Bujar Balliu: Kur Nobel-i afrohet, letërsia fillon të pyesë veten

Nga shënimi i Bujar Balliut

Ka një çast të veçantë të vitit kur letërsia, edhe ajo që zakonisht jeton larg zhurmës, kamerave dhe tregjeve të vëmendjes, del për pak çaste në dritën e madhe të botës. Është fillimi i tetorit, kur emri i Nobelit për Letërsinë fillon të pëshpëritet nëpër redaksi, librari, universitete, kafe shkrimtarësh dhe, sot, edhe nëpër platformat e pafundme të parashikimeve. Më 8 tetor pritet të shpallet laureati i vitit 2026. Por deri atëherë, gjithçka mbetet një lojë hamendësimesh, sepse Akademia Suedeze nuk publikon kandidaturat dhe procesi i nominimit mbahet i fshehtë për gjysmë shekulli.

Pikërisht këtu nis edhe paradoksi i Nobelit: sa më shumë afrohet dita e shpalljes, aq më shumë flitet për emra që në të vërtetë askush jashtë Akademisë nuk mund t'i quajë zyrtarisht kandidatë. Can Xue, Haruki Murakami, Margaret Atwood, Anne Carson, Thomas Pynchon, Gerald Murnane, Mircea Cărtărescu, Lyudmila Ulitskaya, Michel Houellebecq, Ersi Sotiropoulos, Cristina Rivera Garza, Enrique Vila-Matas, Salman Rushdie, Péter Nádas, Pierre Michon, César Aira, Alexis Wright e të tjerë shfaqen nëpër lista të ndryshme të përfoljes. Në ditët e fundit, për shembull, Ladbrokes ka vendosur Can Xue dhe Murakamin në krye të një liste parashikimesh, ndërsa Cărtărescu, Murnane, Pynchon, Ulitskaya, Sotiropoulos dhe Atwood shfaqen gjithashtu mes emrave të përmendur. Këto janë parashikime, jo vendime të Akademisë.

Dhe ndoshta pikërisht kjo është pjesa më interesante.

Sepse Nobel-i, përpara se të jetë një çmim, është bërë një pasqyrë e pritjeve tona. Ne shohim emrat, por në të vërtetë shohim edhe veten. Shikojmë Can Xue dhe pyesim se çfarë po kërkon sot letërsia perëndimore nga një zë kinez. Shikojmë Murakamin dhe pyesim se sa gjatë mund të qëndrojë një emër në pragun e të njëjtës portë. Shikojmë Atwood-in dhe kujtojmë fuqinë e një letërsie që ka ditur të kapërcejë zhanret, epokat dhe kufijtë. Shikojmë Anne Carson-in dhe kuptojmë se poezia nuk ka pranuar kurrë të mbyllet brenda përkufizimit të saj të vjetër.

Por për ne, lexuesit shqiptarë, një emër e bën këtë pritje edhe më të afërt: Mircea Cărtărescu.

Ai nuk është thjesht një shkrimtar rumun që shfaqet në listat e Nobelit. Është një zë ballkanik. Dhe Ballkani, në letërsi, nuk është vetëm një hapësirë gjeografike. Është një gjendje njerëzore. Është kujtesë, kufi, perandori të rrëzuara, gjuhë që takohen, qytete që ndërrojnë emra, histori që nuk mbyllen kurrë plotësisht dhe njerëz që mbajnë brenda vetes më shumë se një atdhe të mundshëm.

Cărtărescu ka ndërtuar një univers ku realja dhe ëndrra nuk qëndrojnë përballë njëra-tjetrës, por hyjnë në njëra-tjetrën. Poezia, romani, kujtesa, trupi, qyteti, fëmijëria, ëndrra dhe makthi bëhen pjesë e së njëjtës arkitekturë letrare. Romani i tij “Solenoid”, një nga veprat më të njohura të krijimtarisë së tij, është shembull i kësaj bote të gjerë, ku rrëfimi nuk ecën thjesht drejt një përfundimi, por hap vazhdimisht dyer të tjera. Emri i tij është përfshirë edhe në diskutimet ndërkombëtare rreth Nobelit në vitet e fundit.

Dhe këtu pyetja bëhet më e thellë: pse një emër ballkanik na intereson kaq shumë?

Sepse Ballkani ka prodhuar letërsi të madhe, por shpesh ka jetuar nën hijen e mënyrës se si bota e madhe e ka lexuar Ballkanin. Shpesh na kanë lexuar për luftërat, diktaturat, varfërinë, migrimin, konfliktet dhe historinë. Më rrallë na kanë lexuar thjesht si letërsi. Kjo është një dallim i rëndësishëm. Një letërsi nuk duhet të jetë vetëm dëshmi e një tragjedie kombëtare për të qenë e vlefshme. Ajo duhet të ketë edhe fuqinë të dalë prej saj.

Prandaj një shkrimtar ballkanik në qendër të vëmendjes së Nobelit nuk është thjesht një lajm për një vend. Është edhe një moment ku periferia e supozuar i afrohet qendrës dhe i thotë asaj: edhe këtu është shkruar bota.

Në të njëjtën hapësirë gjeografike, por në një traditë tjetër letrare, emri i grekes Ersi Sotiropoulos e bën edhe më interesante këtë hartë. Në listat e përfoljeve ndërkombëtare për 2026, ajo shfaqet krahas emrave shumë më të njohur globalisht.

Dhe kjo na kthen te Shqipëria. Sa herë afrohet Nobel-i, ne bëjmë të njëjtën pyetje, herë me shpresë, herë me krenari, herë me një lloj trishtimi të fshehur: po letërsia shqipe? Ndoshta pyetja nuk duhet bërë vetëm në tetor.

Sepse Nobel-i nuk është një derë ku duhet të trokasësh vetëm kur hapet. Letërsia kombëtare ndërtohet shumë më herët, në heshtje, në faqet e librave që mund të mos kenë bujë, në përkthimet që vonojnë, në kritikën që duhet të jetë më serioze, në botuesit që duhet të guxojnë, në universitetet që duhet të lexojnë më shumë dhe në një kulturë letrare që nuk duhet ta masë vlerën vetëm me numrin e kopjeve të shitura apo me duartrokitjet e rrjeteve sociale.

Ndoshta kjo është ajo që na mëson edhe lista e këtij viti. Aty ka gjuhë të mëdha dhe të vogla, kontinente të largëta dhe hapësira që i kemi pranë. Ka poetë, romancierë, eseistë, autorë eksperimentalë, shkrimtarë që njihen nga miliona dhe të tjerë që një lexues i zakonshëm mund të mos i ketë dëgjuar kurrë. Dhe pikërisht këtu qëndron një nga magjitë e letërsisë: ajo nuk ecën gjithmonë në rrugën që i hap fama.

Nobel-i mund të shpallë një emër. Por nuk mund të shpallë se çfarë është letërsia. Këtë e vendos koha. Këtë e vendosin librat. Këtë e vendos lexuesi, ai lexues që pas dhjetëra vitesh hap një faqe dhe ndien se dikush, shumë kohë më parë, ka shkruar pikërisht për të. Prandaj, më 8 tetor, kur Stockholm-i të thotë emrin e ri të Nobelit, bota do të dëgjojë një emër. Ne do të shohim një shkrimtar. Por pas emrit do të duhet të kërkojmë gjithmonë letërsinë. Sepse çmimet kanë një vit. Letërsia ka kohën.