Teuta Sadiku: Ndryshimet konceptuale

Ndryshimet konceptuale, metodologjike dhe vlerësuese, në trajtimin akademik të Rozafës  në letrat shqipe.

Trajtimi tradicional akademik i Rozafës

Në studimet ekzistuese mbi Rozafën, trajtimi i legjendës fokusohet kryesisht në disa aspekte të njohura:

Mit folklorik .legjendë popullore

Shpesh Rozafa shihet si legjendë që shpjegon ndërtimin e kalasë së Shkodrës dhe simbolin e flijimit, e ruajtur në traditën gojore dhe në disa shkrime historike që lidhen me Kalasë e Rozafës, sipas Barletit që e përmend legjendën rreth shek. XV. (Wikipedia)

Temë e folklorit  dhe e sakrificës

Studimet etnografike e interpretojnë mitin si një motiv të flijimit të gruas për ndërtimin e një strukture të qëndrueshme dhe e lidhin me besën, që për shqiptarët ka peshë të lartë sociokulturore. (edukimi.uni-pr.edu)

Simbolika sociokulturore

Tekste të tjera folklorike analizojnë kërkesën e Rozafës që t’i lihet një pjesë e trupit jashtë mureve ,si simbol i pranimit të jetës dhe detyrës së nënës , dhe e shohin këtë si tregues të vlerave familjare dhe komunitare. (ashak.org)

Përhapja e motivit në Evropë

Një pikë që trajtohet në studimet krahasuese (për shembull për elementin e “immurement/ murim i brendshëm”) është se ky motiv nuk është exklusiv shqiptar, por haset edhe në mitet e tjera ballkanike dhe më gjerë, të lidhura me sakrificën themelore për strukturat themelore (kala, ura). (Reddit)

Trajtimi ekzistues zakonisht e lexon Rozafën si:

·       mit historik/folklorik

·       fenomen sociokulturor

·       simbol të flijimit familjar dhe besës

·       pjesë të imagjinativës popullore.

Ky këndvështrim është i vlefshëm brenda studimeve folklorike, antropologjike apo letrare tradicionale.

Leximi i Robert Martikos si një qasje hermeneutike dhe filozofike

Trajtimi i Rozafës nga Robert Martiko është radikalisht ndryshe në disa aspekte kyçe:

Transformim nga mit folklorik në kategori ekzistenciale

Martiko e lexon legjendën  jo vetëm si sekuencë ngjarjesh folklorike, por si strukturë antropologjike që reflekton mbi natyrën e qenies njerëzore. Ai sheh në Rozafë jo thjesht një figurë të viktimizuar, por shpirt që pranon të ndërthurë vetveten me realitetin për të bërë qëndrueshmërinë të mundur , një koncept i thellë filozofik që shtrihet përtej folklorit.

 Kjo është një zhvendosje e madhe: Rozafa bëhet jo vetëm simbol i flijimit, por model ontologjik i lidhjes midis subjektit dhe së përbashkëtës , një frymë që lidh jetën me strukturën.

Refuzimi i leximit viktimizues

Ndërsa studimet tradicionale shpesh e interpretojnë Rozafën si sacrificium tragicum ose si figurë patriarkale të përdorur si metaforë sociale, Martiko e shikon veprimin e saj si zgjedhje aktive për dhënie kuptimi, jo si dhunë mbi trupin e gruas apo viktimizim. Ai e shndërron flijimin në akt të dashurisë , jo sakrificë e patjetërsueshme, por dhënie që bën jetën të vazhdojë.

Rozafa si metaforë për strukturat e shoqërisë

Teksti i Martikos e lexon legjendën si kritikë ndaj strukturave moderne socio-kulturore: muret që ndërtohen pa shpirt shemben, jo nga forca e jashtme, por nga mungesa e kuptimeve që lidhen me dashurinë, kujdesin, besën dhe dhënien e vetë. Ky është një koment filozofik mbi kushtet e qëndrueshmërisë së komunitetit, që shkon përtej folklorit.

 Këtu legjenda bëhet paradigmë e mendimit subjektiv mbi strukturat kolektive , një hap shumë larg nga interpretimi narrativ apo antropologjik.

Trajtimi që i bën  Martiko Rozafës nuk është thjesht një version i ri i legjendës, por hap një dritare interpretative të re , legjendën e sheh si strukturë të mendimit, jo vetëm narrativë folklorike. Çliron temën nga kufijtë etnografikë, duke e vendosur atë në dialog me filozofi të flijimit, etikë dhe ekzistencë.Kërkon një përfshirje aktive të kritikës letrare, që të mos shqyrtojë vetëm “ç’thotë legjenda”, por “çfarë na thotë legjenda për ne si subjekte kulturale”.

 Vlera e trajtimeve tradicionale shërben  si bazë solide për kuptimin historik dhe folklorik të legjendës. Ndihmon në njohjen e versioneve dhe motivave narrative të shumta. Strukturon legjendën si element kulturor identitar.

Martiko  i jep legjendës peshë epistemologjike dhe ekzistenciale.E çon Rozafën në dialog me mendimin bashkëkohor filozofik (dhënie, qëndrueshmëri, strukturë, dashuri).Sfidon kritikën letrare të kufizohet vetëm në folkloristikë.

Disa kufizime akademike

Qasja filozofike kërkon sistemim metodologjik të dukshëm në bazë teorik (p.sh., hermeneutikë Gadamer-iane, filozofi ekzistenciale etj.), që tradicionalisht mungon në tekstet interpretative.Duhet balancë midis interpretimit hermeneutik dhe analizës strukturale të mitit , një hap drejt metodologjisë më rigoroze.

Trajtimet tradicionale sjellin kuptimin e legjendës së Rozafës si fenomen historik-folklorik dhe kulturor.Trajtimi i Martikos e rikoncepton atë si strukturë filozofike dhe hermeneutike, duke e çuar legjendën në rrugë të mendimit shkencor që kapërceu kufijtë e folklorit.

Në terma akademikë, kjo do të thotë se Martiko e çon Rozafën nga statusi i “simbolit narrativ” në statusin e tekstit problematik që kërkon interpretim filozofik dhe moral , një lëvizje që hap fushën për studime të reja serioze në letrat shqipe dhe studimet kulturore.

Teuta Sadiku

“Sindroma e një fjale të huazuar”e Robert Martikos  është një alegori diskursive për përjashtimin sistematik të fjalës që ndryshon strukturën,për mekanizmat e imitimit kulturor ,i cili përfaqëson një formë adaptimi pasiv,pa u shoqëruar  me ristrukturimsemantik dhe konceptual  të kultur pritëse.

Nuk kemi të bëjmë me fabul klasike, por me atë që në teori quhet proza eseistike alegorike me funksion kritik

Teksti nuk tregon një histori, por hyn thellë ,Martiko këtu diagnostikon një gjendje.

Për këtë diagnostikim përdoret metafora qendrore ,papagajtë.Papagajtë janë një figurë e njohur në traditën kritike (nga Swift te Orwell), por Martiko e përdor në një nivel më të rafinuar.

Ai e përdor jo si qenie qesharake por si institucion zëri

Papagajtë nuk kuptojnë ,ata besojnë në autoritetin e jehonës.Gjithashtu papagajtë nuk gabojnë, ata ruajnë formën dhe mbi të gjitha, më kryesorja, papagajtë nuk flasin ata vetëm riprodhojnë.

Po kush janë papagajtë për Robert Martikon.

Papagajtë  ,Martiko i vë në rolin e akademikut pa mendim kritik, intelektualin sipërfaqësor, ,institucionet që importojnë diskurse pa i përshtatur me realitetin.

Një nga momentet më të forta teorikisht në esenë e tij është fjala që vjen para krijesës.

“sikur fjala të vinte përpara krijesës”

Këtu  Martiko  bën përqasjen me teorinë e diskursit të Foucault ,konceptin  se identiteti krijohet  nga gjuha dhe anasjelltas.

Në këtë pyll të esësë së tij fjala nuk përshkruan realitetin por e prodhon realitetin.

Çelësi filozofik i tekstit është fjala që nuk «hyn"

Nuk bëhet fjalë për një fjalë të ndaluar, por për një fjalë që ndryshon strukturën, jo dekorin

Kjo fjalë as nuk përkthehet,as nuk asimilohet

sepse ajo rrezikon rrënjët, jo vetëm puplat

Këtu teksti i Martikos  kritikon akademizmin që pranon teori vetëm nëse nuk ndryshojnë hierarkinë lokale.

Ja pra ,kjo quhet rend , kjo quhet liri.Kjo fjali është ironike në mënyrë klasike, në traditën e 

Orwell-it,Havel-it.

Martiko  tregon se rendi shpesh është mekanizëm përjashtimi dhe liria shpesh është menaxhim i kontrolluar i ndryshimit.Nuk ka censurë të hapur,ka arkitekturë që përjashton.

Fundi  i esesë është shumë i fortë estetikisht dhe tteorikish.Martiko e përbyll me konkluzionin se

“errësira nuk vjen nga mungesa e dritës, por nga teprica e jehonës”

Ky është një përkufizim nga ana e tij i zhurmës diskursive, krizës së kuptimit se në shoqëritë që flasin shumë por mendojnë pak.

Martiko me këtë ese ka ndërtuar një tekst me vetëdije teorike , ka krijuar një alegori që funksionon në disa nivele,duke krijuar zërin e tij kritik dhe jo imitativ.

Edhe pse lexuesi i zakonshëm mund të mbetet jashtë,edhe pse institucioni akademik  mund të ndihet i “akuzuar” dhe të  refuzojë këtë lloj letërsie

Martiko vërteton se letërsia serioze nuk kërkon leje për të qenë menjëherë  e kuptueshme. 

Ky tekst i Martikos mund të lexohet përmes teorisë së postkolonializmit (Bhabha),kritikës së imitimit kulturor (Said, Spivak) , analizës së diskursit

dhe filozofisë së gjuhës.

Ky tekst është më afër një eseje akademike të maskuar si letërsi, sesa një proze artistike të zakonshme.

Teuta Sadiku

SINDROMA E NJË FJALE TË HUAZUAR

Në një pyll të kredhur gjithnjë në muzg, drita natyrore nuk shuhet kurrë plotësisht, por as nuk ndriçon aq sa për të parë qartë. Degët janë të dendura dhe zërat e papagajve udhëtojnë më shpejt se shikimi. Janë të shumtë dhe janë gjithmonë aty, me një zë të përbashkët që i paraprin pranisë së tyre, sikur fjala të vinte përpara krijesës.

Askush nuk e mban mend kur u thanë fjalët e para. Thuhet vetëm se erdhën nga larg, nga një vend ku pemët janë më të rralla dhe era flet me gjuhë të tjera. Që atëherë, papagajtë filluan t’i përsërisin. Jo sepse i kuptuan, por sepse çdo jehonë i bënte më të besueshme se vetë kuptimi.

Jo më kot ndërtuan rezidencën në pjesën më të thellë të pyllit, aty ku toka është aq e fortë sa rrënjët dalin mbi sipërfaqe pa kërkuar leje. Nuk ka mure, vetëm degë të larta të vendosura në rreth dhe rregulla të shumta të pashkruara. Pikërisht aty kapen fjalët e mëdha që vijnë nga larg. Papagajtë i rrëmbejnë në ajër, i mbajnë fort, i shtrëngojnë në gji, i trajtojnë si të shenjta dhe i përsërisin me saktësi, sikur gabimi të ishte më i rrezikshëm se moskuptimi.

Vetëm një fjalë nuk dëgjohet kurrë. Nuk është e ndaluar. As e harruar. Thjesht nuk hyn. Nuk çan dot përmes kurorës së dendur të degëve. Dhe dihet: një fjalë që nuk hyn, nuk mund të huazohet. Ndryshimi pranohet vetëm deri aty ku shihet – deri te lëkura, e shumta deri te puplat – por kurrsesi më thellë.

Papagajtë e pyllit janë aq të kujdesshëm sa nuk e vrasin kurrë fjalën që nuk huazohet. Ata thjesht e mbajnë larg. Pemët përreth rezidencës janë rritur dendur, degë mbi degë, në mënyrë që ajo fjalë të mos arrijë kurrë brenda. Kjo quhet rend. Kjo quhet liri.

Prandaj, në këtë pyll të mbushur me zëra që buçasin dhe kthehen gjithnjë njësoj, errësira nuk vjen nga mungesa e dritës, por nga teprica e jehonës.