Anjeza Musollari: Në Epokën e Imitimit: Anatomia e një Shoqërie pa Thellësi

Anjeza Musollari

Një botë që flet shumë, por nuk ‘mendon’

Nëse do të kishim guximin ta shihnim veten pa filtra, pa dekor dhe pa justifikime, diagnoza që do të dilte mbi gjendjen e sotme të shoqërisë sonë nuk do të ishte aspak e rehatshme. Nuk do të flisnim për mungesë zhvillimi, as për krizë ekonomike apo politike. Do të përballeshim me një realitet më të thellë dhe më të rrezikshëm, deformimin e vetë kuptimit të kulturës. Një gjendje që mund të përmblidhet në një shprehje të vetme, kultura e rreme.

Kjo nuk është një akuzë morale e zakonshme dhe as një nostalgji për një të kaluar të idealizuar. Është një konstatim i ftohtë mbi një transformim të heshtur, por të gjithanshëm. Sepse sot nuk kemi më të bëjmë me mungesë kulture. Përkundrazi, jemi të rrethuar nga një tepricë e saj ose më saktë, nga një tepricë e dukjes së saj. Kultura është bërë më e pranishme se kurrë në diskursin publik, në media, në rrjete sociale, në institucione. Por pikërisht kjo prani e tepruar ka zbuluar paradoksin më të madh sa më shumë flitet për kulturën, aq më pak ajo ekziston si përvojë reale.

Në të kaluarën, analfabetizmi ishte një errësirë e qartë. Ai pengonte qasjen në dije, por nuk e falsifikonte atë. Sot, përkundrazi, jetojmë në një dritë artificiale që nuk ndriçon, por verbon. Një dritë që krijon iluzionin e dijes, ndërkohë që e zhduk vetë procesin e saj. Kjo është arsyeja pse kultura e rreme është më e rrezikshme se injoranca, sepse ajo nuk ndjehet si mungesë, por si përmbushje.

Në këtë realitet të ri, kultura ka pushuar së qeni një akt transformues. Ajo nuk është më një proces i brendshëm, që kërkon kohë, përkushtim dhe përballje me veten.Është shndërruar në një produkt të menjëhershëm, të paketuar dhe të gatshëm për konsum. Nuk ndërtohet më si identitet, por përdoret si imazh. Dhe kështu, pa e kuptuar,kemi hyrë në një epokë ku të dukesh ka fituar përfundimisht ndaj të qenit.

Nga Dija te Dukja: Transformimi i Kulturës në Konsum

Ky ndryshim nuk është sipërfaqësor. Ai prek vetë strukturën e individit dhe të shoqërisë. Sepse kur kultura reduktohet në dukje, ajo humbet funksionin e saj etik. Nuk kërkon më përgjegjësi, nuk kërkon më thellësi, nuk kërkon më sakrificë. Ajo bëhet një lojë, një performancë e vazhdueshme ku rëndësi ka vetëm perceptimi i të tjerëve.

Në këtë lojë, imitimi ka marrë një rol qendror. Por nuk bëhet fjalë për imitimin klasik, atë të papërpunuar dhe të dallueshëm. Bëhet fjalë për një imitacion të rafinuar, që nuk e mohon të vërtetën, por e riprodhon atë në formë sterile. Një klonim i ideve, i qëndrimeve, i diskurseve, që ruan formën, por humbet përmbajtjen. Dhe pikërisht këtu qëndron rreziku kur forma mbijeton pa përmbajtje, ajo bëhet një mekanizëm bosh që mund të përdoret për çdo qëllim.

Diskursi publik është sot prova më e qartë e këtij fenomeni. Ai është i mbushur me referenca, me citime, me terminologji të sofistikuar. Por në thelb, shpesh mungon ajo që është më e rëndësishmja, mendimi. Debatet zhvillohen, por rrallëherë prodhojnë përballje reale idesh. Fjalët përdoren si mjete për të krijuar iluzionin e thellësisë, jo për ta arritur atë.

Në këtë klimë, lind një figurë e re, kuazi-intelektuali. Një individ që ka përvetësuar gjuhën e kulturës, por jo substancën e saj. Ai di të flasë, por jo të mendojë, di të citojë, por jo të kuptojë, di të paraqitet, por jo të përballet me të vërtetën. Kjo figurë nuk është margjinale. Përkundrazi, ajo po bëhet dominante në hapësirën publike.

Kjo është ajo që mund të quhet mediokritet i institucionalizuar. Një sistem që prodhon dhe promovon individë të aftë për t’u përshtatur, por jo për të sfiduar. Një sistem ku suksesi nuk lidhet me thellësinë e mendimit, por me aftësinë për të menaxhuar perceptimin. Dhe në këtë sistem, kultura nuk është më një mjet emancipimi, por një instrument integrimi.

Shoqëria që Lexon Tituj, Por Jo Mendim

Pasoja më e rëndë e këtij transformimi është humbja e autenticitetit. Njeriu i sotëm po mësohet të jetojë në një realitet të ndërmjetëm, ku gjithçka është e filtruar, e përpunuar dhe e paraqitur. Një realitet ku përvoja zëvendësohet nga imazhi i saj, dhe ku identiteti ndërtohet mbi bazën e asaj që duket, jo asaj që është.

Kjo gjendje krijon një paradoks të thellë, sa më shumë komunikojmë, aq më pak kuptohemi. Sepse komunikimi është bërë i menjëhershëm, por jo i thellë. Ai kërkon reagim, jo reflektim. Kërkon prezencë, jo përmbajtje. Dhe në këtë ritëm të përshpejtuar, mendimi nuk ka kohë të piqet.

Kultura e rreme ushqehet pikërisht nga kjo mungesë kohe. Ajo ka nevojë për shpejtësi, për spektakël, për konsum të vazhdueshëm. Thellësia është armiku i saj më i madh, sepse thellësia kërkon ndalesë. Dhe ndalesa, në një botë që mat gjithçka me shpejtësi dhe dukje, perceptohet si dështim.

Kështu, shoqëria jonë po shndërrohet në një hapësirë të mbingarkuar me informacion, por të varfër në kuptim. Gjithçka është e dukshme, por asgjë nuk depërton në thelb. Një botë ku maska është bërë normë, dhe ku çdo përpjekje për autenticitet shihet me dyshim.

Diagnoza e Kulturës së Rreme në Shoqërinë Moderne

Arsimi, media, institucionet kulturore të gjitha janë të përfshira në këtë cikël të riprodhimit të dukjes. Jo gjithmonë me qëllim, por shpesh si rezultat i një sistemi që shpërblen sipërfaqen dhe penalizon thellësinë.

Kjo është arsyeja pse kultura e rreme nuk vjen si një sulm i jashtëm. Ajo është një mutacion i brendshëm. Një proces i ngadaltë, por i vazhdueshëm, që e transformon kulturën nga një përvojë në një dekor.

Dhe ndoshta rreziku më i madh qëndron këtu, në normalizimin e këtij deformimi. Sepse kur një shoqëri mësohet të jetojë me imitimin e kulturës, ajo humbet aftësinë për ta dalluar atë nga e vërteta. Dhe në momentin që dallimi zhduket, zhduket edhe vetë nevoja për të kërkuar të vërtetën.

Një shoqëri e tillë nuk është më në krizë. Ajo është në një gjendje më të rëndë në ‘vetëkënaqësi’. Ajo nuk ndjen më mungesën, sepse e ka mbushur atë me simulime.

Por pikërisht në këtë pikë lind edhe mundësia e vetme për ndryshim, ndërgjegjësimi. Sepse çdo transformim i vërtetë fillon me pranimin e problemit.

Duhet të rikthejmë idenë se kultura nuk është një dekor, por një proces. Nuk është një status, por një përpjekje. Nuk është një mjet për t’u dukur, por një mënyrë për të qenë.

Kjo kërkon kohë. Kërkon përballje me veten. Kërkon refuzimin e rrugëve të lehta. Dhe mbi të gjitha, kërkon guximin për të qenë autentik në një botë që shpërblen imitimin.

Kultura e vërtetë nuk është ajo që shfaqet më shumë. Është ajo që mbetet më gjatë.

Dhe një shoqëri që dëshiron të mbijetojë jo vetëm fizikisht, por edhe shpirtërisht, duhet ta kuptojë këtë para se të jetë vonë.