj, një metaforë për territore të zhytura në hije, të përshkuara nga forca të padukshme, të vjetra sa vetë miti.

Megjithatë, është e rëndësishme të theksohet se Wheatley nuk ndërton një portret të plotë kulturor apo shoqëror të Shqipërisë. Ai nuk merret me realitetin konkret të saj historik, me qytetet, njerëzit, apo traditat. Përkundrazi, ai preferon ta trajtojë atë si një “figurinë” në mozaikun e tij narrativ, një vend që qëndron në periferi, por prodhon një hijë të thellë që bie mbi fabulën. Ajo që fiton vlerë më tepër, nuk është vetë Shqipëria, por ajo që ajo përfaqëson në universin imagjinar të shkrimtarit, një hyrje drejt të panjohurës, një territor që përkufizon kufirin mes civilizimit dhe së pagdhendurës, mes racionales dhe okultes.

Për lexuesin modern, ky përdorim metaforik e bën interesant raportin e Wheatley me Shqipërinë. Ai nuk flet nga njohja e drejtpërdrejtë, por nga imagjinata evropiane e kohës së tij, ku Ballkani shpesh shihej si një zonë e tensionuar, e papërshkruar plotësisht dhe për këtë arsye e frikshme. Autori e përdor këtë perceptim kulturor për t’i dhënë trup frikës letrare. Në fund, Shqipëria në veprën e Dennis Wheatley nuk është thjesht një emër në hartë, por një figurë simbolike: një vend i heshtur, i pazbuluar deri në fund, që i shërben prozës së tij si metaforë për errësirën e mbetur brenda historisë njerëzore. Ajo është “vendi i hijes”, që i mundëson shkrimtarit të ndërtojë tension, të thërrasë mitin dhe të krijojë një klimë ku e keqja duket gjithnjë pranë, e padukshme, por e frikshme. Kjo mënyrë për ta parë Shqipërinë si metaforë e vendeve të harruara, të rrezikshme, të mbështjella me fshehtësi është pjesë e po asaj bote ku Wheatley ndërtoi legjendën e tij letrare, një botë ku frika dhe magjepsja ecin së bashku dhe ku letërsia shndërrohet në një udhëtim përmes hijeve.