Zh.P. Satri – Artist i fjales se skalitur



Nga : Illo Foto

Pjesa e pare

Kete kumtese , une e kam ndare ne dy pjese ,sepse eshte shkrim disi voluminoz . Mendoj se shkrimet e klasikeve , jane nje ndihme , per te permiresuar cilesine e shkrimeve shqiptare . Njerzit , qe shkruajne , nuk jane te gjithe shkrimtare . Perdorimi i frazes artistike , e afron autorin me lexusin .

Dekadat e fundit , ne vendin tone , ka nje bum te botimeve te ndryshme , qe fillohet me botimet letrare te te gjitha zhenreve , por dhe shkrime serioze historike , filozofike , publicistike , pedagogjike, ekonomike . Ky eshte nje stad i ri , qe perjeton kultura e botimeve te krijimtarise .

Lipse ta shofim ne sy realitetin . Cilesia e botimeve , nuk eshte rritur ne propocion te drejte me sasine e botimeve . Qarkullojne botime te dobta , jo vetem nga permbajtja , por dhe nga gjuha , si dhe saktesia e komunikimit .

Pa dashur te bej kritikun puritan , do te paraqes mendime rreth botimeve, me synimin ,qe te kufizohen botimet e dobeta dhe shume te dobeta, pavaresisht nga natyrat e subjekteve . Do te mar per etalon romnin ,si standart i te gjitha natyrave shkrimore.

Disa studjus , madje dhe krijus , dobesite ideore te krijimtarise e spjegojne me mungesen e kritikes si institución i pa varur . Besoj se kurre nuk do te kete nje institución te tille . Nuk kam degjuar se ka diku gjetke , nje fórum krilik . Ky intsitucion ekzistonte ne shtetin monist dhe me shume se letrar, ishte ideollogjik . Sot botimet jane te gjinive te ndryshme , sic i rendita , pak me siper . At’bote shkrimet ideollogjike ishin mbizoteruse .

Kritiken reale , e bejne lexusit . Edhe sikur te ekzistoi kritika e institucionalizuar , perseri fjalen e fundit e thote lexusi . Nisur nga ky fakt , krijusi duhet te jete sycele , se si e pret lexusi shkrimin e tij . Ne te njejten kohe cilido krijus , duhet te jete lexuas aktiv , per botimet dhe ta thote fjalen e tij , pa pritur , qe kete fjale ta thote nje organ i specializiur, qe nuk do te kzistoi kurre . Krijusi , lipset te japi ndihmesen , per organet botuse . Besoj se shtepite botuse duhet te kene nje filter , qe i ruan ato , nga botimet skarto .Ky filter , ndoshta i ngjason kritikes letrare te dikurshme .Kete e realizone shtepite botuse , se me shumti , per efekte biznesi .

Eshte domosdoshmeri , qe njeriu qe shkruan , cilido qofte, duhet te lexoi shumefishin e asaj qe shkruan . Te lexoi ç’do gje , por vecanerisht te lexoi romane , si forma me e larte dhe me e kualifikuar e shkrimit . Romancieri ka ndermarre nje misión te rendesishem shoqeror dhe kulturor . Lexusi i romanit eshte ndihmesi kryesor i romancierit dhe I institutive botuse .

Disa mendojne , se dashuria , per librin eshte veti e lindur . Nuk i besohet teresisht kesaj teze . Dashurine , per librin ta rrenjos shkolla . Natyrisht , mesus te apasionuar dhe te trainuar mire , qe e bejne terheqese oren mesimore. Njeriu , sado i ngarkuar me pune , gjen kohe , per te lexuar , kur leximin e ndien si nevoje te zhvillimit mendor dhe aq me shume , si profesionalist .

Njeriu i mesuar me lexim te vazhdushem , nuk i regjistron ditet , qe nuk lexon . Vecanerisht terheqese , mbeten veprat letrare te arrirra , sic ndodh me veprat e shkrimtareve klasike .

Ka nje hipoteze - suprize , qe thote se njerzit e ngarkuar me shume pune , gjejne me shume kohe edhe per lexime .

Disa shkrimtare klasike , programi i shkolles moniste i pat zhvilluar ne klase , por jo te gjithe . Ruset dhe sovjetiket , i pat zhvilluar me hollesi , por perendimoret, me zgjedhje . Lufta kunder imperializmit , mbante nje sy hapur , nga shekujt e kaluar.

Ketu doja te dilja : Shkrimtaret , qe njeriu , duhet te vleresoi me teper , jane romancieret . Pse ? ç’do njeri ka nje jete te veten dhe me mundime , kurthe , pa besi e shpije ate, deri ne fund, ose i nderpritet .

Romancieri nderton qindra jete te tilla , gjat krijimtarise se tij . ç’eshte me e madhja , jasht jetes se tij . Jetet e personazheve i nderthur dhe i realizon , siç e do interesi i jetes reale . Nje fantazme , qe i shkrep ne koke , i ngjit muskuj , gjak , nerva, ndergjegje , duke e veshur me rrobat e modes , se kohes . Personazhe pa fund .

Thone se aktoret vuajne , se gjat jetes se tyre , futen gjoja ne lekuren e personazheve . Nuk mendoj keshtu , kur kam parasysh romancierin , qe jeton nate dite me nje njeri fantazem , qe nuk e ka pare kurre dhe as do ta shofi , deri sa fantazia e tij ta nxjerri ne rruget e jetes. Ne fund te fundit dhe personazhet e aktorit , nje lloj romancieri i ka krijuar . Romacieret , me te drejte , i japin emrin e pokes ku jetojne , sepse ata krijojne mijra njerez , qe lindin , dashurohen , pesojne aksidente , divorcohen , pra ta japin jeten ne dore , me te gjitha karakteristikat dhe persevitetet , qe shoqerojne njerzit e gjalle .

Romancieri eshte historia , ose , sic e kane percaketuar , guret kilometrike , ne autostraden e jetes . Njof fizikisht pak romanciere , por me shume i njof nga veprat e tyre . Nuk ka nevoje te njofesh romancieret . I ke njohur po qe se ke lexuar vepren e tyre . Romani , ka frymen e vet . Natyrisht romancieret kane merituar pavdekesine .

Njerzit , qe shkruajne , lipset te lexojne , pa pushim klasiket . Ky veprim i ben me elokuente dhe me te lexushem. I ben me tokesore . Lexusi nuk mund te terhiqet me meselera te konsumuara , pa kripe .

Kur lexon nje roman , behesh zgjatim i ngjarjeve . Dashurohesh me personazhin dhe me autorin . Romancieri te behet si njeriu I shtepise , sepse lexusi e ndjek hap pas hapi . Gezohet dhe hidherohet bashke me romancierin , qe ka ndermarre nje mision te veshtire . Romani eshte i veshtire edhe ta lexosh . Do nje kohe te gjate te jetosh me personazhet , te mbash mend , ku hyne , ku dollen ,pse u semur , kur dhe pse vdiq . Ke pershtypjen se ke shetitur nje planet . Ne fakt eshte produkt i nje pune kolosale , qe ka realizuar , njeriu I dashur I njerezimit mbare , romancieri . Te lexosh nje roman ten je shkrimtari klasik , eshte terapi kunder depresionit .

Nje romancier i ri , duhet ta masin veten , sa njerez ka sheruar nga depresioni , ose sa te shendoshe i ka çuar ne depresión .Romancieret e rinj shqiptare , kane shume nevoje te njohin tekniken e romanit .Eshte njejta gje si te njohesh teorikisht, tekniken e fluturimeve kozmike .

Cilido romancier ne bote , sjell diçka te re , ne jeten letrare , historike , filozofike , zakonore , vetqeverrisese , artistike . E pergjithesova , kete vecori te romanit , se sado i dobet te jete nje roman, eshte veper voluminoze , mbi te cilin , edhe pse behen skonto , perseri qendron . Me e rendesishmja , nga te tera eshte fakti , qe njeri me formim medioker , nuk mund te hyje , ne nje aventure te tille , sic eshte , te shkruash nje roman . Romancieri eshte pesha me e rende , ne arenen e jetes kulturore .

Romancieret klasike jane me te lexushem se ata kohore .Keshtu ka qene dhe keshtu do te mbetet . Ne se lexohen me shume kohoret , siç ndodh me Kadarene , fenomeni merr dimensionet e groteskut .