Ç’ MË THA MAXHUNDA PËR SHQISAT?


 Midis gjërave të  vjetra  që   kam me vete është  edhe një   bllok shënimesh me fletë  të  zverdhura . Është   relikë  nga koha kur kam qënë  gazetar. E shfletova këto ditë   këtu në   Amerikë .  Më  freskoi kujtesën ky shë nim:  Maxhunda, specialist bangladeshas  ka ardhur në  Shqipëri  në  përbërje  të  ekipit të   IFDC-së, projekt amerikan ky  në ndihmë   të      Shqipërisë  me plehra kimike dhe pesticide. Në  një  tabelë   që  Maxhunda e kishte varur në   murin e zyrës së  tij  lexoj:

Njeriu  mer informacion për botën që  e rrethon  përmes shqisave të  tij:  Me shikim  83 përqind,  me dëgjim  11 përqind,  me  nuhatje  3 përqind, me prekje 2 përqind dhe me shijim 1 pë    rqind.

  -Ku je bazuar për këto të  dhëna?-pyes Maxhundën.

  -I kam siguruar nga studimet që  ka bërë  Universiteti Ame...-përgjigjet ai.

Sado që  po mundohem të  gjej emrin e  Universitetit nuk  mundem sepse nuk lexohet në   shënimet e mia pasi letra në   atë   pjesë  është   e zhubravitur aq shumë   sa nuk lexohen fare gërmat. Edhe unë  nuk e mbaj mend  pas kaq kohësh.  Që  kur u njoha me këto fakte dhe sidomos këto ditë   që   shfletova bllokun me feksi brenda vetes drejtësia e shprehjes së  popullit kur betohet:"Për sytë  e ballit, më  placin syyë , më  pafsh pa sy" Drejtësine e të  dhënave shkencore ma përforcon edhe ky fakt. Në   rininë  time  të     herëshme kam parë  një  film japonez me titull"Ishulli pa emer" Filmi pothuaj ishte pa zë , pa përkthim. Mirepo ai ndiqej me kënaqësi nga spektatorët, sepse veprimet e aktorëve, mjedisi ku zhvilloheshin ngjarjet, flisnin me veprim. Ishte film i ri por autorët e tij, me sa kuptova, kishin menduar që  ai film të  kuptohej pa përkthim ,  vetëm me shikim në   të     gjitha shtetet e botës. A nuk janë  të  tillë , të  kuptueshëm edhe filmat me Olion dhe Stelion apo filmat e parë  të  Çarli Çaplinit? Vetëm me shikim përceptohej kumti që   përcillte filmi.

  Maxhunda ishte një  burrë   brun i lezetshëm, me shumë  kulturë   dhe mjaft i sjellshë m.  I zoti në  zanatin e vet si lektor e specialist i fushës. Kjo dukej  në  seminaret  që   ai zhvillonte me fermere, specialistë  e biznesmenë . Ishte  njeri i shkencës. Mirëpo specialistët shqiptarë  që  e shoqëronin atë  nëpër Shqipëri kishin vënë  re një  veprim të     çuditshëm. Duke ecur me makinë, kishte raste qe  ai,  herë  pas here shikonte orën dhe në   një   kohë  të  përshtatëshme per ate , i thoshte shoferit të ndalonte. Në terrene te pjerrta dhe me shkurre ai zbriste poshtë . Shoqëruesit e tij mendonin se ai zbriste për të  kryer nevojat personale. Mirëpo me kohë   ata u mesuan me Maxhundën. Ai zbriste poshtë  dhe në  ndonjë   vënd të  përshatëshëm ai kryente ritin e faljes.  Maxhunda ishte edhe specialist edhe fetar i thekur....

 Ta lemë     Maxhundën në  punën e vet.. Kanë     kaluar mjaft kohë   që  atehere. Të  tjera  shënime kam në  fletoret e reja. Kam lexuar e lexoj  shumë     burime nga mediat e shumta  falë  shërbimit internetik. Disa fakte më  bëjnë  të  besoj se aty- ketu shkenca ka pika takimi me  predikimet e fesë . Nisur që   këtej dhe nga disa përjetime që  kam patur gjatë  jetës , po çalltis  modestisht të  bëj  këtë   shkrim lidhur me shqisat.  Esene do ta mbështes vetëm në   fakte duke  iu larguar fikshën-it por, gjithsesi, mendoj, që  do ketë     efekt informimi per lexuesit.

  E para është   fjala-thotë  feja  përmes Biblës dhe  Kuranit.  Që   fjala të  artikulohet së  pari ajo duhet dëgjuar. Është  pikënisje për komunikim. Kështu  në  raportin e pë -   rqindjeve të  mësipërme , nëse  marim parasysh kohen e lindjes se shqisave, duhet thene se i pari është  degjimi, fjala. Tjetër gjë  eshtë  potenca e njërës apo tjetrës shqisë  në     njohjen e botës.  Në  këtë  rast  i pari ë shtë  shikimi.  Shkenca e embrionologjisë  na mëson se embrioni i njeriut fillon të  dëgjojë  në  fund  të shtatzanisë  së  nënës  ndërsa shikimi fillon disa ditë  pas lindjes së bebes. Rëndësia e dëgjimit  duket te njerëzit shurdhmemecë  të  cilët me shumë   vështirësi ambientohen me botën që  i rrethon. Veshi  është  pë-rgjegjës jo vetëm për dë gjim por edhe për ekuilibrin e trupit te njeriut.

 Feja bën pyetjen se cila është  ajo fuqi enigmatike qe bën  të  mundur simbiozën  e shqisave dhe  ligjin e kompensimit të tyre në  rastin kur mungon ose dobësohet njëra  shqise atëhere forcohet një  tjëter? Kështu lindin edhe plot pyetje te tjera. Në  fund ajo jep përgjigjen: Kjo fuqi është  zoti, është  krijuesi i  gjithë sisë .Ndodh kështu sepse nuk u jepen përgjigje shumë  enigmave të  natyrës dhe kombinacioneve të  shqisave. Me sa kam lexuar, dhe për këtë   më  vjen mirë , feja për të  bërë  të   besueshme predikimin e vet, mbeshtetet në  të  dhënat shkencore, përmend emra shkencëtarësh. Fetarët specialistë  në  hulumtime shkencore thonë  se  valët zanore nuk dëgjohen nën 16 lëkundje në     sekondë  dhe ato mbi 30 mijë lëkundje në sekondë .  Edhe shikimi i ka të  përcaktuar kufijtë .  Njeriu nuk shikon shumë  larg dhe shumë  afër. Po ashtu ai nuk shikon rrezet ultraviolet, rrezet alfa, gama, iks. Lind pyetja: Si shpjegohet fakti që  aftësia për të  përceptuar botën  varet 83 përqind nga shikimi dhe 11 përqind nga dëgjimi  i cili nga ana e vet është  shumë   larg nga nuhatja, prekja dhe shijimi?  Kujtojmë  këtu  se me dëgjim kuptohen edhe gjera abstrakte si fëshfërimat e erës, zhurmat e dallgëve të  ujit etj. Nuk kam të     dhëna shkencore por kam ama disa përjetime  jetësore personale përsa i përket shikimit në   këtë  rast.  Në  vitin 2008 botova librin tim" Lis në  Shkëmb" Ia dhurova një kopje ish më sueses time të  parë ,Marika Dhëmbit, përmes një   djali që  jetonte në     Boboshticë ,  fshat në  Korcë     ku banonte edhe Marika. Ky djali më pyeti:

  -E ke për atë     plakën qe jeton në lagjen e sipërme të  fshatit?!

Të     njëjtën pyetje, përafërsisht , më     bëri djali i dajos tim nga Pogradeci kur unë  përmes tij i dhuraova librin mesueses floqare, Myzejen Shahinlli që  ishte martuar në     Pogradec.

  - Mos ki merak, është  plakë     e mirë  , e kemi komshi!

  Në     të     dy rastet u pataksa. Si, si? Plakës? Nuk e di  në se i fola vetes apo bashkëbiseduesve!.Marikën kisha që nga viti 1954 pa e pare, edhe Myzejenin kam 45  vjet pa e parë . Në     përfytyrimin tim ato  kishin mbetur mësuese 20 vjecare, të  " veshura" me bukurinë     e moshës..

  Syri-thuhet se vdes i fundit kur njeriu ndrron jetë  .Syrin e levizin 6 muskuj. Nervi i tij lidhet me një  qendër të vecantë  të   trurit. Impulset nervore krijojnë   elektricitet. Kush nuk ka provuar këtë  elektricitet kur ferkon me forcë   sytë ?  Mos vallë   në   83 përqindëshin futen edhe ëndërrimet dhe përfytyrimet me sy mbyllur? Ndoshta edhe njerëzit që     janë  në  koma apo duke dhënë   shpirt pranë   qirinjve të  ndezur si simbol i ndricimit të  rrugës  qiellore, dëgjojnë  fjalët dhe dënesat e të  afërmëve duke i parë  ata me sy mbyllur

  Sipas meje numëri i muskujve apo i nervave nuk lidhet shumë  me aftësinë  për të  perceptuar botën. Kështu p. sh.,gjuha si organ i shijimit ka 17 muskuj të  lëvizëshëm, 3 nerva e 9 mijë  gjendra shijimi  e, megjithate, prej gjuhës përfitohet vetëm 1 pë rqind e njohjes së  botës.

  Një     studim shkencor i kryer në  vitin  2008  tregon se shqisat ndikojnë  edhe në  gjendjen shpirtërore të njeriut. Kur dobësohet nuhatja, gati është  dhe hop, shfaqen së -   mundje neurologjike si parkinsoni dhe alcajmeri. Me qe jemi te nuhatja le të     qëndrojmë  pak këtu e ta analizojmë  jo thjesht si shqisë  që  ushtrohet me anën e humdës, por te aroma e mirë  apo e keqe e trupit të  njeriut. Si  fillim , le ta lidhim pak nuhatjen me ndjeshmërinë , alias me prekjen. Çdokush e di se temperaturat, përkëdheljet, dhimbjet,ngacmimet, perceptohen me anë  të  lëkurëes që   është   vendi ku ndodhet ndjeshmëria. Pse? Sepse atje janë  mbaresat e fijeve nervore. Lëkura ze pjesën më  të     madhe të  trupit edhe pse përbën mesatarisht vetëm 2. 7 kilogram. Trashësia e saj ndryshon nga një  organ te tjetri. Te kapakët e syve lëkura eshte 0.5 mm e trashë     ndërsa te shputat e këmbëve 0.5 cm.

  Dëshiroj të     qëndroj në     dy vecori specifike të     lëkurës.

  E para është     veçoria unke e lëkurës së   mollëzave të  gishtave. Çdo njeri ka shenja specifike , krejt të  vecanta në   mollëzat e gishtave. Këto shenja janë   të  ndryshme edhe midis njerzve binjakë . Çudia eshtë     se shënjat rigjenerohen edhe në  rastet kur digjet lëkura e mollëzave.

  E dyta veçori është aroma e lëkurës. Po mundohem ta ilustroj me ndonjë  përjetim personal.  Aroma e lëkurës prodhohet nga gjendrat e yndyrës të cilat lëshojnë acidin organik. Vëzhguesit e këtij procesi sqarojnë     se erë    të     fortë     kanë  njerëzit me ngjyrë  dhe indianët.  Një   fakt : Kur familja ime shkëmbeu shtëpinë  që   kishte në  fillim per ca muaj në  lagjen e Kullës se Hirit me një  shtëpi tjetër në  qendër të  Korçes , pas statujes së  ushtarit të     panjohur ku jetonte një  familje e  komunitetit egjyptian që   tërë  fisin e kishte te Kulla e Hirit, atëhere nëna dhe motrat e mia bënë   njërën  për t'i lyer dy herë  muret e shtëpisë   që  kudërmonin erë     të     rëndë .

  Aroma e trupit ruhet edhe ne placka(teshat) qe vesh njeriu. Nuk janë  të  rralla rrastet kur nënat  venë  para hundës dhe marin erë  nga plackat e fëmijëve që  ruajnë   në për kanistra apo sëndyqe pasi ata janë larguar prej një  kohe te gjatë  prej  shtepisë .  Aroma ndryshon nga mosha në  moshë . Bebet që  ushqehen me qumësht gjiri kanë  aromë     karakteristike. Lëkura e njeriut të  shendoshe ka erë  tjetër nga ajo e një  të  sëmuri. Diabetiku p.sh mban erë    aceton. Ky mdryshim vihet re edhe midis mashkullit dhe femrës. Sapo m'u kujtua tani shprehja e një  personazhi kryesore femer te një  nga librat e Gollsuorthit, e cila sapo u fut në     shtëpi tha:"Po nuhas aromën e një  mashkulli"

Disa minuta me parë  në  shtëpi ishte futur një  i njohuri i saj..

FIQRI SHAHINLLARI 

22 views

Shkrimet e fundit