TRAGJIKJA DHE E SHËMTUARA NË POEZINË E DISA POETËVE!



ARQILE V GJATA

Përmbledhje:

Në se ka temë që i shqetëson poetët në në këto vite të emigracionit të kohës tonë, është ajo e poezisë e shkruar rreth kohëve të jetës në mërgim.

Si dëshmitar, them se poetët mërgimtarë shprehin me keqardhje të vërtetën e jetës dhe mundimeve në vend të huaj.

Por jo vetëm kaq: dhe procesi krijues i këtyre poetëve ka të bëj me frymëzimin poetik që ata perceptojnë nga jeta e përditëshme. Kështu, që dhe lëndën poetike e marrin nga realiteti jetësor i tyre.

Këtë KUMTESË për ta pasqyruar kam marr prej atyre që punojnë, jetojnë, ndërlidhen pas së njëjtit ambjent dhe kanë si qëllim të hyjnë në botën e madhe dhe të panjohur më parë...

Poetët nxisin imagjinatën e tyre krijuese për të shfaqur dhe treguar karakterin e tyre vetjak si poet me plot emocione.

Në poezitë e tyre shpërthejnë trazime të brendshëme, një vlim poetik nga ku përftohen buqeta nuancash ndjesore tragjike, apo të shëmtuara që burojnë nga kontraditat që lindin në proceset e zhvillimeve shoqërore,si një luftë qëllimesh dhe kontraditash, nga ku natyrshëm përballemi me tragjiken dhe të shëmtuarën...

Fjalë kyçe: poezi, tragjikja, e shëmtuara, kontradita, estetika, arti, e bukura, vdekja.

Hyrje.

Siç dhe dihet, procesi krijues ka të bëj me frymëzimin poetik të çdo poeti. Dhe në këtë studim ndihet mjaft mirë, lexohet gjuha e ardhur nga përvoja e gjuhës së gjallë të poetëve të mbartur nga jeta në atdheun e tyre, që tani jetojnë në emigracion.

Po kështu, dallohet qartë përkatësia individuale për të pasqyruar në poezitë e tyre tragjiken dhe të shëmtuarën si kategori estetike të cilat realizohen përmes ngjyrave, me kuptimit e konteksteve dhe koloritin vetjak me të cilët këta poet

veshinë(trajtojnë pasqyrojnë)motivet e tragjikes dhe të shëmtuarës në poezitë e tyre!

Tek këta poet të marr në konsideratë, tragjikja ngrihet shumë lartë estetikisht, pasi kanë jo vetëm vlera të thekshme poetike, por sepse ato janë shtysa që kanë të bëjnë me vuajtje të mëdha, ose me vdekjen.

SHPIRTI IM(1)- Irena Ilo Gjançi, poezi, “Përtej Dritares”,Shtëpia Botuese ADA, 2017,f,20

Shpirti im s’ka më ngjyrë!

Në muret e tij hodhi hije ngrica,

loti hirmosi,i dha ngjyrën e hiritë.

ngjanë me një hije të veshur me të zeza.

S’ka më fuqi/të mbys psherëtimat,

të ringjall ëndrrat.

Nga vjeshta

mbeti varur kështjellave të dhimbjes,

ngatëruar me shpirtra të vdekurish.,f,2

“Do të bëhem vrasës”(2) Luan Xhuli, poezi, “Jeshilja”, Shtëpia botuese Milisao, viti 2015, 54

Udhëtim emigranti ecja ime,ku

si ngarkesë supit mbetën të ikurit,

që nuk vdiqën dot.

Në mes të karvanit zura vend dhe unë,

i përndjekuri i të vdekurve,

përfaqësuesi gjysmak i të gjallëve.

Më lodhën këto rrugë,

shtruar me asfaltin e ankthit,

të të qenit pa krahë.

Më lodhën...

Do bëhem vrasës një ditë,

tradhëtar i kësaj varreze me të gjallë.”

Duke shqyrtuar këtë poezi më parapëlqen të shpreh ato tipare që unë shohë dhe dua ti veçoj që gjejnë rezonancë në botën time shpirtërore e bukura dhe një këngë dashurije këndohet!)

“...Keni parë se si dhe dimri vdes...?

Vdes nëpër peisazhe bore

ku jeta për rreth

pak e nga pak, pa asnjë gurmë ftohtësije,

përpjet maleve nëpër hije ngricash

që qajnë kur del hëna

e një këngë dashurije fillon me zë të ulët.”(3)Arqile Gjata, vëllimi poetik “MIK ME AJRIN”, Shtëpia Botuese ADA, Tiranë, viti 2017,f,

Po kaq e domosdoshme është për tu pasqyruar në këtë studim, krahas tragjikes dhe e shëmtuara në poezinë e poetëve në emigracion si kategori estetike.

Koha dhe vet estetika ka provuar se fenomene të shëmtuara të pasqyruara në poezitë e shumë poetëve kanë qenë dhe janë burim vlerash dhe kënaqësie.

DHE E SHËMTUARA ËSHTË E BUKUR(4) A.Gjata, vëllimi poetik “Mik me ajrin”, Shtëpia Botuese ADA, Tiranë 2017

Dhimbja ime jeton tek e shëmtuara...

Ka kaq shumë,

sa ato bëhen lule,

shëtisin nëpër rrugëtime.

Lulëzojnë të shëmtuarat,

ato janë e sotmja,

ngjajnë si ne,

nuk zbehen nga dashuria! A.Gjata

“NË ËNDËRR”(5) Gëzim Strora, poezi, “ËNDRRA PA QIELL”, Shtëpia Botuese MILOSAO,Sarandë, viti 2013 , 13

Fushën e grurit tim hanin dy të vdekura

të veshura me bardhësin e qiellit,

të kthyera në forma varrezash, zëri i ngjikallës

poshtë ulësisë të tyre therrej nga kërcitja

e dhëmbëve.

Ngjyrën e jeshiltë mora, , të pikëlloja urinë,

të kaloja shtegun nga kacavjerrej hëna

e zorrëve të vendosja brenda vetes

dy kostumet e bardha të vdekjes,

vlejnë për as gjë!”-thotë Tomas Man.(6)”

Vargjet e më sipërme e përligjin çka esteti i madh Tomas Man ka thënë...

“Në kohën e vet Aristoteli pranonte se veprat artistike që i drejtohen të shëmtuarës na kënaqin estetikisht, kur e pasqyrojnë atë me vërtetësi, na kënaqin me forcën e pasqyrimit të realitetit.”

Dhe tek poetët tanë në emigracion bie në sy një dukuri e till, mbushesh me kënaqësi. Përshëmbull!!

“Kohë Për Tu Shkëputur Kemi Sërish(7)Stefan Martiko, vëllimi poetik URË NËPËR VALË”,SHTËPIA BOTUESE “MOKRA”, VITI I999, f,10

.....Jemi vrarë të gjithë nga pak.

Oh me ç’shëmti jemi vrarë?

Pa lavdinë e luftës e flamujve

po zbresim të gjithë në varr.

...ka akoma vdekje të tjera

Kohë për të shpëtuar kemi sërish. f,10

Sipas poezisë së S.Martikos(“Kohë për tu shkëputur kemi”) gjejmë një imagjinatë tej të padukshmes rreth tragjikes, aq sa ai na paralajmëronë “...ka akoma vdekje të tjera”

KOCKAT (8) “ENDEM RRUGËVE TË ATHINËS”Myslim Maska, “NDOSHTA KJO ËSHTË BOTA” , Shtëpia botuese “MILOSAO”, Sarandë, viti 2014

“KOCKAT”,po aty,f, 59

S’u mjaftoi mishi,

As shpirti;

Më në fund deshën dhe kockat...

Si fantazëm që isha,

Bëra një reklamë:

“Këtu shiten kocka poeti”...

Menjëherë,

Vërshoi një lumë njerzish:

Bastard, imoral, matrapazë, tregëtarë.

Fatmirësisht,

Pak më parë se të mblidheshin,

Kockat e mia qenë bërë pëllumba

E kishin fluturuar...

Poezia “KOCKAT” e poetit Myslim Maska është modeli i një poezie ku ndërtohet(shprehet) në mënyrë të përsosur e shëmtuara poetike si kategori estetike.

Vargjet kanë trajta shumë trishtuese dhe karakterizohen nga ritmika e tonaliteteve të zanoreve të theksuara nga ku ndihet thellësia e trishtimit poetik. Në këtë poezi gjejmë aq mjeshtërisht imagjinatën poetike të poetit e cila e përshkonë si një fill i zi tër poezinë...

Ku tragjikja zhvillohet si një luftë qëllimesh(në këtë rast, (hipotetike).

VDEKJA(9) “LOTI I MESNATËS“Llambi Gjikuli, Poezi, Botime TOENA, Tiranë, 2004, f,14

Nuk e di vdekja si do vij’

Si do zbresi në ato shkallë,

Po e di që ajo do hyj’

Unë i vdekur dhe i gjallë.

Do mbështetem tek një mur,

do të tretem po e di,

veçse kockat do më mbeten,

tutje nëpër vjershëri.

Do më zgjoj një lule shtogu,

Në një mal burim do jem,

Te një lis fole zogu

Te një breg do pres rrufen.f,14

Gjatë leximit të kësaj poezie të poetit Llambi Gjikuli, që tashmë nuk jeton, tragjikja ka vlerat e së bukurës si kategori estetike, ku autori përmes imagjinatës shkruan: “ndjej bukurinë e vdekjes, pasi atje/ Do më zgjoj një lule shtogu,Në një mal burim do jem,

Te një lis fole zogu.”

Nga këto dy shëmbujtë e mësipërme, më jepet e drejta ti drejtohem kritikut të madh të shekullit 18-të, Lesingu.