Behzad Diab Omar: Tirana – një dritare drejt Shqipërisë moderne

Behzat Diab Omar

Shkrimtar dhe politikan sirian

Në zemër të Tiranës shtrihet Sheshi Skënderbej, hapësira simbolike që mban emrin e heroit kombëtar shqiptar, Gjergj Kastrioti Skënderbeu, dhe që mishëron historinë, identitetin dhe frymën e kryeqytetit.

Tirana nuk është thjesht kryeqyteti i Shqipërisë, por një dritare e hapur drejt historisë, kulturës dhe shpirtit të një vendi që, pas dekadash të gjata izolimi, ka zgjedhur rrugën e lirisë, të hapjes dhe të lidhjes me botën. Ajo është një qytet ku e kaluara nuk është shkëputur nga e tashmja, por bashkëjeton me të në një ndërthurje të veçantë kujtimesh, ndryshimesh dhe aspiratash për të ardhmen. Për vizitorin që dëshiron të njohë Shqipërinë e sotme, Tirana ofron jo vetëm pamjen e një kryeqyteti në zhvillim, por edhe mundësinë për të kuptuar historinë e një populli që ka kaluar nëpër sprova të vështira, pa humbur dëshirën për të ecur përpara.

E vendosur në zemër të Shqipërisë, në hapësirën ballkanike të Evropës Juglindore, Tirana tërheq vëmendjen me gjallërinë e saj, me kontrastet arkitekturore dhe me ngrohtësinë e njerëzve. Në jetën e përditshme të qytetit, mikpritja nuk është vetëm një zakon i trashëguar, por edhe një mënyrë e natyrshme për t'i afruar njerëzit me njëri-tjetrin. Në rrugët e saj, vizitori ndesh një qytet që ndryshon vazhdimisht, por që ruan ende gjurmët e identitetit të vet, duke ndërthurur thjeshtësinë e jetës shqiptare me ritmin e një shoqërie që synon modernizimin.

Sheshet e gjera, bulevardet, ndërtesat historike dhe hapësirat e reja urbane krijojnë një peizazh ku e vjetra dhe e reja bashkëjetojnë në mënyrë të dukshme. Kafenetë, të cilat zënë një vend të rëndësishëm në jetën shoqërore shqiptare, janë ndër hapësirat ku qyteti shfaq më së miri karakterin e tij. Aty zhvillohen biseda, shkëmbehen mendime, diskutohen ngjarjet e ditës dhe mbahen gjallë marrëdhëniet njerëzore. Përmes këtyre skenave të zakonshme, vizitori mund të dallojë një tipar të rëndësishëm të shoqërisë shqiptare: dëshirën për komunikim, për afërsi dhe për ndarjen e përvojave.

Megjithatë, për ta kuptuar plotësisht Tiranën e sotme, duhet njohur edhe historia e vështirë e Shqipërisë gjatë shekullit XX. Për disa dekada, vendi jetoi nën një regjim komunist tejet të izoluar, veçanërisht gjatë sundimit të Enver Hoxhës, kur pushteti politik ushtroi kontroll të rreptë mbi jetën shoqërore, kulturore dhe shpirtërore të qytetarëve. Një nga aspektet më të rënda të kësaj periudhe ishte goditja e besimit fetar dhe e institucioneve që e përfaqësonin atë.

Në vitin 1967, pas një fushate të ashpër kundër fesë, xhamitë, kishat dhe objektet e tjera të kultit u mbyllën, ndërsa Shqipëria u shpall shteti i parë ateist në botë. Praktikimi i besimit fetar u ndalua dhe institucionet fetare u privuan nga mundësia për të ushtruar veprimtarinë e tyre. Kjo periudhë la gjurmë të thella në jetën e vendit, duke ndërprerë tradita të trashëguara ndër breza dhe duke ndryshuar marrëdhënien e shoqërisë me trashëgiminë e saj shpirtërore. Për shumë familje shqiptare, ruajtja e kujtimeve dhe e zakoneve fetare u bë një mënyrë për të mbajtur gjallë lidhjen me të kaluarën.

Me rënien e regjimit komunist dhe ndryshimet politike të fillimit të viteve 1990, Shqipëria hyri në një etapë të re historike. Liria e besimit u rivendos, institucionet fetare nisën të rihapeshin dhe qytetarët fituan mundësinë të shprehnin bindjet e tyre pa kufizimet e mëparshme. Rikthimi i jetës fetare nuk përfaqësonte vetëm rihapjen e objekteve të kultit, por edhe rimëkëmbjen e një pjese të rëndësishme të kujtesës kulturore dhe shpirtërore të vendit.

Një prej veçorive më të spikatura të Shqipërisë është larmia e saj fetare dhe kulturore. Myslimanët, të krishterët ortodoksë dhe katolikët përbëjnë pjesë të rëndësishme të mozaikut shoqëror shqiptar, ndërsa tradita e bashkëjetesës ndërmjet komuniteteve të ndryshme fetare zë një vend të veçantë në identitetin kombëtar. Kjo bashkëjetesë nuk duhet parë vetëm si një trashëgimi historike, por edhe si një vlerë që kërkon mirëkuptim, respekt dhe kujdes të vazhdueshëm.

Në Tiranë, kjo larmi bëhet e dukshme përmes pranisë së xhamive, kishave dhe monumenteve që dëshmojnë periudha të ndryshme të historisë së qytetit. Pranë njëra-tjetrës, ato përfaqësojnë jo vetëm besime të ndryshme, por edhe përvoja historike që kanë bashkëjetuar në të njëjtën hapësirë. Për vizitorin, ky realitet ofron një mundësi për të kuptuar se identiteti i një shoqërie nuk ndërtohet vetëm mbi dallimet, por edhe mbi aftësinë për t'i pranuar dhe respektuar ato.

Në qendër të kryeqytetit ndodhet Sheshi Skënderbej, një nga hapësirat më përfaqësuese të jetës publike shqiptare. I emërtuar në nder të Gjergj Kastriotit Skënderbeut, heroit kombëtar që udhëhoqi qëndresën shqiptare kundër Perandorisë Osmane në shekullin XV, sheshi përbën një pikë takimi ndërmjet historisë, kujtesës kombëtare dhe jetës moderne. Hapësira e tij e gjerë, monumentet dhe ndërtesat përreth krijojnë një pamje që pasqyron etapa të ndryshme të zhvillimit të Tiranës.

Ndër monumentet më të njohura pranë sheshit është Xhamia e Et'hem Beut, një ndërtesë me rëndësi të veçantë historike dhe artistike, e cila tërheq vëmendjen për arkitekturën dhe zbukurimet e saj. Pranë saj ngrihet Kulla e Sahatit, një tjetër simbol i vjetër i qytetit, ndërsa Muzeu Historik Kombëtar, me mozaikun monumental në fasadë, përfaqëson një nga institucionet kryesore ku mund të ndiqet rrugëtimi historik i Shqipërisë, nga lashtësia deri në kohët moderne. Këto monumente i japin qendrës së Tiranës një karakter të veçantë, duke e kthyer atë në një hapësirë ku historia nuk mbetet e mbyllur në libra, por shfaqet përpara syve të vizitorit.

Por bukuria e Tiranës nuk kufizohet vetëm te monumentet dhe ndërtesat historike. Qyteti ka një lidhje të drejtpërdrejtë me natyrën, e cila shfaqet në hapësirat e gjelbra, në kodrat përreth dhe në praninë madhështore të Malit të Dajtit. I vendosur pranë kryeqytetit, Dajti ofron mundësi për shëtitje, çlodhje dhe soditje të panoramës së qytetit nga lart. Për banorët dhe vizitorët, kjo afërsi ndërmjet jetës urbane dhe natyrës përbën një nga vlerat e veçanta të Tiranës.

Edhe më gjerë, Shqipëria shquhet për një pasuri të jashtëzakonshme natyrore. Malet, lumenjtë, luginat, liqenet dhe brigjet e Adriatikut e të Jonit krijojnë një larmi peizazhesh që e bëjnë vendin tërheqës për vizitorë me interesa të ndryshme. Brenda një territori relativisht të vogël, udhëtari mund të përjetojë ndryshime të dukshme të natyrës, të zbulojë vendbanime historike dhe të njihet me tradita lokale që kanë ruajtur veçoritë e tyre ndër breza. Kjo pasuri natyrore dhe kulturore përbën një pjesë të rëndësishme të potencialit turistik të Shqipërisë.

Ndoshta ajo që i mbetet më gjatë në kujtesë një vizitori është pikërisht ndërthurja e këtyre elementeve: historia e ndërlikuar, bukuria e natyrës, thjeshtësia e jetës së përditshme dhe ngrohtësia e njerëzve. Shqipëria ka përjetuar periudha të vështira, izolim politik dhe kufizime të rënda të lirive themelore, por ndryshimet e tri dekadave të fundit kanë hapur horizonte të reja për shoqërinë e saj. Vendi është përpjekur të ruajë trashëgiminë e vet, ndërkohë që ndërton marrëdhënie më të gjera me Evropën dhe botën.

Në këtë proces, Tirana zë një vend të veçantë. Ajo është hapësira ku ndryshimet e shoqërisë shqiptare bëhen më të dukshme, ku kujtesa historike bashkëjeton me dëshirën për zhvillim dhe ku traditat përballen çdo ditë me sfidat e modernitetit. Pamja e saj nuk është e ngrirë në një të kaluar të vetme, por ndryshon vazhdimisht, duke pasqyruar aspiratat, vështirësitë dhe shpresat e një shoqërie në transformim.

Prandaj, Tirana nuk është thjesht një kryeqytet që vizitohet për monumentet, rrugët apo ndërtesat e tij. Ajo është një dritare përmes së cilës mund të kuptohet Shqipëria e sotme, një vend që ka kaluar nga izolimi drejt hapjes, nga kufizimi i lirive drejt kërkimit të mundësive të reja dhe nga një e kaluar e vështirë drejt një të ardhmeje që kërkon përkushtim, mirëkuptim dhe besim.

Të vizitosh Tiranën do të thotë të hysh në një qytet ku historia takohet me të tashmen në çdo shesh, ku monumentet ruajnë kujtimet e brezave dhe ku jeta e përditshme dëshmon për energjinë e një shoqërie që nuk resht së ndryshuari. Përtej pamjeve dhe ndërtesave, mbetet përvoja njerëzore: një bisedë në një kafene, një shëtitje në bulevard, një vizitë në një monument historik apo një vështrim drejt maleve që rrethojnë qytetin.

Në fund, ndoshta pikërisht kjo është vlera më e madhe e Tiranës: aftësia për t'i treguar vizitorit se një vend nuk kuptohet vetëm përmes historisë që ka kaluar, por edhe përmes mënyrës se si e përballon të tashmen dhe ndërton të ardhmen. Tirana është një qytet që mbart kujtesën e Shqipërisë dhe njëkohësisht pasqyron dëshirën e saj për të qenë pjesë aktive e një bote të hapur, ku kultura, liria dhe mirëkuptimi ndërmjet popujve përbëjnë ura të qëndrueshme komunikimi dhe miqësie.