Anjeza Musollari: Nga deveja te Land Rover-i: një paralajmërim për Shqipërinë

Ka disa thënie që, edhe pse të thjeshta në formë, bartin brenda tyre peshën e historisë dhe të së ardhmes së një shoqërie. Njëra prej tyre, e shpërndarë gjerësisht vitet e fundit, i atribuohet Sheikh Rashid bin Saeed Al Maktoum, themeluesit të Dubait modern. Në të, ai përshkruan një zinxhir brezash: gjyshi me deve, babai me deve, ai vetë me Mercedes, i biri me Land Rover, nipi po ashtu, por stërnipi, ndoshta, sërish mbi deve. Jo si shaka, por si paralajmërim.

Pas kësaj metafore qëndron një ide e vjetër sa vetë qytetërimi: kohët e vështira krijojnë njerëz të fortë; njerëzit e fortë krijojnë kohë të mira; kohët e mira krijojnë njerëz të dobët; njerëzit e dobët rikthejnë kohë të vështira. Një cikël që përsëritet, nëse shoqëritë nuk nxjerrin mësime nga e kaluara.

Nëse kjo thënie lexohet me kujdes, ajo nuk flet për pasuri apo mjete luksi. Ajo flet për mentalitet, për forcën e karakterit, për raportin e njeriut me punën, sakrificën dhe përgjegjësinë. Dhe pikërisht këtu, Shqipëria gjen veten të pasqyruar më qartë sesa mund të duket në shikim të parë.

Shqipëria e kohëve të vështira: brezi i mbijetesës

Shqipëria e shekullit XX ishte, për pjesën më të madhe, një vend i kohëve të vështira. Varfëria, izolimi, mungesa e lirisë, represioni politik dhe mungesa e mundësive formuan breza njerëzish që nuk kishin luksin e zgjedhjes. Ata u detyruan të bëheshin të fortë jo nga ambicia, por nga nevoja.

Brezi i prindërve dhe gjyshërve tanë e mësoi jetën si përballje të përditshme. Puna nuk ishte mjet vetërealizimi, por mbijetese. Sakrifica nuk ishte virtyt i zgjedhur, por kusht për të vazhduar përpara. Ky brez, me gjithë plagët dhe kufizimet e tij, kishte disa tipare që sot po zbehen: durimin, këmbënguljen, respektin për punën dhe ndjenjën e përgjegjësisë ndaj familjes dhe komunitetit.

Këta njerëz ndërtuan shpesh pa e ditur, themelet e “kohëve më të mira” që do të vinin pas viteve ’90. Ata investuan te fëmijët, te arsimi, te shpresa se brezi i ardhshëm nuk do të jetonte më si ata. Ishte një projekt afatgjatë, i heshtur dhe i lodhshëm, por i sinqertë.

Kalimi në kohë më të mira: liria pa udhërrëfyes

Rënia e komunizmit solli një ndryshim rrënjësor, kufijtë u hapën, fjala u lirua, tregu u fut në jetën e përditshme. Për herë të parë, shqiptarët panë nga afër botën tjetër dhe shpesh e idealizuan atë.Liria erdhi shpejt, por kultura e lirisë jo.

Në vend të një tranzicioni të menaxhuar, Shqipëria përjetoi një përplasje të fortë mes një shoqërie të mbyllur dhe një bote të hapur, konkurruese dhe të pamëshirshme. Disa u përshtatën, disa përfituan, shumë u humbën rrugës. Por ajo që u rrënjos gradualisht ishte ideja se jeta mund të përmirësohej shpejt, pa domosdoshmërisht kaluar nga puna e gjatë dhe ndërtimi i qëndrueshëm.

Kohët “më të mira” nuk u shoqëruan me institucione të forta, me drejtësi funksionale apo me meritokraci. Kjo krijoi një realitet paradoksal: më shumë liri, por më pak besim; më shumë konsum, por më pak siguri; më shumë ëndrra, por më pak rrugë reale për t’i realizuar.

Brezi i kohëve të lehta: iluzioni i shpejtësisë

Në këtë realitet u rrit brezi i ri një brez që nuk e përjetoi varfërinë ekstreme apo represionin, por as stabilitetin e një shteti funksional. Për shumë prej tyre, sakrifica e brezave të mëparshëm u bë e padukshme, sepse nuk ishte e jetuar personalisht.

Ky brez jeton në një botë të shpejtë: rrjete sociale, sukses i menjëhershëm, imazh, krahasim i vazhdueshëm. Modelet e suksesit shpesh nuk janë më profesionistë të ndershëm apo njerëz që kanë ndërtuar diçka me kohë, por figura të shpejta, të zhurmshme, shpesh pa themel real. Kjo ka krijuar një zhvendosje të rrezikshme të vlerave.

Në Shqipëri, kjo reflektohet në një fenomen shqetësues: shumë të rinj nuk besojnë se mund të ndërtojnë një jetë dinjitoze me punë të ndershme brenda vendit. Emigrimi shihet jo si zgjedhje, por si shpëtim. Jo sepse rinia është dembele, por sepse sistemi shpesh i shpërblen më pak ata që përpiqen dhe më shumë ata që përshtaten me informalitetin, lidhjet dhe kompromisin moral.

Prosperitet pa themele: rreziku i shoqërisë së varur

Thënia e Sheikh Rashidit flet për një rrezik të madh: kur prosperiteti prodhon parazitizëm, jo forcë. Shqipëria, në shumë aspekte, rrezikon pikërisht këtë. Një shoqëri ku një pjesë e mirë e ekonomisë mbështetet në remitanca, në ekonomi informale ose në lidhje klienteliste, e ka të vështirë të krijojë qytetarë të pavarur dhe të fortë.

Kur suksesi nuk vjen nga puna dhe aftësia, por nga rasti, lidhja apo emigrimi, shoqëria fillon të humbasë besimin te vetja. Kjo krijon apati, cinizëm dhe largim nga angazhimi qytetar. Në një mjedis të tillë, njerëzit nuk luftojnë për ta përmirësuar vendin, por për t’u larguar prej tij.

Ky është momenti kur “Land Rover-i” kthehet sërish në “deve” – jo si mjet transporti, por si simbol i rënies së ciklit.

A është cikli i pashmangshëm?

Historia na mëson se ciklet ekzistojnë, por nuk janë fatalitet. Shoqëritë që investojnë në arsim cilësor, në drejtësi, në etikë pune dhe në ndërtimin e institucioneve të forta arrijnë ta thyejnë këtë rreth vicioz. Pyetja për Shqipërinë është nëse ka vullnetin dhe durimin ta bëjë këtë.

Forca e një shoqërie nuk matet me makinat që përdor, por me njerëzit që formon. Një shoqëri e fortë është ajo që krijon individë që dinë të jetojnë mirë edhe në kohë të mira, pa u bërë të dobët, arrogantë apo të varur. Kjo kërkon edukim jo vetëm akademik, por moral; jo vetëm dije, por karakter.

Zgjedhja është ende e hapur

Shqipëria ndodhet në një pikë kritike të historisë së saj moderne. Brezat që vijnë do të vendosin nëse vendi do të vazhdojë të ecë përpara apo do të bjerë sërish në ciklin e kohëve të vështira. Pyetja nuk është nëse kemi pasur vuajtje, por nëse kemi mësuar prej tyre.

Thënia e Sheikh Rashidit nuk është një profeci, por një paralajmërim. Ajo na kujton se prosperiteti pa vlera është i përkohshëm, dhe se e ardhmja nuk trashëgohet –ndërtohet. Nëse Shqipëria dëshiron të mos kthehet sërish “mbi deve”, duhet të investojë sot te njerëzit e fortë, jo te iluzionet e shpejta.

Sepse, në fund, ajo që e mban një shoqëri gjallë nuk janë mjetet që përdor, por karakteri i njerëzve që e drejtojnë.