DISKURSI I NARRACIONIT MODERN


Xheladin MJEKU



Mehmetali Rexhepi: “KALLINJTË E ÇATISË”, roman, botoi “Lena” – Prishtinë, 2020


Qasje


Mehmetali Rexhepi (1951), poet, prozator dhe studiues, në opusin e tij krijues ka numër të konsiderueshëm veprash letrare dhe studime në fushën e letërsisë, që dëshmojnë për punën kreative për shumë dekada, gjithnjë në përpjekje të prurjeve të reja sa më cilësore. Ai, kolanës së veprave letrare ia shton edhe romanin e radhës “Kallinjtë e çatisë“, që shquhet për trajtimin tematik, thellësinë e mendimit dhe vlerat estetiko-letrare, duke ndërtuar kështu një prozë elitare, që lexohet e shijohet me ëndje.

Romani “Kallinjtë e çatisë“ është ndërtuar mbi tri shtylla kryesore: laryshia tematike, trajtimi i periudhave të ndryshme kohore dhe thellësia e mendimit filozofiko-letrar. Këta katalizatorë e bëjnë të veçantë mbarështrimin tematik që trajtohet në gjithë veprën romanore. Gjatë leximit të kësaj proze, me lehtësi e hetojmë kalimin nëpër ngjarje të ndryshme, që në brendinë e tyre ngërthejnë kujtime të shumta, të cilat, ashtu të shkapërderdhura nëpër periudha të ndryshme kohore, bëjnë të mendojmë se kemi një tufë rrëfimesh, që secila më vete shpërfaq një ndodhi të veçantë. Të rëndësisë së veçantë janë, sidomos, shtruarja tematike, mendimi filozofik dhe diskursi psiko-analitik i ngjarjeve, të përshkuara me figuracione të shumta estetike dhe rrjedhshmëri gjuhësore, që lehtësojnë absorbimin e kësaj materie tregimtare. Bashkëveprimi i këtyre elementeve me shtrirje kohore dhe gjeografike, si dy vegëza të pashkëputura deri në përmbyllje e ndërtojnë këtë prozë romanore. Mendimi i Jorge Luis Borges se “libri është vazhdim i kujtesës dhe i imagjinatës”, e përkufizon këtë vlerësim që në fillim të zbërthimit lëndor të romanit.


Poetika e rrëfimit


Katër copëzat e kësaj vepre letrare mund të trajtohen edhe si katër grupime esesh, apo edhe si katër novela. Në fakt këto përbëjnë katër skajet e një ngrehine të përbashkët, që si një tërësi e ndërtojnë strumbullarin fabulativ të romanit. Ky ndërtim i ndërsjellë trajton “ngeshëm” situata të ndryshme, duke i plotësuar këto “copëza romani”, që bëjnë tërësinë e “Kallinjëve të çatisë”, prej nga prekim begatinë e këtyre orvatjeve narrative në kohë dhe hapësirë. Qëndresa e gjeneratave të shumta do të veproj parreshtur në shkëputjen e zingjirit të prangave shekullore, që pastaj të kurorëzohet me realizimin e ëndrrave për liri. Kjo do të evoluoj gjatë tërë rrugëtimit prozaik të romanit, për të bërë kupolën e fruteve të një pune në përmasa kombëtare.

Në studimin e saj “Aleanca letrare më e madhe e të gjitha kohërave; ju, autori dhe personazhi”, Lisa Zeidner, ndër të tjerat shprehet: “Zgjedhja e këndvështrimit përfshin manipulimin e zotë dhe rregullimin e aleancave me personazhet. Në të vërtetë, për mendimin tim, këto manipulime përbëjnë vetë thelbin e letërsisë artistike dhe janë më qendrore dhe të qenësishme se sa subjekti – të cilat trillimi letrar, i cili sfidon besnikërinë ndaj autorit apo personazhet, arrin t’i bëjë plotësisht me sukses”. Ky, mbase është përcaktor i qëndrueshëm edhe në konfigurimin e ngjarjeve dhe personazheve në romanin e Mehmetali Rexhepit.

Romani “Kallinjtë e çatisë” nuk i qëndron besnik ndërtimit klasik tradicional, ku kryepersonazhi në vazhdimësi tërheq ngjarjet drejt pikëqëllimit, rreth të cilit trajtohen ngjarjet e tjera. Shtrirja e gjërë e veprimeve krijon pasqyrën tablore, përmes së cilës parakalojnë ngjarje e personazhe, tërësia e të cilave ndërtojnë kupolën narrative të lëndës prozaike.

Kjo prozë e modelimit poetik, me narrativë ndryshe nga ajo klasike, që jemi mësuar ta kemi pothuajse çdoherë në romanin tonë, shquhet për veçantitë e saja krijuese, për lëndën përmbajtësore, dendësitetin e shtjellimit, ruajtjen e origjinalitetit dhe mendimit intelektual gjatë trajtimit të universit letrar.



Narracione që ndërlidhin një epokë


Pa mos u ndalur gjatë në çdonjërën nga katër “copëzat e romanit”, do të veçoja disa nga karakteristikat që reflektojnë imazhe jete dhe ngjarje nga më interesantet, si për nga trajtimi tematik, ashtu edhe për narracionin modern të ndërtimit të kësaj proze.

1. Të vjelat e letrës. - Në përpjekje të përballjes me situatat e krijuara që ndryshonin nga një çast, në çastin tjetër, vazhdonte të “Mbizotëronte ende terri. Territ i shpohej sfondi prej shigjetave të agmisë; do të grisej shpejt dhe t’i hapej udha rinore…Kishte ecur asaj “Rruge…” Ku e shpiente autorin?...” (“Letra me shkronja gjaku”, fq. 21). Ecja nëpër këtë terrinë, në fakt është esenca e rrugëtimit të autorit nëpër kohë, duke shqyer edhe terrin, që ishte vetë rreziku i pambarim në atë ecejake aq të gjatë e plot sprova. Këtu kontrastet meditative dalin në rrafshin kohor dhe politik, meqë në vazhdimësi frynin erëra të rrëmbyeshme, prej nga “acaret, vinin pikërisht prej fonemave akullnajore (ulë)ruse”. Pikërisht me këto ulërima karpatiane do të përballet edhe autori, në përpjekje të vazhdueshme në kapjen e çdo veprimi, qoftë të rastësishëm, apo të parapërgatitur nga falangat e pushtetit ogurzi, ku gjithçka synonte ta arrinte përmes territ, që dalngadalë kishte filluar të “grisej… dhe t’i hapej udha rinore”. Jo vetëm në “Letra me shkronja gjaku”, por, pothuajse në shumicën e rrëfimeve të kësaj proze romanore e përshkojnë elemente biografike të autorit, duke qenë edhe vet pjesë e kësaj periudhe historike.

“-Bëje diell shpirtin tënd të kesh rreze për të tjerët, edhepse mund të shkrumbohesh…” do të shprehte besimin e tij, autori, që në pjesën dërmuese të rrëfimeve venerojmë prezencën e tij në vetën e parë të rrëfimtarit të ngjarjeve, sikur ndodh edhe këtu në “Letrën e korrikut”, ku shpërfaq gjithçka gjatë kësaj kohe, meqë “I morën shumëçka kësaj bote, por nuk i merren dot të gjitha globit, se ia djegin të nesërmen vetvetes”. Ata, ndonëse ndryshuan gjithçka duke ngritur e rrëzuar regjime në emër të “drejtësisë së mëshirës”, mbetën përbuzësit e përhershëm, në kundërveprimet e kësaj kafshërie mbi njerëzimin. Këtu, ai (kupto: autori, në cilësinë e treguesit të ngjarjve) bashkë me Vetën do të cilësohen si “mëkatarë të pashërueshëm”. Pikërisht mbi bazamentin e këtij “mëkatari të pashërueshëm” do të veproj gjatë gjithë kohës, duke ndërtuar besimin se “-Betejat e padukshme dhe luftërat janë para nesh si dhe sherret”, që do ta përcjellin deri në çlirimin shpirtëror dhe emocional, ku siç do të shprehet: “Gjithsesi normalja njerëzore edhe mua më mërgohej në diçka, që as shihej, as prekej, as më mbante, as më lëshonte…Mes këtyre alternativave veçse lëngu i shpresës më pohonte në tru rrokullisjen e globit” (po aty, fq. 36).

Një ndiesi impulsive e personifikon këtë pjesë të tregimeve-ese që për narracion kanë kujtesën, si “Thellësi”, prej nga mëtojnë të shpalosin “Thesaret”, me një përmbyllje joshëse, si improvizim mashtrues ndaj realiteteve fiktive, me lojë fjalësh e tundime mendimesh, prej nga kuptojmë se pushtuesi ogurzi edhe “Botës shtazore ia mori intelektin e ia la instinktin, botës njerëzore ia fali mençurinë e zilinë dhe etikën për t’i fshehur instinktet”, meqë rruga e pafund e mashtrimeve sjell edhe dyshimet e pazbërthyera, sepse “Në filozofi mund të hysh i ri e të dalësh i plakur…”, apo e kundërta e kësaj: “mund të hysh plak e të dalësh fëmijë!”, që kurrë nuk dihet “se ku mund të jetë kufiri i të së vërtetës”, meqë “Hirësia e Tij e Madhërishme njërës botë i dha ndjeshmërinë e drejtpërdrejtë, ndërsa tjetrës, po aq ndjeshmëri, në mos më shumë, intriga e dinakëri për lumë” ((“Modeli i lëneshës”, po aty, fq. 18).

Me të “Vjelat e letrës” gjejmë pikënisjen e dëshmive përballë një arsenali të pafund të veprimeve denigruese dhe tepër të dhunshme, prej nga ishte prekur çdo lëmi e sektor i jetës nga kjo bishë e tërbuar shekullore. Këto veprime kaq të shfrenuara dhune gjatë një periudhe të gjatë kohore, do t’i plasohen si dëshmi e shkruar brezave, që s’paku ta kuptojnë se cilat ishin qëllimet e këtij agresori ndaj një populli “fajtor” që këmbëngulte të jetonte në trojet e veta stërgjyshore, qoftë edhe me çmimin e jetës.

2. Kataraktet e shpirtit. - Rrëfimet zinxhirore që ndërtojnë epokën e ngjarjeve të ndërlidhura me kauzën, simbolikisht do të identifikohen me “Mollën e krymtë”. Në fak, ai krimb po udhëtonte parreshtur në mendjet e njerëzve, që tashmë kishin nuhatur me saktësi qëllimet e sunduesit, duke i qëndruar përballë demaskimit të këtyre veprimeve të ndërtuara me strategji të planifikuar me plotë rreziqe dhe intriga. Këto veprime, ishin projektuar kundër të gjithëve dhe kundër askujt, me pretendimin e ruajtjes së një “bashkëjetese” ballkanike, që nuk ishte veçse një okupim i sforcuar në përballje me rrethanat e krijuara, tashmë. Këtu vlen të kujtohen ndryshimet e klasës intelektuale, që kishin prekur palcën e qeverisjes së kalbur, duke ia lëkundur velat e drejtimit, për ta bërë të pasigurtë në lundrimin e ujërave, që dukshëm ishin turbulluar. Dalngadalë po shembej kjo kullë që nga pirgu, për ta humbur busollën e rrugëtimit në çdo drejtim. Një perde politike, si katarakt i hollë, me synime të një verbimi të vazhdueshëm ishte shfaqur në skenën politike gjithandej Gadishullit Ballkanik, meqë bishën komuniste e kishte zënë lëngata e shpërbërjes. Në këtë kontest po veprohej edhe këtu, ku populli, ndonëse i gjendur mes torturave dhe varfërisë së skajshme, të vetëdijshëm edhe në rrezikun e përballjes me pasojat, gjithnjë e më bindshëm po konsolidohej në organizime e aktivitete të ndryshme, që për qëllim kishin rrënimin sa më të shpejtë të kësaj kulle të brishtë shtrigash. Ishte kjo periudha e viteve të pesëdhjetëegjashta të shekullit të kaluar, kur po zhvilloheshin ngjarjet më makabre ndaj një populli të vuajtur, ku e keqja sa vinte e i bëhej më prezente në jetën e tyre. Kishin filluar ekspedita të mëdha ndëshkimore ndaj shumë familjeve të njohura, të cilëve u kërkoheshin armë, me qëllimin e frikësimit të tyre që ta braktisin atdheun, duke lënë këtu gjithçka kishin. Raprezaljet e tilla po merrrnin përmasa të mëdha, sa që njerëzit kishin filluar të humbasin shpresat për jetë të mëtejme në trojet e tyre. Në këto rrethana shfaqen edhe guximtarë që do të përballeshin me të keqen, pavarësisht se cilat do të ishin pasojat. “Motin e trembnin dhe frikësonin vetëtimat e reve, futa të zeza dhe shkreptimat e artilerisë së rrufeve, kur luftonin dragonjtë e paragjykuar, por ato ishin kalimtare, ngase pasonte kthjelltësia e çiltërsia e shpirtit” Nami nuk ndihej i rrezikuar nga ndryshimet e motit, sa nga pasojat që i kishin shkaktuar hijet e zeza të natës, të cilat i kishin përgjuar edhe dy vëllezërit e tij “Meqë nuk dihej se kah dhe kush i solli shqiponjat e zeza në bezen e kuqe, të valonin aty – këtu në disa zyre; hafijet kishin kapur bredharakun e rrugicave” (“Nami”, fq. 58). Në këto dyshimeve se cili mund të jetë Nami, që qëndronte në heshtje kur flitej shumëçka rreth “fatkeqësisë” së tij, dikush duhet t’i ketë qarë hallin: “Çka dinte i shkreti Nam për vëllezërit e tij, sidomos për atë që gdhinte natën mbi disa letra të shpërndara në dhomëzën e tij të vogël?” Por më i arsyeshëm ishte mendimi i Motit, të cilit “i dukej se pas fytyrës së Namit fshehkej Ai, Njeriu i Letrave”. Nami, hija dhe pamja e përditshme “çdo herë i vetëm në rrugë. Me të njëjtin ritëm të ecjes, me shikimin pa përshtypje të gjërave” pasqyron njeriun e ilegalitetit që personifikohet me kohën, ngjarjet, rreziqet, intrigat, thashethemet e të tjerëve, që s’bashku krijojnë dyshimin, se vërtetë, cili ishte Nami, ai i urti, i panjohuri me situatat, apo vet personazhi i të gjitha këtyre njohurive, që defilonte në çdo uvertyrë të kohës?. Në vazhdimësi Moti do të përcillte veprimet e tij, meqë “hetoi se në thellësi të ndërdymjes së Namit mëtohej të ruhej pastërtia dhe pacënueshmëria e dinjitetit” (po aty, fq. 64). Këto elemente biografike dhe historike të kohës mund t’i gjasojnë çdonjërit dhe askujt, ashtu si edhe tërësia romanore “Kallinjtë e çatisë”, që përkon me mburojën e kohës dhe njerëzit e akcilës periudhë, duke mbruajtur në brendi veprimet dhe veprat e tërësisë narrative. Turbulluesit e situatave të pushtetit do të ndiqen në çdo hap për t’u sjellur në Zyrat e Shtrëngatës, prej nga do t’iu “caktohet të luanin role tragjike në Teatrin e Zi” për t’i tjetërsuar nga veprimet e tyre, me qëllimin që t’i kthejnë në veprime të kundërta me bashkëmendimtarët. Mbi këto tortura shkojnë deri në masën e kërcënimeve: “Ose do ta bëni “faktin” që të preket, ose do ta pillni!” për të përdorur në vazhdimësi forma e metoda nga më të tmerrshmet, duke i kërcënuar se do t’iu hapin “xhepa lëkure në kofshë, që kur t’iu mërdhijnë duart le t’i fusin në xhepat e tyre të nxehtë” (“Përdëllimtari”, fq. 69).

“-Shumë bukur! – Çfarë ideje humanitare, Shef!”- do të shpreheshin për një veprim të këtillë, të thirrur në “humanitetin” ogurzi, me arsyetimin “që të shpëtonte populli nga helmimi!” Këto ishin veprimet e bastardëve të pushtetit ndaj një populli liridashës. Në kontest të këtyre represaljeve kujtesa kthehet në periudhën e para dyzet vitesh, kur kishte pasuar kërcënimi se “Duhet ta djegim vendin ku ke ndejë e ku ke shkelur ti!”, për ta kundruar me rrezikueshmërinë e ndërsjellë:

“-Gjysh, si më ngjanë kjo, të kesh qenë virus më i rrezikshëm se “Covid-19”…

-Ha, ha, ha, ha – e shkundi e qeshura në korin e gjatë prej tetë mijë kilometrash…

-Mirëpo, unë isha virus i dukshëm dhe i kapshëm Valor djali…” ( “Nëmët”, fq. 86).

Ky citim shpërfaq mundësinë e pasojave në kontinuitet, po të identifikohej ndonjë “virus” që do ta ketë infektuar popullin me agjitacion politik, duke u ndjekur edhe përtej oqeanit. Virusët e përhershëm, ata të jashtëzakonshmit, të padukurit, do ta kenë bërë punën e vet, për t’ia kthyer kujtesën njerëzimit për pasojat dhe pasigurinë e përhershme. “Ja si rrjedhka jetesa e “lirisë” mes mynxyrash të jesh i mbyllur dhe i heshtur derisa të kalërojë paria e virusit Korona!” Këto ballafaqime që ndodhin në kohëra, sado të largëta, shprehin ngjashmërinë e rrezikut, me dallimin e vetëm të mjeteve të veprimit.

Sa larg do të kenë shkuar masat “ndëshkuese” ndaj kundërshtarëve të pushtetit, flet edhe veprimi i “përsosur” ku e detyrojnë të flet edhe gomari. Në pamundësinë e veprimeve kundër argumentit të tyre, Hila detyrohet të pranoj “fajin” e bërë.

“-Masi gomarin tim Besnikun e paskni shti me fol e me kallxu kshtu, s’kam çka baj: e pranoj!

Zyrtari me një buzëqeshje të çastit i ofroi shkresën:

- Nënshkruani këtu!

Për Hilën niste nata e gjatë, më e gjata jashtë kasolles tij…

Hila iu kthye vetvetes dhe Besnikut sikurse ta kishte aty:

- Ah Besnik, Besnik gërdalla jem i dashtun!...

-Ma mirë t’ish kanë kjo natë nata e vorrit tem!” (“Dëshmia e gomarit”, fq. 112).

Këto dhe shumë veprime tjera dëshmojnë qartë se cili ishte synimi i pushtuesit, derisa rinia dhe bota intelektuale përfundimisht do ta zgjedhin rrugën e ardhmërisë, pavarësisht mënxyrave që do të kalojnë.

3. Majbora. - Me fuqinë politike dhe mashtruese, si dy armë të sotisfikuara të kohës, pothuajse në gjithë Gadishullin Ballkanik po veprohej me të njëjtin model të sundimit dhe okupimit bizar ndaj popujve autokton. Me parollat më të padenja dhe aspak të vërteta kishin ndërtuar sisteme udhëheqjeje, që në këto vende merreshin si forma të reja të ndërtimit të ardhmërisë së popujve që kishin vuajtur nga sundues të mëparshëm. Kundruall këtyre veprim-mashtrimeve, Mehmetali Rexhepi do ta thjeshtësoi kuptimin e kësaj politike okupuese, meqë: “Të gjithë diktatorët e botës mbi argumente të sforcuara skajshëm e ngritën sundimin e tyre, duke shkelur mbi njerëz sikurse mbi gurët e rrugicave të vjetra” (“Në vorbullën e pikëllimit”, fq. 119), për të shpalosur ngjarje tjera të shumta, ku secila në veçanti paraqet një karakteristikë të sistemit, me të gjitha veprimet e tij të sundimit shfarosës dhe dëbues, në masën e pakufizuar të veprimeve okupuese të trojeve tona. Në këto relacione veprimi ndonjëri edhe mund të ngritej në çdo aspekt, si në atë material, ashtu edhe në aspektin politik, por mosbindja ndaj këtij realiteti Motin do ta kishte hedhur në anën tjetër të “lojës”, ku në asnjë mënyrë nuk do të ketë mundësi të ndërtoj as shtëpi as lumturi, “duke iu shmangur kalkeve me ndershmëri të vet”, ndonëse dikush “Krenarinë e ngriti mbi varfëri, derisa shumë kush i shiti goglat për rrush dhe u vesh me gëzofin vezullues të hajnisë së modifikuar” (po aty, fq. 121).

Ngjyra e mallëngjimit” si një parafytyrim i ngjarjeve tjera, poaq të vlerësuara të njerëzve në mërgim shpeshherë del paksa më e sforcuar, duke sjellur emra e personalitete të padenjë që merren me kauzën; insistojnë që kushtimisht të ngrisin zërin mes turmës mallëngjyese për gjendjen e atdheut, për të shfryrë urrejtjen ndaj okupuesit nga një largësi disa qindra kilometërshe. Të tilla brohoritje, ndonjëherë gjasojnë në parulla ditore kundërthënëse, herë të ngrisin flokët nga fuqia e tyre improvizuese, si: “- Autoritete të këtij shteti! Deri ku do të shkoj verbëria juaj pushtuese?!”; “Si mund t’u vihet dryni tempujve të dijes së autoktonëve, në kapërcyell të shekullit njëzet e në nismën e njëzet e njëshit?!”; “- I dashuri popull! Gjiri juaj ka energji të pashterrshme dhe, pikërisht në gjirin tuaj të ngrohtë do të hapen tempujt e dritës së diturisë!”, që kishin për qëllim sensibilizimin e njerëzve, por edhe “shfajësimin” e ndonjërit që hiqej si prijatar i kauzës, duke mos pasur mundësitë, e ndonjëherë edhe vullnetin e plotë të sprovohen në vendin e ngjarjes. Këto artikulime zërash nga larg kanë dhënë rezultatet e veta në shumë mënyra.