Anjeza Musollari: Rasti i ish-krerëve të UÇK-së

Drejtësia që po vihet në provë: Rasti i ish-krerëve të UÇK-së dhe pesha e një vendimi të padrejtë

Në historinë e kombeve ka momente kur drejtësia dhe politika përplasen në mënyrë të tillë sa kufiri mes tyre bëhet i mjegullt. Rasti i ish-krerëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës: Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Jakup Krasniqi dhe Rexhep Selimi përbën pikërisht një nga këto momente delikate për Kosovën dhe për vetë ndërgjegjen ndërkombëtare.

Aktakuza e konfirmuar më 26 tetor 2020 dhe dërgimi i tyre në paraburgim në Hagë më 5 nëntor të atij viti shënoi një kthesë të rëndë në historinë politike dhe juridike të Kosovës. Katër figura kyçe të luftës dhe shtetndërtimit u përballën me akuza për krime lufte dhe krime kundër njerëzimit, akuza të rënda, që prekin thelbin e moralit njerëzor dhe kujtesës kolektive të një populli.

Por sot, më shumë se kurrë, lind një pyetje thelbësore: A po vihet në vend drejtësia, apo po ndërtohet një narrativë e padrejtë që rrezikon të deformojë historinë e luftës çlirimtare të Kosovës?

Lufta për liri dhe pesha e historisë

UÇK-ja lindi në një kontekst të qartë represioni sistematik, spastrimi etnik dhe dhune shtetërore ndaj popullit shqiptar të Kosovës. Lufta e viteve 1998–1999 nuk ishte një konflikt klasik për pushtet; ishte një përballje për mbijetesë dhe dinjitet kombëtar.

Të barazosh këtë luftë me narrativat e krimeve sistematike, pa e vendosur në kontekstin e një represioni të dokumentuar ndërkombëtarisht, është jo vetëm reduktim historik, por edhe padrejtësi morale.

Askush nuk është mbi ligjin. Ky është parim themelor i çdo shoqërie demokratike. Por po aq themelor është parimi se drejtësia duhet të jetë e barabartë, e paanshme dhe e çliruar nga ndikimet politike. Në rastin e ish-krerëve të UÇK-së, perceptimi i gjerë në opinionin publik shqiptar është se peshorja e drejtësisë nuk po qëndron në ekuilibër.

Dhomat e Specializuara, drejtësi e domosdoshme apo kompromis politik?

Dhomat e Specializuara dhe Zyra e Prokurorit të Specializuar u themeluan në vitin 2015 nga Kuvendi i Kosovës, nën presion të fortë ndërkombëtar. Ato janë formalisht pjesë e sistemit gjyqësor të Kosovës, por veprojnë në Holandë, me personel ndërkombëtar.

Ky konstrukt juridik i pazakontë ka ngritur që në fillim pikëpyetje serioze:

Pse një gjykatë për Kosovën funksionon jashtë territorit të saj?

Pse trajton vetë pretendimet për krime të supozuara nga pjesëtarë të UÇK-së?

A krijon kjo perceptimin e një drejtësie selektive?

Drejtësia selektive nuk është drejtësi. Ajo është kompromis politik i veshur me petkun e ligjit.

Nëse krimet e luftës janë universale dhe duhet të hetohen pa dallim, atëherë çdo narrativë që fokusohet vetëm në njërën palë, duke lënë në hije krimet e dokumentuara të aparatit shtetëror serb, krijon një boshllëk të madh moral dhe juridik.

Prezumimi i pafajësisë dhe procesi i gjatë

Thaçi, Veseli, Krasniqi dhe Selimi janë deklaruar të pafajshëm. Sipas parimit themelor të drejtësisë, ata janë të pafajshëm derisa të provohet e kundërta.

Megjithatë, procesi i gjatë, paraburgimi i zgjatur dhe ekspozimi i vazhdueshëm publik kanë prodhuar një dënim të heshtur para vendimit përfundimtar. Në opinionin publik ndërkombëtar, vetë fakti i akuzës shpesh perceptohet si provë e fajësisë.

Kjo është një sfidë serioze për integritetin e procesit. Drejtësia nuk duhet të jetë spektakël. Ajo duhet të jetë e ftohtë, e matur dhe e bazuar vetëm në prova të pakontestueshme.

Rreziku i rishkrimit të historisë

Një nga shqetësimet më të mëdha që ngrihet sot në Kosovë është frika se përmes këtij procesi po rishkruhet historia e luftës çlirimtare.

Lufta e UÇK-së ishte përgjigje ndaj një regjimi që tashmë ishte dënuar ndërkombëtarisht për krime të rënda. Ndërhyrja e NATO-s në vitin 1999 ishte konfirmim i faktit se situata në Kosovë kishte kaluar çdo kufi humanitar.

Në këtë kontekst, të trajtosh luftën çlirimtare si një ndërmarrje kriminale kolektive do të ishte një shtrembërim historik me pasoja të thella për brezat e ardhshëm.

Askush nuk pretendon se në luftë nuk mund të ketë pasur shkelje individuale. Lufta është kaos. Por përgjegjësia individuale nuk mund të shndërrohet në përgjegjësi kolektive dhe as të përdoret për të njollosur një lëvizje të tërë çlirimtare.

Dimensioni politik i çështjes

Nuk mund të injorohet fakti se të akuzuarit janë figura që udhëhoqën jo vetëm luftën, por edhe procesin e shpalljes së pavarësisë dhe ndërtimit të institucioneve të Kosovës.

Në këtë aspekt, procesi gjyqësor ka një dimension të pashmangshëm politik. Çdo vendim do të ketë ndikim të drejtpërdrejtë në stabilitetin e brendshëm të Kosovës dhe në marrëdhëniet ndërkombëtare.

Nëse drejtësia perceptohet si e njëanshme, ajo rrezikon të prodhojë mosbesim afatgjatë ndaj institucioneve ndërkombëtare dhe vetë konceptit të drejtësisë tranzicionale.

Drejtësia nuk duhet të jetë hakmarrje

Që drejtësia të jetë e vërtetë, ajo duhet të jetë e ndarë nga çdo formë hakmarrjeje politike apo presioni diplomatik. Ajo duhet të bazohet vetëm në prova të qarta, në standarde të larta procedurale dhe në respektim të plotë të të drejtave të të akuzuarve.

Çdo vendim që nuk i përmbush këto standarde do të mbetet i diskutueshëm në ndërgjegjen e popullit.

Kosova ka sakrifikuar shumë për të ndërtuar një shtet të bazuar në sundimin e ligjit. Por sundimi i ligjit nuk nënkupton nënshtrim ndaj padrejtësisë. Përkundrazi, ai kërkon guxim për të kërkuar drejtësi të vërtetë  pa standarde të dyfishta.

Çështja e ish-krerëve të UÇK-së nuk është vetëm një proces gjyqësor. Ajo është një provë për mënyrën se si historia e Kosovës do të trajtohet në arenën ndërkombëtare.

Nëse drejtësia do të jetë e drejtë, e balancuar dhe e bazuar në prova të pakundërshtueshme, atëherë ajo do të forcojë themelet e shtetit të Kosovës. Por nëse perceptohet si selektive apo e motivuar politikisht, do të lërë plagë të thella në ndërgjegjen kolektive.

Kosova nuk kërkon imunitet për askënd. Ajo kërkon barazi. Ajo kërkon që drejtësia të mos bëhet instrument i narrativave të padrejta.

Një thirrje për drejtësi të vërtetë

Në fund, historia do të gjykojë jo vetëm të akuzuarit, por edhe vetë procesin. Do të gjykojë nëse drejtësia ndërkombëtare arriti të mbetet mbi politikën, apo u bë pjesë e saj.

Drejtësia duhet të jetë e plotë.Drejtësia duhet të jetë e paanshme.Drejtësia duhet të jetë e drejtë.

Vetëm atëherë vendimi do të pranohet si i tillë – jo si një akt formal juridik, por si një akt i vërtetë i së drejtës.

Sepse kur drejtësia vihet në provë, në provë vihet edhe vetë e vërteta.