Brunilda Ibërshimi: Të duash atdheun edhe kur ai të vret

Të duash atdheun edhe kur ai të vret – Tragjikja e besnikërisë dhe konstrukti i atdheut si memorie kolektive në romanin “Çmimi i atdheut” të Viktor Canosinaj

Brunilda Ibërshimi

Abstrakt

Romani “Çmimi i atdheut” i Viktor Canosinaj artikulon një model të tragjikes moderne ku individi nuk rrëzohet nga gabimi moral, por nga besnikëria e tij ndaj një ideali kolektiv. Përmes figurës së Ravig Domianit dhe trashëgimisë së fisit Domiani, romani ndërton një diskurs mbi atdheun si mit kulturor dhe si formë e memories kolektive. Duke u mbështetur në konceptin aristotelian të tragjedisë, teorinë e memories kolektive të Maurice Halbwachs dhe nocionin e “komuniteteve të imagjinuara” të Benedict Anderson, ky studim argumenton se romani e paraqet atdheun si konstrukt simbolik që prodhon identitet, por edhe tragjedi.

Fjalë kyçe: tragjikja, atdheu, memorie kolektive, mit kombëtar, sakrificë, totalitarizëm.

1. Tragjikja përtej hamartias: rilexim aristotelian

Në Poetikën, Aristotle e përkufizon tragjedinë si një veprim serioz që përmes mëshirës dhe frikës realizon katharsisin. Figura tragjike tradicionale rrëzohet për shkak të një gabimi (hamartia). Në romanin e Canosinajt ky model transformohet.

Ravig Domiani nuk bie për shkak të një gabimi moral, por për shkak të koherencës së tij etike. Besnikëria ndaj amanetit familjar dhe ndaj idealit të atdheut shndërrohet në shkak të shkatërrimit të tij. Kjo e zhvendos tragjiken nga sfera e fatit metafizik në sferën e historisë politike.

2. Amaneti dhe metafora e rrënjës: memorie kolektive

Amaneti i Danat Domianit përbën bërthamën ideore të romanit:

“Njeriu është si bima, ka nevojë për dheun e tij... Duajeni këtë atdhe pa kushte, edhe nëse ai ju merr jetën.”

Metafora e rrënjës artikulon lidhjen ontologjike midis individit dhe truallit. Sipas Maurice Halbwachs, memoria individuale ndërtohet brenda kornizave të kujtesës kolektive. Identiteti i Ravigut nuk është autonom; ai është i rrënjosur në historinë e fisit, në betejat, tradhtitë dhe sakrificat e brezave.

Premtimi ndaj gjyshit është kontratë morale që përcakton zgjedhjen e tij për të mos u larguar, edhe kur e di fundin.

3. Atdheu si komunitet i imagjinuar dhe paradoksi i dhunës

Sipas Benedict Anderson, kombi është një “komunitet i imagjinuar”, një bashkësi simbolike e ndërtuar mbi ndjesinë e përkatësisë. Në roman kjo përkatësi nuk është abstrakte, ajo materializohet në sakrificë konkrete.

Në ditën e fundit para varjes, Ravigu përballet me letrën e një shkrimtari të dënuar:

“E dashur grua, të shtrenjtët fëmijët e mi, amaneti im i fundit është që ta doni atdheun, edhe kur ai ju vret.”

Këtu kemi artikulimin më të qartë të paradoksit tragjik: atdheu, që në mitologjinë kombëtare paraqitet si nënë, shndërrohet në figurë ndëshkuese. Megjithatë, dashuria ndaj tij nuk revokohet.

Ky paradoks e vendos romanin në një dimension ekzistencial: dashuria për atdheun nuk është kontratë utilitare, por zgjedhje etike e pakushtëzuar. Ravigu nuk largohet, edhe pse i ofrohet mundësia; ai dërgon fshehurazi baulen me flori për fëmijët dhe pret dënimin pa revoltë publike. Qëndrimi i tij është formë rezistence morale, jo politike.

4. Figura paralele dhe universi i tragjedisë kolektive

Humajun Domiani: inteligjenca e shtypur

Humahun Domiani mishëron tragjedinë e femrës së kultivuar që kupton padrejtësinë, por mbetet e pafuqishme ta ndryshojë atë. E detyruar të heqë dorë nga dashuria për një kont të huaj dhe të martohet sipas vullnetit të babait, ajo jeton brenda një sistemi patriarkal që i kufizon zgjedhjet. Tragjikja e saj është heshtja e imponuar.

Adnan Damatzadeja: fati i intelektualit

Adnani, gjeolog i shkolluar jashtë, i detyruar të kthehet për të kontribuar në atdhe, përjeton të njëjtin konflikt si Ravigu. Ai e kupton rrezikun e regjimit, por nuk largohet dot, sepse babai i tij nuk  lejon. Fillimisht dënohet i ati, më pas ai vetë. Tragjika e tij konfirmon se brezi i formuar në idealin e shërbimit ndaj atdheut u shndërrua në viktimë të tij.

Lauresha: dashuria si sakrificë e përmbajtur

Lauresha (Madalena), violinistja hungareze, përfaqëson dimensionin universal të dashurisë. Ajo është e gatshme të vetësakrifikohet, por Ravigu e shpëton duke e larguar nga Shqipëria. Ky akt e thekson se ai nuk është egoist; përkundrazi, ai e kufizon tragjedinë brenda vetes.

Kolonel Bespallov: malli për atdheun e humbur

Kolonel Bespallov dhe familja e tij ukrainase jetojnë me mallin për vendin e origjinës. Figura e tij universalizon temën: atdheu është plagë dhe thirrje për çdo njeri, pavarësisht kombësisë. Edhe ai dënohet, duke treguar natyrën përjashtuese të totalitarizmit.

Romani kështu artikulon tragjedinë e një brezi intelektualësh që besuan në idealin e shërbimit ndaj atdheut dhe u përballën me një regjim që e përvetësoi dhe e deformoi këtë ideal.

5. Një katharsis pa pajtim

Sipas Aristotle, tragjedia realizon katharsisin përmes mëshirës dhe frikës. Edhe këtu lexuesi ndjen mëshirë për Ravigun dhe frikë për fuqinë e historisë. Por ndryshe nga tragjedia klasike, nuk ka rivendosje harmonie. Rendi mbetet i padrejtë.

Megjithatë, një lloj katharsisi ndodh: jo përmes triumfit, por përmes integritetit të paprekur të personazhit. Ravigu vdes, por nuk thyhet.

Dhe ndoshta kjo është fjalia që e përmbledh romanin: dashuria për atdheun mund të mos shpëtojë jetën, por shpëton dinjitetin.

6. Gjuha dhe stili: solemnitet narrativ dhe metaforë simbolike

Gjuha e Viktor Canosinaj karakterizohet nga një ton solemn, i përmbajtur dhe emocionalisht i disiplinuar. Autori ndërton një narracion linear të ndërthurur me retrospektivë, duke krijuar një ritëm që alternon kujtesën historike me përjetimin personal.

Stili mbështetet fuqishëm mbi metaforën simbolike, veçanërisht metaforën e rrënjës dhe tokës, që funksionon si figurë qendrore konceptuale e romanit. Dialogët janë të ngarkuar me peshë morale dhe shpesh marrin formën e maksimeve apo amaneteve, çka i jep tekstit një dimension pothuaj testamentar.

Narratori shmang retorikën e drejtpërdrejtë ideologjike; në vend të saj, përdoret një realizëm emocional, ku dramat individuale zbulojnë padrejtësinë historike pa nevojën e deklaratave eksplicite. Kjo përmbajtje stilistike e bën tragjedinë më të thellë, sepse patosi buron nga situata, jo nga hiperbola.

Gjuha është e pasur me nuanca historike dhe kulturore, duke ruajtur një ekuilibër midis narracionit epik (historia e fiseve) dhe introspeksionit psikologjik (vetëdija e Ravigut). Ky ndërthurim stilistik e vendos romanin në kufirin midis romanit historik dhe romanit psikologjik.

Përfundim

“Çmimi i atdheut” paraqet një model të tragjikes moderne ku individi shkatërrohet jo për shkak të gabimit, por për shkak të integritetit të tij. Duke e parë përmes prizmit të Aristotle, Maurice Halbwachs dhe Benedict Anderson, romani shfaqet si reflektim mbi mitin e atdheut dhe fuqinë e memories kolektive.

Dashuria për atdheun, në këtë vepër, nuk është narrativë triumfuese, por zgjedhje etike që mund të çojë në shkatërrim. Megjithatë, pikërisht në këtë qëndron dimensioni i saj tragjik dhe madhështor.

Referenca

Canosinaj, V. (2023). Çmimi i atdheut. Tiranë.

Anderson, B. (1983). Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. London: Verso.

Aristotle. (1996). Poetics (Trans. Malcolm Heath). London: Penguin Classics.

Halbwachs, M. (1992). On Collective Memory. Chicago: University of Chicago Press.